– شىركىن-اي, شۋ مەن تالاس اتىرابى اڭىز بەن جىردىڭ تۇنىپ تۇرعان ولكەسى ەدى-اۋ. «تۇيە اۋناعان جەردە جۇك قالادى, ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەگەن ەمەس پە, كەزىندە مايكوت جورعا اشقان, ءسۇيىنباي, باقتىباي, قۇلمامبەت, جامبىلدار تالاي ارالاعان ولكەنىڭ جىر قويماسىن اقتارىپ كورەر مە ەدى؟ ءانشىنىڭ ءبارى ارقادان شىققانداي, كۇيشىنىڭ ءبارى باتىستان شىققانداي كورەمىز, بۇل ءوڭىردىڭ مۇرالارىن نەگە زەرتتەمەيسىڭدەر» دەگەنى بار ەدى. مەن كەنەكەڭنىڭ جانىندا ون ءبىر جىل ءجۇردىم, تۋعان بالاسىنداي, ىنىسىندەي بولدىم. قۇرداسىنداي قالجىڭداسىپ تا قويۋشى ەدى. ول كىسىنىڭ اۋزىنان نەبىر جىرلاردى, اڭىزداردى جازىپ الدىم. سىرىن ۇقتىم.
كەنەكەڭنىڭ ايتۋىمەن الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا شۋ, تالاس ولكەلەرى اقىندارىنىڭ مۇراسىن جاياۋ ءجۇرىپ جينادىم. اشانىڭ التى سالىنىڭ, وزبەك, وراقباي, قۋاندىق, تورەقوجا, قۇدايبەرگەن, جاڭىلدىق اقىنداردىڭ مۇرالارىن جازىپ الىپ, كەيبىرىن «اسىل ارنالار» (1986) دەگەن كىتابىمدا جاريالاعان ەدىم.
وكىنىشتىسى, قازىر ءبىرجاندى, مۇحيتتى, كەنەندى بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ اندەرىن ايتادى, كۇيلەرىن تارتادى, بىراق وزدەرى جايىندا ءجوندى ەشتەڭە بىلمەيدى. سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا مەن سوڭعى ونشاقتى جىلدان بەرى قازاق ونەرىنىڭ شاعىن انتولوگياسىن شىعارىپ كەلەمىن. بۇگىندە انتولوگيانىڭ وننان استام تومى جارىققا شىقتى.
تاياۋدا شۋ وڭىرىنە اتاقتى قوبىزشى, شاكىرتىم القۋات قازاقباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تاعى دا ەكسپەديتسيا جىبەردىم. قوبىزشى القۋات قازاقباەۆ شۋ ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى. قوبىز قونادى, دومبىرا داريدى دەگەندەي, القۋاتقا قوبىز قونعان. مەنىڭ شاكىرتىم. عىلىمي ەڭبەكتەرى دە قۋانتارلىقتاي. «قورقىت اتانىڭ اڭىزدارى مەن كۇيلەرى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, كىتابى قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىندە جارىققا شىقتى. قورقىت اتانىڭ جيىرماعا جۋىق كۇيىن نوتاعا ءتۇسىرىپ جارىققا شىعاردى. قازاق مۋزىكا مادەنيەتى مەن اقىندار تۋرالى اڭگىمەلەرىمدى دە جيىرما جىلدان اسا ونىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ كەلەمىن. تۋعان توپىراعىنىڭ اقىن-جىراۋلارى مەن قازاق قوبىزشىلارىنىڭ ومىرىنە قاتىستى ارحيۆتەن تىڭ دەرەكتەر تاۋىپ جاريالادى. بۇل جولى دا القۋات ولجاسىز ورالعان جوق.
«اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى» دەيدى حالىق دانالىعى. اتاسى قازاقباي تۋرالى دا كوپ ىزدەندى. ەل ارالادى, ارحيۆتەردەن شىقپاي, كونەرگەن سارى قاعازدارعا كوپ ءۇڭىلدى. تۋعان توپىراعىنان شىققان اقىندار تۋرالى ارحيۆ سورەلەرىندەگى شاڭ باسقان, ساندىق تۇبىندە ۇمىت قالعان قولجازبالاردى تاۋىپ الىپ, قۇندى مۇرالاردى بۇگىنگە جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرى – اتاقتى اقىندار ساۋىتبەك, جيدەباي, قازاقباي, بالقىبەك, اتىبەكتەردىڭ ءىزىن باسقان جومارت اقىننىڭ قولجازباسى.
جومارت اقىننان جەتكەن بۇل اسىل قازىنالاردى اقىننىڭ تۋعان نەمەرەسى مياتحان القۋاتقا اماناتتاپتى. القۋات بۇگىندە وسى قولجازبالاردى زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىر. اقىننىڭ قولجازبالارىندا ايگىلى «شاحنامەنىڭ» جەلىسىمەن جىرلانعان اتالمىش قيسسا مەن «ازات باقىت» داستانى كەزدەسەدى. ء«تورت ءدارۋىش» ەرتەگىسىنىڭ ولەڭ تۇرىندەگى كوشىرمەسى, «مىڭ ءبىر ءتۇن» قيسساسى, «موللا وزبەكتىڭ كەرىمباي داتقاعا جازعان كوڭىلناماسى», «بۇقار جىراۋدىڭ ءسوزى», مايلىقوجانىڭ جارىققا شىقپاعان ولەڭى, بۇقار جىراۋ, شورتانباي, اسەتتىڭ ءومىربايانى مەن ولەڭدەرى دە بار. جانە قازاق شەشىرەسىنەن تارتىپ قانشاما قۇندى دۇنيەلەر, جومارتتىڭ ءوزىنىڭ ءار جىلدارى جازعان ولەڭدەرى, 1927 جىلعى جومارت پەن قالمەت اقىننىڭ جازباشا حات ايتىسى ساقتالعان. توزىعى جەتكەن داپتەرلەردە مول قازىنا جاتىر. قولجازباداعى «شاح داراپ, ۇرىستەم, اسپانديار, بىلقىس, ناحىت سۇلۋدىڭ قيسساسى» – ۇلكەن جاڭالىق. بۇل تۇتاس قازاق ادەبيەتىنە قوسقان ۇلكەن ولجا بولماق. قولجازباداعى تاعى ءبىر قۇندى تۋىندىنىڭ ءبىرى – ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى. بۇل ايتىستىڭ زەرتتەلۋ, حاتقا ءتۇسۋ تاريحى اقتاڭگەر اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتەن باستاۋ الادى. 1975 جىلى جازىلعان جومارتتىڭ قولجازباسىندا ءسوز دوداسىنىڭ بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتىنە بەيمالىم تۇستارى كوپ. وت ءتىلدى ءسۇيىنباي اقىن قازاق رۋلارىن جىرعا قوسىپ, مارتەبەسىن اسىرىپ قانا قويماي سول كەزدەگى ءيىسى الاشقا اتى ءماشھۇر قازاقتىڭ يگى-جاقسىلارىن, باتىر-باعلاندارىن سوزىنە تيەك ەتەدى. بۇل قاتاردا قۇنانباي, الشىنباي, تاتتىمبەت, شورمان سياقتى ەل مەن ونەردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان مارعاسقالار ايتىلادى. بۇل قولجازباداعى ايتىستىڭ كولەمى دە, مازمۇنى مەن اۋقىمى دا كەڭ بولىپ ايتىستىڭ بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن بيىگىن كورسەتەدى. شۋ وڭىرىنەن تابىلعان ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى – قازاق ايتىسىنىڭ باعا جەتپەس ۇزدىك ۇلگىسى.
باعا جەتپەس جادىگەرلەردىڭ اراسىنداعى «شاح داراپ, ۇرىستەم, اسپانديار, بىلقىس, ناحىت سۇلۋدىڭ قيسساسى» ءبىر توبە. قيسساعا كوشپەس بۇرىن, ونى جەتكىزگەن جومارت اقىننىڭ وسكەن اقىندىق ورتاسىن بايانداپ, ونىڭ ۇستازدارى مەن اقىن اعالارى جايلى, ياعني اشانىڭ التى سالى تۋرالى كەنەن ازىرباەۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەلەردەن باستايىق.
اشانىڭ التى سالى تۋرالى العاش رەت كەنەكەڭنەن ەستىپ ەدىم. كەنەكەڭ اشانىڭ التى سالىن بىردە: جيدەباي, قايراقباي, بالقىبەك, ساۋىتبەك, ءالديباي, بەكق ۇلى دەسە, كەيدە جيەنباي, اتيبەك, اتابەك, قوجانتاي, دوسمىرزا, كوشكىمباي, بايسىمبەك دەپ قوسىپ ايتىپ وتىراتىن. ياعني اشانىڭ التى سالى دەگەندەر ۇنەمى اۋىسىپ وتىراتىن. التى سالدىڭ ەڭ ۇلكەنى جيدەباي. ول 1858 جىلى تۋعان. ساۋىتبەك 1870 جىلى تۋعان. اتيبەك (اتىبەك) باي بولعان كىسى.
كەنەكەڭ ماعان اتاقتى وتەگەن باتىردىڭ شوبەرەسى تىلەمىستىڭ جيدەبايمەن كەزدەسكەنى تۋرالى ايتىپ بەرگەن ەدى. اشانىڭ التى سالى اتانعان جيدەباي, قايراقباي, بالقىبەك, ساۋىتبەك, ءالديباي, بەكق ۇلى ءارى اقىن, ءارى ءانشى, ءارى كۇيشى وڭكەي سەرىلەر ەدى دەپ ەل وسى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلادى. قاسقاراۋدان تىلەمىس دەگەن شەشەن شىعىپتى, ءوزى ەشكىمنەن جەڭىلمەيدى دەپ ەستيدى ەكەن ولار. التى سەرىنىڭ ىشىندە تىلەمىسكە پار كەلسە, جيدەباي كەلەر دەپ, دۋلاتتىڭ قاريالارى ەكەۋىن ءبىر جيىندا كەزدەستىرۋگە قۇمار بولادى. اقىرى ەكەۋى كەزدەسىپتى. ءسوزدى جيدەباي باستايدى:
– ءمۇيىزدى اتاڭ (وتەگەن باتىر) ء«بىزدىڭ ۇرپاقتان كوزى كوك, ءسوزى كوپ ءبىر سارى بالا تۋادى, كەسىر-قىرسىقتى الا تۋادى دەگەن تىلەمىس سەن بە ەدىڭ؟» – دەپتى. سوندا تىلەمىس:
– راس, ءمۇيىزدى اتام ايتقان «كوزى كوك, ءسوزى كوپ بالا تۋادى, بايلار مەن بيلەردەن كەك الا تۋادى» دەگەن بالاسى مەن بولامىن. ال مەن ەكى ءتۇرلى جيدەباي بار دەپ ەستيمىن: بىرەۋى باي جيدەباي, ەكىنشىسى توركىنىنەن جۇكتى بوپ كەلگەن ايەلدەن تۋعان نەكەسىز قۋ جيدەباي, سونىڭ قايسىسى بولاسىڭ؟ – دەپتى. جۇرت دۋ كۇلەدى. سوندا جيدەباي:
– ىزىمە شىراق الىپ جاقسى-اق تۇسكەن ەكەنسىڭ, تاپتىڭ. مەن سول ءوزىڭ ايتقان سوڭعى جيدەباي بولامىن, – دەگەن ەكەن.
وسىلاي كەنەكەڭ اعىلا بەرەتىن. اشانىڭ التى سالى تۋرالى كەنەكەڭنىڭ ماعان ايتقان اڭىز-اڭگىمەلەرى كوپ-اق. وكىنىشكە قاراي, اشانىڭ التى سالىن ەشكىم ارنايى زەرتتەگەن جوق. سوندىقتان دا اشانىڭ سالى ارقالاي اتالىپ كەلەدى. كەيدە, ءتىپتى ولارعا قاتىسى جوق كىسىلەر دە اتالادى. ماسەلەن, بەكق ۇلى مويىنقۇم جاعىندا, كوكىرەكتە بي بولىس بولعان ادام. ولەڭ ايتىپ, ءان جازباعان كىسى. اشا بولىسىنا قاتىسى جوق ادام.
جيەنباي اشادان ەمەس, مويىنقۇم جاقتاعى كوكىرەكتەن شىققان اقىن بولسا كەرەك. ونى انىقتاۋ قاجەت. جيەنباي اتاقتى وراقبايمەن ايتىسىپ جەڭىلگەن. بايدى, بايلىقتى ماقتاعان جيەنبايعا وراقباي:
«باي دا وتەر, باتىر دا وتەر,
كەدەي دە وتەر,
جيەنباي, ەلەرمەگىن بوسقا بەكەر.
بايلىق دەگەن ويلاساڭ قولدىڭ كىرى,
ودان دا كوپشىلىكتىڭ تۋىن كوتەر.
سەن ءوزىڭ ءتۇبىن ويلا, بولماعىن ءماز,
كەدەي كوپ, ۇركەردەي-اق بايلارىڭ از.
كوپ بىرىكسە قۇدىرەت كۇش بولادى,
ولاي بولسا, جيەنباي, كورىڭدى قاز», – دەگەن ەكەن.
كەنەن 1921 جىلى الماتى ۋەزدىك رەۆكومىڭ تاپسىرماسىمەن, جانىنا ۋەزد رەۆكومى پرەدسەداتەلىنىڭ ورىنباسارى ي.شپەگالسكيدى ەرتىپ, ىستى ەلىنەن ارمياعا ءۇش ءجۇز تۇيە جيناۋ ءۇشىن بالقاشقا كەلەدى. وسىندا ءلاتيپا اتتى اقىن كەلىنشەكپەن ايتىسادى. جەتىسۋ ەلىنىڭ سالتى بويىنشا ەكەۋ-ەكەۋ قوسىلىپ ايتىساتىن بولعان.
كەنەكەڭنىڭ ايتۋىمەن الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا شۋ, تالاس ولكەلەرى اقىندارىنىڭ مۇراسىن جاياۋ ءجۇرىپ جينادىم. اشانىڭ التى سالىنىڭ, وزبەك, وراقباي, قۋاندىق, تورەقوجا, قۇدايبەرگەن, جاڭىلدىق اقىنداردىڭ مۇرالارىن جازىپ الىپ, كەيبىرىن «اسىل ارنالار» (1986) دەگەن كىتابىمدا جاريالاعان ەدىم
بارعان جەردە ىڭعايلى ەشكىم بولماعان سوڭ كەنەنگە قاسىنداعى بىرگە ىلەسىپ كەلگەن سەرىگى يۆان شپاگەلسكي قوسىلادى. ءسوزدى كەنەن باستايدى:
«مەن ەدىم كەنەن اقىن قوردايداعى,
توگەيىن ولەڭىمدى تاڭدايداعى.
ءلاتيپا, داۋىسىڭدى ەستىپ كەلدىم.
جاتساڭ دا تومەن
بالقاش شالعايداعى.
وزىڭدەي ونەرپازدى كورگەنىمدە
قاينايدى زىعىردانىم
قاي-قايداعى».
ءلاتيپا ايتىستا ابدەن ىسىلعان اقىن, سوندىقتان بۇل سوزدەن سەسكەنە قويمايدى, شۋ دەگەندە-اق ءوزىنىڭ سوزگە ۇستاتپايتىن جۇيرىك ەكەنىن تانىتادى.
«سەن بە ەدىڭ قوردايداعى
كەنەن دەگەن,
ويدا جوق تۇلەن ءتۇرتىپ كەلەر دەگەن.
اشادان ساۋىتبەك پەن جيدەباي كەپ
ايتىسىپ مەنەن كوڭىلى تومەندەگەن.
قايراقباي, ءالديباي مەن
كوشكىمباي كەپ,
بايسىمبەكپەن التى اقىن
شومەڭدەگەن»,
– دەيدى. وسى سوزىنە قاراعاندا, ءلاتيپا جيدەباي, ساۋىتبەكتەي ساڭلاقتاردى دا جەڭگەن سياقتى.
جالپى, التى سال اقىن, پالۋان, شەشەندەر حالىق ساناسىنا سىڭگەن سال-سەرىلەردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى بولعاندىقتان جيىن-تويعا كەزەك-كەزەك اۋىسىپ بارا بەرگەن. ونىڭ ۇستىنە اشادان كەنەكەڭە بارعاندا التاۋدىڭ اراسىنا ەل ىشىندەگى ساۋدەگەرلەر دە, بايلار دا ىلەسىپ جۇرگەن.
شۋداعى مۇرات مولدا سەكىلدى كەيبىر اقىنداردىڭ بىرەڭ-سارانى بولماسا, اشانىڭ التى سالى دەيتىندەردىڭ ىشىندەگى ءالديباي, كوشكىمبايلاردىڭ اقىن ەمەس, بازارداعى دەلدالدار ەكەنىن جۇرتشىلىق بىلە بەرمەيدى. ساۋىتبەكتىڭ ۇيىنە 1924 (27) جىلى (مامىر-قازان ايلارى) بارعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇلكىباس اۋدانى, العاباس كولحوزىنىڭ تۇرعىنى, حالىق اقىنى بەلگىباي بەكتۇرعانوۆتىڭ عىلىم اكادەمياسىنا تاپسىرعان قولجاز-
باسىندا:
«شۋ ەلى سازعا تۇسكەن بارعانىمدا,
مايدان ساز شۋ وزەننىڭ اڭعارىنا.
ءالديباي, ساۋرامباي دا قوي دەلدالى,
شۋداعى, ترويتسكە بازارىنا.
ءسانبۇبى, كوشكىمبايدىڭ ايەلى بار,
تامسانىپ تاڭىرقاندىم اجارىنا»,
– دەگەن جولدار بار.
ءالديباي, كوشكىمباي, ساۋرانباي دەگەن ساۋداگەرلەر شۋداعى مال بازارىندا قوي دەلدالدارى بولعان ەكەن. بۇلاردىڭ ەشقايسىسى اقىن ەمەس.
كەنەن مەن ءلاتيپانىڭ ايتىسىندا التى اقىننىڭ ەسىمى قايتا-قايتا وزگەرىپ تۇرادى. عالىم ن.تورەقۇلوۆتا كەنەكەڭ مەن ءلاتيپانىڭ ايتىسىنداعى كوشكىمباي مەن بايسىمبەكتىڭ ورنىندا بالقىبەك پەن دوسمىرزا اتالادى. «كوكتەرەك اۋدانىندا» دەگەن ولەڭىندە كەنەكەڭ:
«بالقىبەك, ساۋىتبەك
پەن قىلىشبايدان,
جيدەباي, بارماق اقىن,
قوجانتايدان.
ايتىسىپ ازىلدەسىپ قاعىساتىن,
ورتاسىندا ءلاتيپا تۋعان ايدان»,
– دەپ, التى سالدىڭ ەسىمدەرىن اياق استى وزگەرتىپ وتىراتىن.
بالقىبەك دەگەن اقىن بولعان. بالقىبەك ءتاجى ۇلىنىڭ (1856-1919) تۋىپ وسكەن ولكەسى قازىرگى جامبىل وبلىسى, تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى اقىرتوبە جاعى. ەل ىشىندە باپان اتانعان. ال قىلىشباي مەن بارماق اقىن ساۋىتبەكتەرمەن ۇنەمى بىرگە جۇرمەگەن. ولار ءوز باعىتى, ءوز ورتاسى بولعان اقىندار. قوجانتاي مەركە بويىنداعى قورالاس دەگەن رۋدان شىققان.
قازاقبايدىڭ 1929-1931 جىلدارى ايداۋدا جازعان ولەڭىندە اتالعان اشانىڭ سالىنىڭ ءبىرى بولعان بالقىبەك دەگەن ساۋىتبەك, اتىبەك, جيدەباي, قازاقبايلاردىڭ جان جولداسى. بارلىعى بىرنەشە رەت قاماۋدا بولعان. قازاقبايدىڭ:
«بالقىبەك, بازىلقۇل, ەر قالمانبەت
شىققان جوق ەشقاشان
جامان اتى»,
دەپ جازعان جولدارى وسىنىڭ ايعاعى.
ساۋىتبەكتى زەرتتەۋشى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى س.يسماتوۆانىڭ كەلتىرگەن دەرەگىندە قىدىر, قالمۇحانبەت, ەرەجەپتەر دە اشانىڭ التى سالى دەپ ايتىلادى. بۇلار ساۋىتبەك, اتىبەك, جيدەبايلاردان جاسى كىشى اقىندار, ءىزىن باسقان ىنىلەرى. ەرەجەپ اقىن 1902 جىلى تۋعان. ساۋىتبەكتىڭ اتقوسشىسى, اتىن باعىپ جۇرەتىن بولعان. قاسىنان ءبىر ەلى قالماي سوڭىنان ەرىپ جۇرگەن ەكەن. قازىرگى «قوناەۆ» اۋىلى اتانعان 4-اۋىلدان, بۇرىنعى «لەنينسك». قىدىر بولسا اقىن ەمەس, بي بولعان ادام. سوزگە شەبەر شەشەن بولعان. «نوۆىي پۋت» اۋىلىنىڭ كۇنتۋى. بۇل دا جاسى كىشى, ەرەجەپتەرمەن قاتارلاس. قالمۇحانبەت دەگەن – قالىمبەت دوسەكە ۇلى, ول دا 1902 جىلى تۋعان, كۇنتۋدەن. دوسەكە قاجىنىڭ بالاسى. بۇلار اشانىڭ التى سالىنا كىرمەيدى. قىدىر, ەرەجەپ, قالمەت اقىندار كەزىندە ماعان شۋ وڭىرىنەن حات جولداعان قارت اقىن سمايىل قاليپانوۆتىڭ زامانداستارى, بەرىدە ءومىر سۇرگەن كىسىلەر.
2014 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «قازىنالى وڭتۇستىك» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 147-تومىندا ساۋىتبەك ۇسا ۇلىنىڭ شىعارمالارى قامتىلعان. العى سوزدە: «ونەرىمەن حالقىنىڭ مادەني تاريحىن جاساعان دارىندى تۇلعالار قازاق ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە مولىنان كەزدەسەدى. سولاردىڭ ءبىر توبى شۋ وزەنى ءوڭىرىنىڭ ونەرپازدارى دەسەك, «اشانىڭ التى سالى» اتانعان (ساۋىتبەك, جيدەباي, بالقىبەك, جيەنباي, قايرانباي, وزبەك) اقىن, ءانشى سازگەرلەر بولدى» – دەپ وزگەرتىلگەن. مۇنداعى وزبەك اقىن اشادان ەمەس, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى اقىرتوبەدەن. ونى اشانىڭ التى سالىنىڭ قاتارىنا قوسۋدىڭ قيسىنى جوق.
قايراقبايدىڭ شىن ەسىمى قازاقباي دەپ ماقالالاردا دا, راديودان دا ايتىلىپ ءجۇر. 2021 جىلى اشانىڭ التى سالى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە قازاقباي اقىن تۋرالى بىرنەشە ماقالالار مەن قوشان (قوسشىعۇل) مۇستافا ۇلىنىڭ راديودان ءۇش حابارى جارىققا شىقتى. وندا بەلگىلى عالىمدار پروفەسسور جانعارا دادەباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى, كورنەكتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتتىڭ ايتۋىمەن ساۋىتبەكتى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەگەن سارسەكۇل يسماتوۆا مەن شەجىرەشى مۇرات ءابدىراشيت ۇلى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرگەن. مۇندا بارلىعى دەرلىك قازاقبايدى اشانىڭ التى سالىنىڭ ءبىرى دەپ ايتادى.
بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. قازاقباي اشادا تۋعان, سول ءوڭىردىڭ بەدەلدى كىسىسى بولعان ادام. ەسىمى كەڭەس زامانىندا اتالۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنىپ, جازعان جىر جولدارىن نكۆد جويىپ وتىرعان. بۇل قياناتتىڭ 1922 جىلدان كەيىن ۇزاق جىلدار بويى توقتاماعانىن 1959 جىلى «انتيسوۆەتتىك جانە انتيپارتيالىق ۇگىت جۇرگىزگەن ءىرى باي-كۋلاك» دەپ جازىلعان ارحيۆ قۇجاتى دالەلدەيدى. قازاقبايدىڭ اعايىندارىنىڭ ىشىنەن مارقۇم تۇرعىمباي مامىرباي ۇلى اقساقال ونىڭ ەسىمىن ايتۋعا بولمايتىنىن, اقىننىڭ جاقىن ءىنىسى تولەگەن بايكوبەك ۇلى قازاقبايدىڭ ولەڭدەرىن سىبىرلاپ ءتۇنى بويى جاتقا ايتاتىنىن قازىرگى ۇرپاقتارى دا اڭىز عىپ ايتىپ وتىرادى.
قايراقباي دەگەن اقىن بولعان. قالقامەن ايتىسقان. قالقا جاپسارباەۆ 1886 جىلى تالدىقورعان وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, مۇقرى اۋىلىندا, جەتىسۋ ولكەسىنىڭ كەلىستى وڭىرىندە دۇنيەگە كەلەدى. ءبىردى-ەكىلى باي, مانابى بولماسا, ەكى ءتۇرلى توقپاقتىڭ استىنداعى, ەكى ءتۇرلى قاناۋدىڭ تەپكىسىندەگى قالىڭ ەلدىڭ ابدەن ىڭىرشاعى اينالىپ, قالجىراعان كەزى ەدى بۇل. كيەرگە كيىم, ىشەرگە تاماق تاپپاعان قالقا دا دۇنيەگە كەلە سول كوپ كەدەيدىڭ كەبىن كيەدى. ونىڭ بالالىق شاعى بايدىڭ ەسىگىندە, مالدىڭ سوڭىندا وتەدى. جوقشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن ابدەن تارتقان بالا جۇرەگىنەن زار توگىپ, قاسىرەت شەگەدى.
قالقانىڭ جاس كەزىندە باعىن سىناعان, اقىندىعى سىنعا تۇسكەن كۇن – قايراقبايمەن ايتىسى. قايراقباي – ەسكىشە ساۋاتتى, مولدا اقىن. وقىعان, توقىعانى كوپ ونداي اقىنمەن سايىسقا ءتۇسۋ جاس تالاپكەرگە وڭاي بولماعان. دەسە دە قيىننان قيىستىرىپ, توتەدەن تۋرا جول تاپقان قالقا:
«مولداعا اكەم بەرگەن جوق,
مولدانىڭ الدىن كورگەم جوق.
قۇراننىڭ ءسوزىن ولەڭگە,
جالعاستىرىپ ورگەم جوق.
مولدا بولىپ حالىقتان,
ءۇشىر, زەكەت تەرگەم جوق», – دەپ قايراقبايدىڭ اۋزىن اشتىرمايدى, تىلىنە تۇساۋ سالىپ, ورەسىن تارىلتادى, ءسويتىپ جەڭىپ شىعادى. وسى ايتىستان كەيىن قالقانىڭ باعى دا, جولى دا اشىلادى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ
