كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ەرتىس-بايان وڭىرىندە حالىق سيرەك قونىستانعانىنا قاراماستان جايىلىم جەرلەر ماسەلەسى كەيىنگى ۋاقىتتا وزەكتى بولا تۇسكەن. بۇعان نەگىزگى سەبەپ – ءداندى داقىل وسىرىلەتىن تاناپتاردىڭ ۇلعايۋى. جىل سايىن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى سۋارمالى, اۋىسپالى جەرلەردىڭ كوبەيۋى تۋرالى تاپسىرما ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىپ كەلەدى. دەي تۇرعانمەن, سولتۇستىكتەگى اۋىلداردىڭ بارلىعى داقىل ەگىپ, بيداي مەن كارتوپ ساتىپ كۇنەلتەدى دەۋگە كەلمەيدى. جەكە اۋلاسىندا جۇزدەگەن مال ۇستايتىن, الا جازداي سيىر ساۋىپ, قۇرت-ىرىمشىكتەن تۇسكەن تابىسقا كۇنەلتىپ وتىرعاندار دا بارشىلىق. ال ت ۇلىك باسىنىڭ ءوسۋى مەن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ كەڭەيۋى ورىستەردىڭ تارىلۋىنا سوقتىرىپ وتىر.
ءتورت ت ۇلىك جىلى قورادا ۇستالاتىن قىسقا ۋاقىتتا بىلىنە قويماعانىمەن, كوكتەم تۋا ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنىڭ بارلىعى جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتكەنىن جەرگىلىكتى حالىق سەزىنە باستايدى. اينالا جايقالعان ەگىن, ءتورت ت ۇلىك تۇياعىن قيىس باسسا, بىرەۋدىڭ بيدايىن تاپتاپ كەتۋى اياق استىنان. سوندىقتان اۋىلداردا مال باسىن كوبەيتە الماي وتىرعاندار كوپ.
بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قالالار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى جەرلەردى تۇگەندەپ شىقتى. ءسويتىپ, 36 ەلدى مەكەندە 282 مىڭ گەكتار مال ءورىسى جەتپەيتىنى انىق بولعان. حالىقتىڭ مۇقتاجدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, 111,8 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلدى. ونىڭ ۇستىنە 51,8 مىڭ گەكتار القاپتا جەكە اۋلالار مال جايۋى ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى مەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەر اراسىندا 56 مەموراندۋم جاسالىپتى. وسىلايشا, ماسەلەنىڭ سالماعى ءبىراز جەڭىلدەگەندەي بولىپ كورىنگەن.
– بىلتىر اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايماعى بويىنشا 17 مىڭ گەكتار, ەكىباستۇز قالاسى بويىنشا – 126,1 مىڭ, اقتوعاي اۋدانىندا – 13,7 مىڭ, باياناۋىل اۋدانىندا – 24 مىڭ, تەرەڭكول اۋدانىندا – 16,9 مىڭ, ماي اۋدانىندا 93,4 مىڭ گەكتار جەرلەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان. بىراق ءوڭىر بويىنشا قايتارىلعان جالپى كولەمى 111,8 مىڭ گەكتاردىڭ 67,2 مىڭ گەكتارى عانا ەلدى مەكەندەردىڭ (اۋىلداردىڭ) ماڭىندا ورنالاسقان. كورىپ وتىرعانىمىزداي, شالعايداعى كوپ جەرلەر پايدالانۋسىز ۇزاق تۇرىپ قالعان. ال اۋىلدار ماڭىنداعى جەرلەر كوبىنە-كوپ يگەرىلگەن. قايتارىلعان ۋچاسكەلەردىڭ جايىلىمعا جارامسىز دەپ تانىلعانى جوق, بارلىق جەر ۋچاسكەسى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتا تارتىلاتىن بولادى, – دەيدى پاۆلودار وبلىسى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات حاميتوۆ.
بۇگىنگى تاڭدا قالالار مەن اۋدانداردىڭ ارنايى جەر قورلارىندا شامامەن 480 مىڭ گەكتار جايىلىم بار. ال پاۆلودار, ۋسپەن, شارباقتى, اققۋلى اۋداندارىندا بوس جايىلىمدار مۇلدە جوق. ءوڭىر بويىنشا بيىل 139 مىڭ گەكتار جايىلىم جەتىسپەيتىنى ءمالىم بولىپ وتىر.
اينالاسىنىڭ بارلىعى باۋ-باقشا مەن ەگىستىككە تولى پاۆلودار اۋدانىندا مال ورىستەرىنىڭ تاپشىلىعى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان. اۋدان تۇرعىنى قۇسايىن جەڭىسوۆ ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋى مال ۇستاۋعا كەدەرگى ەكەنىن ايتادى. بالالارىمەن بىرگە اتاكاسىپتى جانداندىرۋ ءۇشىن بيىل «اۋىل اماناتى» جوباسى اياسىندا مال ساتىپ الۋعا ىنتالانىپ وتىر ەكەن. الايدا جايىلىم تاپشىلىعى بۇل جوسپارىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ءىشى سەزەدى. سوندىقتان بولاشاقتا جايىلىم جەرلەرى مول وزگە اۋداننان شارۋاشىلىق قۇرىپ كورەم بە دەگەن ءۇمىتى زور.
اۋدان باسشىسى نيكولاي دىچكونىڭ اقپارىنشا, بىلتىر ەلدى مەكەندەردىڭ پايداسىنا نەبارى 465 گەكتار عانا جايىلىم قايتارىلىپتى. ال بيىل شامامەن 2 مىڭ گەكتار الىنادى دەگەن جوسپار تۇر. بىراق جەرگىلىكتى حالىق مال ورىستەرىنىڭ اسا كەڭەيە قوياتىنىنا سەنگىسى جوق. ايتۋلارىنشا, جايىلىمدار مەن شابىندىقتار كوبىنە ەلدى مەكەندەردەن شالعاي جەرلەردە, مال تۇياعى باسا قويمايتىن اۋماقتاردان ۇسىنىلادى. مۇنداي ءتيىمسىز جايىلىمدار جالپى ستاتيستيكانى جاقسارتقانىمەن, شىن مانىندە تۇرعىندارعا اكەلگەن پايداسى جوق.
مۇنداي ماسەلەنىڭ بارىن تەرەڭكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى گۇلنار جاياباەۆا دا جەتكىزدى. جەرگىلىكتى گازەتتە ەڭبەك ەتەتىن جۋرناليست جايىلىم تاپشىلىعى جونىندە شاعىم ايتىپ كەلەتىندەر قاتارى كەيىنگى جىلدارى كوپ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– وزگە اۋىلداردى قويىپ, اۋدان ورتالىعىنىڭ وزىندە بالەنبەي گەكتار جەر جەتپەيتىنىن بىلەمىز. جەر داۋىنا قاتىستى جايتتاردان ءجيى ەستيتىنىمىز, جاعدايى كەلگەندەر كەزىندە مىڭداعان گەكتار جەرلەردى الىپ تاستاپ, وزدەرى قالاعا كوشىپ كەتكەن. الگىندەي جەرلەردىڭ كوبى يگەرىلمەگەن. اكىمدىكتەر ونداي جەرلەرگە كوبىنە تيىسە المايدى. سەبەبى قۇجاتى ءتۇپ-تۇگەل دۇرىس. نە ەلگە پايداسى جوق, نە ەگىن ەگىلمەيتىن مۇنداي جەرلەر حالىقتىڭ مۇقتاجدىعى ءۇشىن قايتارىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. مۇنداي ماسەلە بايقونىس, بەرەگوۆوي اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە دە قالىپتاسىپ وتىر, – دەيدى ول.
تەرەڭكول اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باس مامانى نازگۇل الدەشوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تەك بىلتىر ءوڭىر بويىنشا 11 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلىپتى. ولاردىڭ 9,8 مىڭ گەكتارى ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنالاسقان. قازىرگى كۇنى ۆەرنەنكا, بايقونىس, كالينوۆكا, تەرەڭكول, بەرەگوۆوي اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە جەتىسپەۋشىلىك بار. ءبىر عانا تەرەڭكولدىڭ حالقىنا 15,3 مىڭ گەكتار جايىلىم قاجەت. جالپى, اۋدان بويىنشا 230,8 مىڭ گا جايىلىمدىق جەر بار بولسا, ونىڭ 107,2 مىڭى جەكە شارۋاشىلىقتارعا بەكىتىپ بەرىلگەن. اۋدان بويىنشا 16 جەر پايدالانۋشىمەن 20,1 مىڭ گا الاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ ءۇشىن مەموراندۋمدار جاسالعانىنا وراي جايىلىم تاپشىلىعى جوق دەپ سەندىردى ءبولىم باسشىسى.
اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى جۇماباي قۇسانوۆتان سۇراپ بىلگەنىمىزدەي, بايقونىستا 4 مىڭعا جۋىق قارا مال ۇستالادى. مۇندا 2 مىڭ گەكتارداي جايىلىم تاپشى. اۋىلدار ماڭىنداعى ۋچاسكەلەرگە «لىسوۆ», «الەكپاروۆ», «تۋلەنوۆ», «ورىنباەۆ» جانە وزگە دە شارۋاشىلىقتار بيداي مەن كۇنباعىس ەگەدى. بۇل سۋبەكتىلەر اينالىمداعى جەرلەرىن ءورىس ءۇشىن بەرە قويۋى نەعايبىل. دەگەنمەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىلەگىن ەسكەرىپ, ادىلبەك تەمىرباەۆ دەگەن ازامات ءبىراز جەرىن ورتاق جايىلىم ءۇشىن پايدالانۋعا ۇسىنىپتى. وسىنداي تۇسىنىستىك تانىتاتىن قامقور جانداردىڭ ارقاسىندا ماسەلە شەشىلىپ كەلەدى.
ال اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايماعىندا بىلتىر Qoldau تسيفرلىق پلاتفورماسىنا سايكەس 59,6 مىڭ گەكتار پايدالانىلمايتىن جەر ۋچاسكەلەرى انىقتالىپتى. ونىڭ 16,9 مىڭى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلسا, تاعى 36,6 مىڭ گەكتاردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسكەرتۋىنەن سوڭ جەر يەلەرى پايدالانۋعا كىرىسكەن. دوستىق, ەۆگەنەۆكا جانە تاعى بىرنەشە اۋىل ماڭىندا جايىلىمدىق جەرلەر جەتىسپەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, بيىل شامامەن 25 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە وتەدى دەگەن جوسپار بار.
م.حاميتوۆتىڭ سوزىنشە, بۇگىنگى تاڭدا جايىلىممەن قاتار, شابىندىقتارعا قاتىستى دا ماسەلە قالىپتاسىپ وتىر. مىسال ءۇشىن, ۋسپەن, شارباقتى, باياناۋىل, جەلەزين, اققۋلى اۋداندارىندا جانە پاۆلودار قالاسىنىڭ ماڭىنداعى اۋىلداردا بوس شابىندىق القاپتارى جوقتىڭ قاسى. پاۆلودار وبلىسى بويىنشا جايىلىمداردىڭ جالپى اۋدانى – 8 ملن 303 مىڭ, شابىندىقتاردىڭ اۋماعى 302 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى دەسەك, ونىڭ ىشىندە جەر پايدالانۋشىلارعا (جشس, شق, فق, جەكە تۇلعالار) 4,9 ملن گەكتارى جايىلىم, 175 مىڭى شابىندىق رەتىندە بەكىتىلگەن. ياعني مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن جارامدى جەرلەردىڭ باسىم بولىگىن شارۋاشىلىقتار يەلەنىپ وتىر. بۇل ستاتيستيكانىڭ ءوزى-اق جەكە اۋلالاردىڭ تولىققاندى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن اڭعارتسا كەرەك. جاڭادان شارۋاشىلىق قۇرعىسى كەلەتىندەر بوس جەر تابا الماي الەككە تۇسەدى. ولاردىڭ جوبالارى كونكۋرستىق كوميسسيالاردان ۇتىپ شىعۋى دا نەعايبىل. سەبەبى الگىندەي كوميسسيالار زاڭ بويىنشا جەردە بۇرىننان ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان شارۋالارعا باسىمدىق بەرۋى تيىستىگى سوڭعى زاڭنامالىق وزگەرىستەردە كورسەتىلگەن.
ستاتيستيكاعا دەن قويساق, وسىدان بەس جىل بۇرىن وبلىستىڭ جەكە اۋلالارىندا ۇستالاتىن مال سانى 832,3 مىڭ باستى قۇراسا, 2022 جىلى ول 896,3 مىڭعا جەتكەن. ال ءوڭىردىڭ جەر قورى كەرىسىنشە 4 ملن 116,5 مىڭ گەكتاردان 2 ملن 565,4 مىڭ گەكتارعا دەيىن ازايعان.
– سوندىقتان جايىلىمداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن باسقاداي جولدارمەن شەشۋ كەرەك. جەكە اۋلالاردا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ۇستاۋعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. قازىرگى كۇنى جەكە ۇيلەردەگى مال باسى 50 نەمەسە ودان دا كوپ باستان اساتىن فاكتىلەر بار. بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنداعى جايىلىمداردى ۇتىمسىز پايدالانۋعا, جۇكتەمە نورمالارىن, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ۇستاۋ بويىنشا سانيتارلىق نورمالارىن بۇزۋعا اكەلەدى. حالىقتىڭ مال باسىن كوبەيتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن «جەكە اۋلا تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ قاجەت, – دەپ سانايدى مۇرات قابىلجاپار ۇلى.
باسقارما باسشىسى بيىل وبلىس بويىنشا 380 مىڭ گەكتار جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جوسپاردا تۇرعانىن, الايدا اۋىلداردا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزبەي تاپشىلىق ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلمەيتىنىن ايتادى.
«جايىلىمدار تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 15-بابىندا: «كەنتتەر مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر اۋماعىنىڭ شەگىندە ورنالاسقان, مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى جايىلىمدار اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ انالىق (ساۋىن) مال باسىن كۇتىپ-باعۋ بويىنشا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بەرىلەدى», دەپ جازىلعان. ەگەر اۋىلداعى جۇرتتىڭ قولىنداعى ساۋىن مالىن عانا ەسەپكە الار بولساق, قولدانىستاعى جايىلىمدار بارلىق نورماتيۆكە سىيىپ كەتەر ەدى. ال شىن مانىندە, حالىق ورتاق جايىلىمداردا جەكە اۋلالارىنداعى بارلىق مال ءتۇرىن جايادى. سوندىقتان وكرۋگتىڭ شالعاي ۋچاسكەلەرىندە جانە اۋداننىڭ وزگە (دالا) وكرۋگتەرىندە ءىرى قارانىڭ ۇرعاشىسىنان باسقا مال تۇرلەرىن جايۋعا زاڭ جۇزىندە رۇقسات بەرىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان اۋماقتار ەسەبىنەن شالعايداعى جايىلىم ۋچاسكەلەرىن بەرۋ نەمەسە رەزەرۆكە قويۋ قاجەت.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ەكىباستۇز بەن ماي اۋداندارى بويىنشا بىلتىر 200 مىڭ گەكتاردان اسا بوس جەر قايتارىلعانىمەن, ولاردىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە پايدالانۋسىز جاتىر. سەبەبى ول اۋماقتاردا ەلدى مەكەندەر سيرەك. حالىق از تۇراتىن مۇنداي وڭىرلەردە كوشى-قون باعدارلاماسى اياسىندا مال باققىسى كەلەتىن ازاماتتاردى قونىستاندىرسا ابزال. جەر پايدالانۋدىڭ تەڭگەرىمىن بۇزاتىن ولقىلىقتار جەرگىلىكتى كوميسسيالارمەن ەسكەرىلىپ, وبلىسقا ولاردى يگەرۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاسالۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
اتاپ وتەرلىگى, وڭىردە جەر كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, ءشوبى شۇيگىن شابىندىقتاردى تامىر-تانىستارىنا ۇلەستىرۋ فاكتىلەرى دە تىيىلماي تۇر. بىلتىر وسىنداي بىرنەشە دەرەك تىركەلگەن. كوميسسيا وتىرىستارىنىڭ بارلىعى بەينەجازبا ەفيرلەرىمەن قامتىلىپ, كەيىن ينتەرنەت رەسۋرستارىنا جۇكتەلۋگە تيىستىگى تۋرالى تالاپ دۇرىس ورىندالمايدى. وبلىس اكىمى اسايىن بايحانوۆ جۋىقتا جاۋاپتى ورگاندارعا كوميسسيالارعا مۇشە ازاماتتاردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋدى تاپسىردى. جەكە اۋلالاردا ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, تاياۋ ارادا ورىستەرگە قاتىستى تۇيتكىل ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسەتىنى انىق. سوندىقتان ماسەلەگە باسقا قىرىنان ءۇڭىلىپ, جاڭاشا شەشىمدەر قابىلدانۋى كەرەك.
پاۆلودار وبلىسى
