كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ونىڭ كورىنىسى گەوگرافيالىق نىساندار اتاۋلارىنداعى ايەل ەسىمدەرىنىڭ ازدىعى مەن اتاقتى ايەلدەرگە ورناتىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ نەمەسە ەسكەرتكىش تاقتالاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە جاسالماي جاتقانىنان بايقالادى. بۇل تاقىرىپتاعى اڭگىمەنى ارىدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى.
قازاق دالاسىندا XIX-XX عاسىرلار ارالىعىندا ساۋاتتىلىق ماسەلەسى وزەكتى بولدى. اتاقتى ۇستاز ىبىراي التىنساريننىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاق ولكەسىندە تەڭ دارەجەدە مەكتەپتەر, ۋچيليششەلەر اشىلىپ, قازاقتىڭ ۇلدارى مەن قىزدارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. سول ءبىلىم وردالارىن تامامداعان قىزدار ارمەن قاراي ءوز ءومىر جولدارىن پەداگوگيكامەن بايلانىستىرىپ نەمەسە وزگە ءىلىم زەرتتەپ, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن ودان ءارى دامىتا ءتۇستى. ىبىراي اتامىزدىڭ جولىن قۋىپ, ءوزىن پەداگوگيكاعا ارناعان قازاقتىڭ العاش ايەل پەداگوگى – حۇسنيجامال نۇرالىحانوۆا. حۇسنيجامال – بوكەي ورداسىنىڭ تۋماسى, جاڭگىر حاننىڭ ۇلكەن قىزى. العاشقى ساۋاتىن ۇلكەن اعالارىنىڭ قولداۋىمەن الىپ شىقتى, كەيىن بالا وقىتۋ سالاسىن دا مەڭگەرىپ, ءوز تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن قازاق بالالارىنا, اسىرەسە قىزدارعا تاراتقىسى كەلدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ينسپەكتور ا.ۆوزنەسەنسكيدىڭ قولداۋىمەن بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا العاش مەكتەپتى اشۋعا حۇسنيجامال سەبەپشى بولدى. ينسپەكتور حۇسنيجامال نۇرالىحانوۆانىڭ اتقارعان ءىسىن جوعارى باعالاپ: «حۇسنيجامال – قازاق سۇلتانىنىڭ قىزى. قازاقتىڭ جەرگىلىكتى مەكتەبىن اياقتادى. العاشىندا ۇيىندە اعالارىنان ءبىلىم الدى. جاسى شامامەن 25-تە. وتە كورىكتى ءارى سىپايى, وردادا مۇنداي قىز مۇلدە كەزدەسپەيدى, ول – جالعىز. ورىس تىلىندە تازا ءارى ەمىن-ەركىن سويلەيدى», دەپ پىكىرىن بىلدىرگەن. رەپرەسسيا جىلدارى كوپتەگەن تەرگەۋگە قاراماستان, حۇسنيجامال قوعامعا پايداسى بار ءىسىن جالعاستىرادى, ورال قالاسىنىڭ زيالىلار جيىندارىنا قاتىسىپ, «قازاقستان» گازەتىنىڭ باسىلۋىن قولداپ, جاس ۇستازدارعا اقىل-كەڭەسىن ارنادى.
استانانىڭ توپونيمدىك كەڭىستىگىندە ايەلدەر ەسىمدەرىنە بەرىلگەن ءبىرشاما كوشە, مەكتەپ بار. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ۇلكەن ورنى بار ايەلدەردىڭ ەسىمدەرى ءبىر باعىتتاعى كوشەلەرگە بولسا دا بەرىلىپ وتىرۋى – قۋانىشتى جاعداي. اتىراۋ قالاسىنداعى حالىقارالىق اۋەجايىنا – حيۋاز دوسپانوۆا, ورال حالىقارالىق اۋەجايىنا – مانشۇك مامەتوۆا, اقتوبە حالىقارالىق اۋەجايىنا – ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى دە وتە قۇپتارلىق ءىس بولدى.
وسى ورايدا مىنا دەرەكتى كەلتىرگەن ءجون. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاق جەرىنەن قانشاما جاس قىز اتتاندى. 1944 جىلى «سوۆەتسكايا كاراگاندا» گازەتىندە تەك قازاق قىزدارىنان قۇرالعان تانك ەكيپاجى تۋرالى ماقالا جاريالانعان. كۇلكەن توقبەرگەنوۆا, كۇلجاميلا تالقانباەۆا, ءجاميلا بەيسەنباەۆا قۇرامىندا بولعان ەكيپاجداعى جامال بايتاسوۆا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستاننان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانعانداردىڭ ىشىندە 5 مىڭنان اسا ايەل بولدى دەگەن دەرەك بار. «قىزىل جۇلدىز» وردەنى مەن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى ر.مومىنوۆا, پارتيزان ن.بايسەيىتوۆا, اۆياتسيالىق پولكتىڭ راديوبايلانىسشىلارى ع.راحمەتوۆا, ز.ناۋشەۆا سياقتى دەسانتشى, بارلاۋشى, اسكەري كولىك جۇرگىزۋشى, بايلانىسشى قىزدار سوعىستىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ ەرلەرمەن بىردەي جەڭىس جولىندا سوعىستى. تاريحتان ورال قالاسىنىڭ اسكەري كوميسسارياتى قىزداردان ۇيىمداستىرىلعان پودولسكىدەگى ورتالىق مەرگەن قىزدار مەكتەبىنە قازاقستاننان 24 قىزدىڭ اتتانعانى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنى, «ەرەن ەرلىگى ءۇشىن», «ەرلىگى ءۇشىن», «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارىنىڭ يەگەرلەرى بار. تاريحي ارحيۆتەر تولىق اشىلسا, قازاق قىزدارىنىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرى تۋرالى مىڭداعان دەرەك جارىققا شىعاتىنى انىق. وسىنداي باتىرلارىمىزدى دارىپتەۋ ماقساتىندا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ, كوشەلەرگە, مەكتەپتەرگە, جاستار ءجيى جينالاتىن مادەني ورىندارعا ولاردىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ كەرەك.
قازاق ايەلدەرى قوعامدا قانداي جاعداي بولسىن, ادال ەڭبەك ەتىپ, بەلسەندى قىزمەت اتقارىپ وتىرعان. قازاقستاننىڭ ونوماستيكالىق كەڭىستىگىن تولىقتىراتىن ەسىمدەردىڭ اراسىندا عالىم ايەلدەر كوپتەپ سانالادى. سۇراپىل سوعىس ۋاقىتىندا قازاق قىزدارىنا ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا اشىلعان تۇڭعىش قىزدار ينستيتۋتى بولدى. وسى ينستيتۋتتا ناعىز قيىن-قىستاۋ كەزىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستاردى اتقارىپ, 14 جىل باسقارعان تۇرسىن مىرزابەكوۆانىڭ ەسىمى ەلەۋسىز قالىپ وتىر. قازىرگى قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كورپۋستارىن تۇرعىزۋ, قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن جانە اتا-اناسىنان, اكەسىنەن ايىرىلعان بالالار ءۇيى قىزدارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىندا قيىندىقتاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا جاتاقحانالار سالعىزىپ, قىزداردى تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ باستامالارىن كوتەرگەن جانە سول جۇمىستاردىڭ ىسكە اسۋىنا وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم اپامىزدىڭ ەڭبەگى بۇگىنگى جاستارعا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, تۇرسىن مىرزابەكوۆانىڭ ەسىمى ەشقانداي گەوگرافيالىق نىسانعا بەرىلمەگەن. ول كىسىنىڭ ەسىمىن تاريحتا قالدىرىپ, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ەسىمى بەرىلسە يگى ءىس بولار ەدى. اتالعان وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, قازاق ايەلدەرىنىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتكەن عالىمدارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ورناتىلسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى.
قازاقستان ونوماستيكاسىندا ورىن الۋعا ءتيىس جانداردىڭ ءبىرى – قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىنىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان قالامگەر, قارىمدى جۋرناليست, جازۋشى سارا مىڭجاساروۆا. ەڭبەك ءوتىلىن وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا باستاعان سارا راحمانقىزى شالقار اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەپ جۇمىسى جونىندەگى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ, ۇزاق ۋاقىت تالدىقورعان, الماتى وبلىستىق جانە «سەميرەچەنسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ رەداكتسيالارىندا قىزمەت جاسايدى. «زامانداستار» وچەركتەر جيناعى, ء«توزىم شەڭبەرى» رومانى, «ايەل باقىتى» شىعارمالارىنىڭ اۆتورى سارا راحمانقىزى جاستايىنان بەلسەندىلىگى, انشىلىگى, العىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان. قوعام قايراتكەرى, مەملەكەتتىك بيىك لاۋازىمداردى اتقارعان ەرەكشە تۇلعا. قازاق پروزاسىنا ءوز مۇمكىندىگىنىڭ اياسىندا ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ەلىنە قىزمەت جاساعان. جازۋشى سارا مىڭجاساروۆانىڭ ەسىمى دە ءوز دەڭگەيىندە ۇلىقتالۋعا ءتيىس.
قاراپ تۇرساق, قازاق دالاسىنان شىققان ايەل باتىر, ۇستاز, ونەر يەسى كوپ. ولاردىڭ ەسىمدەرى كەڭ تانىلماعان. ولاردىڭ قازىرگى قازاقستان قوعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەستەرىن بىزگە ايتپاسقا بولماس. قازىرگى ۇرپاق سول جاندارعا تاعزىم ەتە وتىرىپ, ولاردى ۇلىقتاپ, ءوز قۇرمەتىن كورسەتۋى قاجەت. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ ءار قالاسىندا ايەلدەرگە ارناپ كوشە اتاۋلارى مەن مەكتەپ, ۋچيليششە, تەاتر ت.ب. نىساندارعا اتتارىن بەرىپ, ەسكەرتكىشتەر سانىن كوبەيتۋىمىز قاجەت.
جازيرا اعابەكقىزى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
