– كەڭەس داۋىرىندەگى كەيبىر دەرەكتەردە امانگەلدى يمانوۆ كەدەي شارۋا وتباسىنان شىققان دەپ جازىلدى دا, ونىڭ كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ ايبىندى باتىرلارىنىڭ ءبىرى يماننىڭ نەمەرەسى ەكەنى مۇلدە ايتىلمادى. سوندىقتان باتىردىڭ اتا-تەگى مەن وسكەن ورتاسىنا قىسقاشا توقتالساڭىز.
– شىندىعىن ايتقاندا, سول كەزدەگى كەڭەس يدەولوگتارى امانگەلدى كەدەي وتباسىنان شىقتى دەگەن ۇعىمدى قوعامعا تاڭىپ تاستادى. ويتكەنى تاپتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان سولاي ايتۋ قاجەت بولعان سەكىلدى. ايتپەسە, باتىر اۋلەتى مىڭعىرعان مال ايداعان باي دا ەمەس, تاقىر كەدەي دە بولماعان. تىرشىلىك ەتۋگە لايىقتى دوڭگەلەنگەن داۋلەتى بولعان. اتام 1873 جىلى 3 ساۋىردە تورعاي ۋەزى قايداۋىل بولىسىنا قارايتىن №3 اۋىلدا ومىرگە كەلگەن. اكەسى ۇدەرباي (1829-1879) ەگىنشىلىكتى, اڭشىلىقتى كاسىپ ەتىپتى. اناسى قالامپىر قاقۋقىزى (1848-1926) تورعاي جانە ۇلىتاۋ وڭىرىنە تانىمال بەردىكەي رۋىنىڭ ىشىندەگى سارى يشان اۋلەتىنەن تاراعان. اجەمىز مەدرەسەدە وقىعان, كوزى اشىق, ءبىلىمدى بولعان. اتام ءوزى جازعان شەجىرەسىندە اتا-تەگىن بىلاي وربىتەدى. قارا قىپشاق قوبىلاندى باتىردىڭ ەكىنشى ايەلى قارلىعادان بۇلتىڭ, تورى, ۇزىن, كولدەنەڭ, قارابالىق ەسىمدى بەس ۇل تۋادى. ۇزىننان التىس, ودان بوكەي, بوكەيدەن – كەدەل – مامبەت – سارى – الىبەك – ساتىبالدى. ساتىبالدىدان بەگىمبەت پەن ءابدىراحمان تۋادى. امانگەلدى – بەگىمبەتتەن تاراسا, ابدىعاپار – ءابدىراحماننىڭ ۇلى تىلەۋلى باتىردىڭ ۇرپاعى.
بەگىمبەتتىڭ 8 ۇلى بولعان, ەڭ ۇلكەنى – قاقاي. قاقايدان – دۋلات, دۋلاتتان – يمان. اتاقتى اكادەميك قانىش ساتباەۆ 1944 جىلى جازعان ءبىر ماقالاسىندا يمان باتىردى كەنەسارىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعانىن ايتادى. يماننان – بەردالى, ەرجان, بالىق جانە ۇدەرباي ەسىمدى ءتورت ۇل تۋادى, وسى تورتەۋى دە كەنەسارىنىڭ سوڭىنا ەرىپ, كوپتەگەن شايقاستا ەرلىك كورسەتكەن. بەردالى مەن ەرجان اكەسى يمانمەن بىرگە حان كەنەنىڭ قىرعىزعا جاساعان جورىعىندا قازا بولسا, بالىق پەن ۇدەرباي رەتىن تاۋىپ, ەلگە امان ورالعان. ءبىر جاعىنان, باتىر بالا كۇنىنەن اكەسى مەن ونىڭ اعاسى بالىقتان حان كەنە مەن اتاسى يماننىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى ايتقان اڭگىمەسىن تىڭداپ, سولار سەكىلدى ەر مىنەزدى بولىپ ءوستى.
امانگەلدى – ورتا بويلى, دەنە ءبىتىمى مىعىم, قايراتتى, قايسار ادام بولعان. كوزكورگەندەردىڭ جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەرىندە باتىردىڭ مىنەزى كوپشىل, اقكوڭىل جانە تەز شەشىم قابىلدايتىندىعىن ايتادى. سونداي-اق ايتقان سوزىنەن تايقىپ كورمەگەن, ەشكىمنىڭ الدىندا ءيىلىپ, بۇگىلمەگەن. ون بەس جاسىنان اڭشىلىق قۇرىپ, مەرگەندىگىمەن اتى شىققان. بۇعان اكەسى ۇدەربايدىڭ ايگىلى اڭشى بولعاندىعى دا سەبەپ بولسا كەرەك.
اتامنىڭ ءۇش باۋىرى بولعان, ۇلكەن اعاسى بەكتەپبەرگەن (1870-1921) جانە ەكى ءىنىسى – امانتاي (1876-1931) مەن ەسەنتاي (1884-1933). بەكتەپبەرگەن ۇستا بولعانىمەن, ەل ىسىنە دە ارالاسقان. اۋىل ءبيى بولعان. اڭشىلىق قۇرىپ, مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسكەن. الماتىداعى ورتالىق مۋزەيدە بەكتەپبەرگەن جاساعان مىلتىق پەن ۇڭعىسى ساقتالعان. سونداي زاماندا مىلتىق وقپانىن جاساۋدى بىلگەن ۇستانىڭ شەبەرلىگىنە تاڭعالاسىز.
– باتىردىڭ وتكەن عاسىر باسىندا ەل ىسىنە ارالاسىپ, پاتشا بيلىگى تاراپىنان ءبىراز قۋعىن كورگەنى بار. وسى وقيعالار جايىندا ايتا كەتسەڭىز؟
– اتام جاسىنان ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ, قولىنان كەلگەنشە قاراپايىم جۇرتقا قامقور, قورعان بولعان. سول ءۇشىن دە جەرگىلىكتى جەردەگى پاتشا بيلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن, ەل ىشىندە سولاردىڭ ءسوزىن سويلەگەن بايلارمەن اراسى ءجيى شيەلەنىسىپ قالعان. باتىردىڭ جاقىن ءىنىسى بايەگىزدىڭ جارى رىستىنىڭ ەستەلىگىندە: ء«بىز ول كىسىنىڭ ەشقاشان الدىنان كەسىپ وتكەن ەمەسپىز. ونى ءبىز عانا ەمەس, بارلىق جۇرت جاقسى كورىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ سىيلايتىن. شىن مانىندە, وتە جاقسى ادام ەدى», دەپ جازعان. امانگەلدى – كوزى تىرىسىندە باتىرلىعىمەن, باتىلدىعىمەن, ەرجۇرەك مىنەزىمەن اڭىزعا اينالعان ادام. ول تۋرالى قارۋلاستارىنىڭ ءبىرى: «ول – تۋمىسىنان باتىر ەدى. ونىڭ بويىندا كوشباسشىلىق, تالاپشىلدىق, وتكىرلىك سەكىلدى قاسيەتتەر مول بولاتىن. سارداردى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىن حالىق باتىر دەپ تانىپ, مەرگەندىگى مەن شەشەندىگىن مويىنداعان. ەرىك جىگەرى مول, قايراتتى تۇلعا ەدى» دەپ ايتىپتى.
نامىستى ەر كوتەرىلىسكە دەيىن بىرنەشە رەت قاماۋعا الىنعان. وسىعان بايلانىستى ءبىر وقيعانى ايتايىن. 1908 جىلى مامىر ايىندا تورعاي اۋدانىندا ۇلكەن جارمەڭكە بولىپ, سوندا پاتشا اسكەرىنىڭ سولداتتارى وزەنگە شومىلۋعا بارعان ەسىم اۋەلباەۆ ەسىمدى قاريانى سوققىعا جىعادى. سونى كوزىمەن كورىپ تۇرعان امانگەلدى باستاعان ءبىر توپ ادام الگى كىسىگە جاقتاسىپ, سولداتتارمەن توبەلەسە كەتەدى. ونىڭ سوڭى ولىمگە اكەلىپ, ءبىر سولدات مەرت بولادى. ارتى ۇلكەن داۋعا ۇلاسادى. توبەلەسكە قاتىسقان دەگەن جەلەۋمەن قىرىق ادام تۇرمەگە قامالادى. ونىڭ ونشاقتىسى كىناسىز دەپ تانىلىپ, ال امانگەلدى يمانوۆ, حاكىمبەك توكين جانە تاعى باسقالاردى ون سەگىز جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى سوت ءبىر جىلدان كەيىن ۇكىم شىعارادى. سوت شەشىمىمەن كەلىسپەگەن ەل اعاسى سماعۇل توكين جوعارى جاققا ارىز جازىپ, اقىرى ماتەريالدىق شىعىن تولەپ, ولاردىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمىن ءۇش جىلعا دەيىن قىسقارتىپ, بوساتىپ العان.
ەكىنشى وقيعا. 1915 جىلى ماۋسىم ايىندا پاتشانىڭ بيلىگىنە ارقا سۇيەگەن جەرگىلىكتى بايلاردىڭ ءبىرى باتىردىڭ تۋىستارىن, ياعني بەگىمبەت رۋىنىڭ 50 وتباسىن سۋى, نۋى جوق, ءشول دالاعا قونىس اۋدارۋعا شەشىم قابىلدايدى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مايدامتال دەگەن جەرگە 60 كيىز ءۇي تىگىپ, تورعاي ۋەزىنىڭ ىقپالدى دەگەن 13 بولىسىن جينايدى. وسىندا تۋىستارىنا جانى اشىپ, قارسىلىق كورسەتكەن امانگەلدى قاماۋعا الىنادى.
سونداي-اق بىرقاتار دەرەكتە امانگەلدىنىڭ بارىمتاشى بولعانى ايتىلادى. جالپى, بارىمتاشىلىق مىقتىلىق پەن ەپتىلىكتى قاجەت ەتەدى. وعان دا باتىرلىق كەرەك. بىراق سول قۇجاتتاردىڭ مازمۇنىن سارالاعاندا ساردار بارىمتاعا تۋىستارى ءۇشىن عانا ەمەس, ەل ىشىندەگى كەدەي-كەپشىك پەن جارلى-جاقىبايدىڭ اقىسىن ولارعا تىزەسى باتقان بايلاردان الىپ بەرۋ ءۇشىن بارعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلەمىز. باتىر بارىمتانى ەشقاشان جەكە مۇددەسىنە پايدالانباعان. بۇل ويىمىز امەريكالىق تاريحشى ۆيردجينيا ءمارتيننىڭ XIX عاسىرداعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنداعى ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ قۇقىقتىق تاريحى تۋرالى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىمەن سايكەس كەلەدى.
– 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە 6 بولىس ارعىن, 6 بولىس قىپشاق, 1 بولىس نايمان جۇرتى قاتىسسا دا, ساربازداردىڭ سانى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەك ايتىلادى...
– تورعاي ۋەزىندەگى پاتشانىڭ جازالاۋشى وترياد باسشىلارى كوتەرىلىسكە 50 مىڭ سارباز قاتىسقان دەپ باعالاعان. ويتكەنى امانگەلدى باستاعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ سانى العاشىندا 8 مىڭ, ودان كەيىن 15 مىڭعا جەتكەن. ياعني بۇل ەكى سان كوتەرىلىستىڭ باستاپقى كەزەڭىنە قاتىستى بولسا, ال 50 مىڭعا كوتەرىلىستىڭ ەڭ قىزعان شاعىندا, ءوڭىردىڭ بارلىق اۋماعىن قامتىعاندا قول جەتكىزگەن بولۋى مۇمكىن. ساردار ساربازدارىنا اسكەري ءتارتىپ ەنگىزىپ, قارۋ-جاراقتى قولدانۋ مەن سوعىس ءتاسىلىن ۇيرەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوتەرىلىسشىلەر مۇزداي قارۋلانعان جازالاۋشى اسكەرگە بىرنەشە رەت قارسىلىق كورسەتتى.
جالپى, پاتشانىڭ مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا قازاق جاستارىن الۋ تۋرالى جارلىعى ەل ىشىندە ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋعىزدى. وعان جالعىز تورعاي جۇرتى عانا ەمەس, باسقا ءوڭىردىڭ دە تۇرعىندارى قارسى شىقتى. الايدا بۇل كوتەرىلىس تورعاي مەن جەتىسۋدا كەڭ كولەمدە بولعانىمەن, ول قازاق دالاسىن جاپپاي قامتىعان جوق. باسشىلىق پەن ۇيىمداستىرۋ بولمادى. مۇنداي بىتىراڭقىلىق پاتشا وكىمەتىنە كوتەرىلىستى باسۋعا جەڭىل ءتيدى.
– بۇگىنگە دەيىن وسى وقيعا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, تاريحي باعاسىن الدى دەپ ويلايسىز با؟
– ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن دە قازاقستانداعى جانە سونىڭ ىشىندەگى 1916 جىلى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تولىق زەرتتەلدى دەي المايمىن. تەرەڭدەتە زەرتتەيتىن تۇستارى جەتەدى. ءالى كۇنگە دەيىن ۇقك مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتارعا ەركىن قولجەتىمدىلىك جوق.
– ءبىز امانگەلدى تۇلعاسىن تولىق تانىدىق پا؟
– قوعام باتىر تۇلعاسىن تولىق تانىدى دەپ ايتا المايمىن. امانگەلدىنىڭ ءوزى جۇرگىزگەن كۇندەلىكتى زەرتتەۋ سوڭىنا دەيىن جەتپەدى. كەزىندە بۇل جۇمىستىڭ ءبىر بولىگىن دايىنداۋدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى باستاعان. ورتالىق مۇراعات پەن پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورلارى دا ءبىراز زەرتتەلدى. الايدا اقتوبە, ومبى, ورسك ت.ب. قالالارداعى ارحيۆتەردىڭ دەرەكتەرى زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ جاتقانى انىق.
– مۇستافا شوقايدىڭ باتىرعا جازعان حاتى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مۇستافا شوقايدىڭ ماقالاسى 1936 جىلى جازىلىپ, جاريالاندى. ول اسا كۇردەلى كەز بولاتىن. العاشقى سويلەمنەن-اق تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باس ساردارى امانگەلدى يمانوۆقا ءشۇيىلۋ باستالادى. كىم بىلەدى, م.شوقاي گازەت-جۋرنالدا ايرىقشا دارىپتەلگەن باتىردى ەمەس, ساياسي جۇيەنى سىناعان شىعار. جالپى, ءبىز تۇلعالاردى ءوز زامانىنا ساي تاريحي تۇرعىدان باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك.
مۇستافاعا الاشورداشىلار مەن امانگەلدى جاساعى اراسىنداعى شايقاستار تۋرالى دەرەكتەر اۋىزشا جانە بىرجاقتى جەتكەن سەكىلدى. ويتكەنى باتىر قاتىگەزدىكپەن جازالانعانعا دەيىن تورعاي قالاسىنداعى تۇرمەدە وتىرعان.
مۇستافا شوقاي امانگەلدى يمانوۆتىڭ توڭىرەگىندەگى ءىس-ارەكەتتىڭ ءبارى – ساۋاتسىز, تورعايدان باسقا ەشنارسە كورمەگەن, ءوز جەرىنەن باسقا ەلدىڭ ادامدارىمەن ارالاسپاعان, بولشەۆيك – ينتەرناتسيوناليست, ءدىننىڭ حاس جاۋى سەكىلدى قاراڭعى ادامعا ارنالعانىن العا تارتادى. ەگەر ءبىز م.شوقايدى ادىلدىك كۇرەسكەرى دەپ ساناساق, بار دەرەكتى قاتار قويايىق. ول ءوزىنىڭ سىني ماقالالارىن كەڭەستىك گازەت-جۋرنالعا سۇيەنىپ وتىرىپ جازعانى بەلگىلى. ەندەشە حالىق امانگەلدى يمانوۆتى كوتەرىلىستىڭ باس ساردارى ەتىپ ءبىراۋىزدان سايلاعانى وتىرىك پە؟ بىراق تاڭداۋ بارىسىندا وعان لايىقتى باسقا باتىرلار دا بولعانىن ۇمىتپايىق.
م.شوقاي ماقالاسىندا «بولشەۆيك» دەگەن سوزگە جاعىمسىز سيپات بەرىپ, ونى بىرىڭعاي امانگەلدىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. شىندىعىندا, ا.يمانوۆ بولشەۆيكتەر پارتياسىنا كىرمەگەن. قازاقستان ورتالىق ءارحيۆى مەن پرەزيدەنت ارحيۆىنەن سارداردىڭ بولشەۆيكتەر پارتياسىنا مۇشە بولىپ قابىلدانعانى تۋرالى بىردە-ءبىر رەسمي قۇجات تابىلعان جوق. ايگىلى ۆ.ۆلاديميروۆ تورعاي كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ ىشىندە رسدرپ-عا مۇشە جالعىز ءا.جانگەلديندى اتايدى. سونداي-اق الاش كوسەمىنىڭ ءبىرى ح.دوسمۇحامەدوۆ: «1917 جىلعا دەيىن قازاقتار اراسىندا بىردە-ءبىر ناعىز سوتسيال-دەموكرات نەمەسە سوتسياليستىك-رەۆوليۋتسيونەر بولعان ەمەس, ال بولشەۆيكتەر تۋرالى ايتاتىن ەشتەڭە جوق» دەپ جازعان جوق پا؟
ەندى م.شوقايدىڭ باتىردى ء«الىپتى تاياق دەپ بىلمەگەن» دەگەن دايەگىنە كەلەيىك. كەڭەس كەزەڭىندەگى تاريحتا تاپتىق كوزقاراسپەن امانگەلدى يمانوۆ سەكىلدى باتىرلاردى «كەدەيدەن شىققان ساۋاتسىز» دەپ كورسەتۋى سول كەزدەگى يدەولوگتاردىڭ تانىمىنا بايلانىستى.
ال جالپى حالىق از بىلەتىن تاريح نە دەيدى؟.. امانگەلدىنىڭ اناسى قالامپىردىڭ اعالارى بىرماعانبەت, ءابدىرايىم, قۇلماعامبەت يشاندار بۇقارادا ءبىلىم الىپ, كەيىن دۋلىعالى دەگەن جەردەن مەشىت سالىپ, مەدرەسە ۇستاعان, ءبىلىمدى, ءوز زامانىنىڭ زيالىلارى بولعان. باتىردىڭ اناسى دا وسى مەدرەسەدە وقىعان. اتامىز ساۋاتىن الدىمەن اۋىل مولداسىنان اشىپ, 1881-1885 جىلدارى وسى مەدرەسەدە ءبىلىم العان.
ول كىسىنىڭ ساۋاتتىلىعىنا تاعى ءبىر دالەل – ءوزى جازعان شەجىرە. بۇل قولجازبا ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمىنە بەگىمبەت رۋىنىڭ شەجىرەسى ەنسە, ەكىنشى ءبولىمى «پاتشا مەن قازاقتاردىڭ تاريحى» دەپ اتالادى. اتام رەسەي پاتشاسىنىڭ اۋلەتىن 1914 جىلى پەتەربورعا بارعان ساپارىنان باستاپ زەرتتەگەن. ونى پاتشا ءتۇپ-تۇقيانى عانا ەمەس, يمپەريانىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى قىزىقتىرعان. سونىمەن قاتار مۇندا ەلىمىزدىڭ رەسەي پاتشاسى بوداندىعىنا ءوتۋى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر كەزدەسەدى.
امانگەلدى يمانوۆتىڭ دىنگە كوزقاراسىن جۋرناليست-زەرتتەۋشى بەكەن قايرات ۇلى بىلايشا ادەمى جەتكىزگەن: «1918 جىلدىڭ اياعىندا تورعايدا كەڭەس وكىمەتى ورناپ, امانگەلدى اسكەري كوميسسار بولىپ تاعايىندالادى. باتىر ۋەزگە بارا جاتقان جولدا بايعابىلداعى شورا نۇرجان قاريانىڭ ۇيىنە توقتايدى. سول كەزدە نۇرجاننىڭ 16 جاستاعى بالاسى قامزا: «امانگەلدىنى قۇراق ۇشىپ قارسى الدىق. ول اكەممەن كوپ سويلەستى. اسىرەسە مۇسىلماننىڭ پارىزى مەن مىنەز-ق ۇلىق ەرەجەسى تۋرالى ءبىراز اڭگىمەلەدى. مەن باتىردى مولدا دەپ ويلادىم دەپ ەسىنە العان...»
– امانگەلدى يمانوۆ تۋرالى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «باتىردىڭ بيىك تۇلعاسى», ماقان جۇماعۇلوۆتىڭ «قىران قازاسى قيادا», ۋكراين جازۋشىسى ولەكس دەسنياكتىڭ «تورعاي سۇڭقارى», باقىت يمانوۆتىڭ «امانگەلدى», قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ «زاماناقىر» سەكىلدى كولەمدى شىعارمالارى بار. وسىندا ەرەن ەردىڭ بولمىسى شىنايى سۋرەتتەلدى دەپ ويلايسىز با؟
– بىردەن ايتايىق, بۇلاردىڭ ءبارى – كوركەم تۋىندىلار. قانشا دەگەنمەن, شىعارما مازمۇنىنان اۆتوردىڭ سول كەزدەگى وقيعاعا كوزقاراسى بايقالىپ تۇرادى. تاريحي شىعارمالاردا ناقتى دەرەكتەر ادەتتە ويدان شىعارىلعان كوركەم دۇنيەمەن ارالاسىپ كەتەدى. سوندىقتان كوركەم تۋىندىلارداعى وقيعالار مەن تۇلعالار بەينەسىن تاريحي تۇرعىدان باعالاۋدا مۇقيات بولعان دۇرىس. اقيقاتىن ايتسام, قازىرگى كوپ ەڭبەكتە امانگەلدى يمانوۆتىڭ شىنايى تۇلعاسى ەمەس, اڭىز ارالاس كوركەم بەينەسى ءجۇر. باتىردىڭ ناعىز بولمىسى,تاريحي تۇلعاسى تۋرالى كوتەرىلىس ساربازدارىنىڭ ەستەلىكتەرىنەن وقي الاسىزدار. ال كوركەم بەينەسىنە كەلسەك, جازۋشى باقىت يمانوۆتىڭ «امانگەلدى» رومانىن وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. ماسەلە – بۇل قالامگەردىڭ باتىرعا جاقىن تۋىس بولعانىندا ەمەس, ونىڭ بالا كۇنىنەن كوتەرىلىسكە قاتىسقان ساربازداردى كوزىمەن كورىپ, اڭگىمەلەرىن ەستىپ وسكەنىندە. مەن, ارينە, باسقا اقىن-جازۋشىلار ەڭبەگىن تومەندەتپەيمىن.
– جاڭا اتاڭىز جازعان شەجىرە كىتاپشاسى تۋرالى ايتتىڭىز. قازىر ول قايدا ساقتالعان؟
– ول كىسى شامامەن العاندا 20 جاسىنان توتە جازۋمەن ەسەپ كىتاپشاسىن قاتتاپ وتىرعان. جوعارىدا ول جيناقتىڭ ەكى بولىمنەن تۇراتىنىن ايتتىم. كورنەكتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ باتىردىڭ قولجازباسى تۋرالى بىلاي دەيدى: «امانگەلدىنىڭ تۇلعاسىنا وسى ۋاقىتقا دەيىن ءۇستىرت باعا بەرىپ كەلە جاتقانىمىز انىق. ول – ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسى بولدى. ونىڭ مۇددەسى قاشاندا حالقىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن ۇندەسىپ تۇردى. باتىر 1916 جىلدان دا بۇرىن پاتشا بيلىگىنە قارسى بولعان ەكەن».
اتام ەسەپ كىتاپشاسىن قازا بولعانشا جاڭالاپ وتىرعان. ونىڭ تۇپنۇسقاسىن سارداردىڭ كەنجە ۇلى ءشارىپ اعام قازاقستان ورتالىق مۋزەيىنە تاپسىرعان.
– باتىردىڭ ۇلدارى دا اكە داڭقىنا ساي بولدى. سولار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز؟
– امانگەلدى يمانوۆتىڭ رامازان (1911-1941) جانە ءشارىپ (1914-2000) ەسىمدى ەكى ۇلى بولدى. رامازان – مەنىڭ اكەم. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن اۋىلدا الدىمەن مالشى, ودان كەيىن ميليتسيادا قىزمەت ىستەگەن. اكەمنىڭ الماتىعا كەلۋىنە ءىنىسى ءشارىپتىڭ كومەگى تيەدى. ول كىسى وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا سول كەزدەگى الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر پولكىنە قىزمەتكە شاقىرىلادى. الماتىعا كەلگەسىن اعاسىن قالاعا الدىرتادى. بىراق اكەم سول جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي, اسكەر قاتارىنا الىندى. اسكەردەن ورالعاننان كەيىن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ءدال سوعىستىڭ الدىندا قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. سوعىس باستالىسىمەن ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانىپ, ماسكەۋ تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاپتى.
اكەم سوعىسقا دەيىن اتام تۋرالى «باتىردىڭ بالالىق شاعى» اتتى پوۆەست جازدى. كەيىن 70-جىلدارى اكەمنىڭ وسى شىعارماسى مەن ارتىندا قالعان باسقا دا مۇراسىن جيناقتاپ, انام ءنازيرا بوكەنباەۆا مەن اقىن ءماريام حاكىمجانوۆا كىتاپ ەتىپ شىعاردى. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «امانگەلدى يمانوۆتىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن تالانتتى بالاسى رامازان ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا ەرلىكپەن قازا بولدى. ال سوعىستا باتىردىڭ ەكىنشى ۇلى ءشارىپ تە ەرلىك كورسەتتى. بىراق كەيىن تۇرمەگە قامالدى. ياعني ءشارىپ تاعدىرى – حالىق تاعدىرىنىڭ ءبىر كورىنىسى» دەپ ايتىپتى.
ءشارىپ اعامدى قازاق ۇلتتىق اسكەري پولكىندەگى قىزمەتىنەن كەيىن موڭعولياعا ماڭىزدى وپەراتسيامەن جىبەرەدى. 1938 جىلى ماسكەۋدە قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اتتى اسكەردىڭ بارلاۋ وتريادىن باسقارعان. 1945 جىلى جەڭىستى ماجارستان جەرىندە گۆارديا مايورى شەنىمەن قارسى الىپ, ەلگە 1949 جىلى ورالعان. ۇزاق جىلدار الماتىداعى قۇرىلىس مەكەمەسىندە ەسەپشى بولىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى. ەلگە دە ءجيى بارىپ تۇردى. اكەسى تۋرالى ءبىراز مالىمەت جيناقتاپ, دەرەكتى فيلم تۇسىرۋگە ۇيىتقى بولدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
