كوشپەلى ەلدەردىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە ۋاقىت ۇلكەن ءرول اتقارادى. كوكجيەكتىڭ باتىس جاعى اجالدى, ال شىعىستان اتىپ كەلە جاتقان تاڭ ءومىردى بىلدىرگەن. قازاقتىڭ «تاڭ اتتى» جانە «كۇن باتتى» دەگەن سوزدەرىنىڭ استارىندا وسىنداي تۇسىنىك جاتىر. مۇنىمەن قاتار, ۋاقىت ولشەمدەرىن قازاق حالقى ادام ومىرىمەن بايلانىستىرىپ, ءومىر مەن ءولىمنىڭ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, جاستىق پەن كارىلىكتىڭ كۇرەسى رەتىندە سوزبەن بەينەلەگەن.
ۋاقىتتىڭ ءتۇرلى ۇزىگى كوشپەلىلەر ءۇشىن ءارتۇرلى ماعىناعا يە بولعان. بۇل ماتەريالدا ءبىر تاۋلىك ىشىندە قولدانىلاتىن ۇعىمداردىڭ ءمان-ماعىناسىن باياندايمىز.
قازاقشا تاۋلىك مەزگىلىنىڭ اتاۋلارى
«ۇلتتىق دۇنيەتانىم» ەڭبەگىندە ايۋباي قۇرال ۇلى تاۋلىك مەزگىلدەرىن بىرنەشە توپقا جىكتەيدى:
تاڭ, تاڭەرتەڭ دەگەن مەزگىل اتاۋىنىڭ سينونيمدەرى:
- الاگوبە, الاڭ-ەلەڭ, الاڭ-عۇلاڭ – تاڭعى مەزگىلدە اينالا ءالى جارىقتانباي, بوزعىلت تارتقان كەزى.
- قۇلان يەك, قۇلان ءسارى – تاڭ جاڭا سىز بەرىپ اتا بەستاعان كەز.
- ءتاڭسارى – جەرگە جارىق تۇسە باستاعان كەز.
كۇن كوكجيەكتەن كوتەرىلگەن ءسات:
- سيىر ساسكە – كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەن كەز.
- ساسكە ءتۇس – تۇسكى ۋاقىتقا جاقىن كەز.
- ۇلى ساسكە – تال تۇسكە جاقىن كەز.
كۇننىڭ ورتا مەزگىلىندەگى اتاۋلار:
كۇن ەڭكەيگەن ءسات:
- ۇلى بەسىن – بەسىن نامازىن وقيتىن كەز, ءتۇس اۋعان شاق.
- كىشى بەسىن – ۇلى بەسىن مەن نامازدىگەر اراسىنداعى مەزگىل.
- قۇلاما بەسىن – كۇن ەڭكەيگەن ءسات.
- ەكىنتى – ءتۇس اۋىپ, كۇن باتۋعا جاقىنداعان مەزگىل, بەسىن مەن اقشام اراسى.
- نامازدىگەر – كۇن ەڭكەيىپ ۇياسىنا كىرۋگە تاياعان كەز.
كۇن ۇياسىنا باتقان ءسات:
- الاگەۋىم – كۇن الاكولەڭكە, ۇياسىنا باتا باستاعان مەزگىل.
- گەۋىم, كەۋىم – قاراڭعى تۇسە باستاعان كەز, ىمىرت.
- نامازشام – كەشكى ناماز وقىلاتىن كەز.
- كەش – ىمىرت جابىلىپ, قاس قارايعان كەز.
تۇنگى ۋاقىت:
- ءتۇن – تاۋلىكتىڭ كەشتەن تاڭەرتەڭگى ۋاقىتقا دەيىنگى ارالىعى.
- ءىڭىر – كۇن باتىپ, قاس قارايعان مەزگىل.
- قىزىل ءىڭىر – قاس قارايىپ, ءتۇن بولعان كەز.
- جارىم ءتۇن – ءتۇننىڭ ورتاسى.
تال ءتۇس, تالعا ءتۇس, تاپا-تال ءتۇس – كۇننىڭ قاتتى ىستىق بولعان كەزى.
