تولىق ادام

بوزتورعاي شىرىلداپ, تاڭ اتتى. تاعى ءبىر جارىق كۇن كەلەدى. ءبيسميللا, يراحمان يراھيم! بۇگىن... ءتۇس كورىپپىن. توي ما, الدەقالاي ءبىر جيىن, ىعى-جىعى حالىق. وسىنىڭ ىشىندە رىمعالي ءجۇر. رىمعاليدى سىرتىنان كورىپ تۇرسام دا (ومىردەن كوشكەنىن سەزەم بە), جانىنا جاقىنداي المايمىن. سونى اڭداعانداي رىمعالي: – ءاي, قارا قىپشاق قوبىلاندى (ول مەنى وسىلاي اتاسا, مەن ونى “رنن” دەيتىنمىن. ياعني, رىمعالي نۇرعالي ۇلى نۇرعاليەۆ دەگەنىم – ق.س.), نەگە الىستاپ تۇرسىڭ, كەل, جاقىندا بەرى! – دەيدى اناداي جەردەن باياعى ءوزىمسي سويلەيتىن داعدىسىمەن. ءسوزى ادەتتەگىدەي ءىرى, ءور! تارتىنشاقتايمىن. اياعىم جۇرمەيتىندەي. بۋلىعىپ, ءۇنىم شىقپايدى. وسى كەزدە رىمعالي ماعان تاقاپ كەلىپ: – بىلەم, بىلەم, سەن مەنىڭ جەتپىس جىل­دى­عىما بايلانىستى ماقالا جازام دەپ قينالىپ ءجۇرسىڭ-اۋ وسى, نەسىنە كوپ تولعاناسىڭ, ابايدىڭ اتالارى توقتاپ, ات شالدىرعان ءوڭىردى سيپاتتا, سوسىن باستا ءسوز باسىن اناۋ ەرتەدەگى ەكەۋمىزدىڭ تورعايعا بارعان ساپاردان. ارادا قانشا زامان وتكەن... كوڭىلدەن وشپەيتىن كەزدەسۋلەر... اناڭ ءمارزيا شەشەمىزدىڭ قولىنان ءدام تاتىپ ەم... “احاڭ, جاقاڭداردى كوپ سۇرايدى ەكەنسىڭ. بايقاشى, قارعام” – دەپ, ماعان جانى اشي سويلەيتىن جارىقتىق, اۋليە انا ەدى-اۋ! – دەپ, اڭگىمەنى الىستان وراعىتا باستاي بەر­گە­نىندە, قاسىمىزعا ءبىر جىگىتتەر شوعىرى كەلىپ قوسىلدى. ءبارى دە “رەكە, رەكە” دەپ قاۋمالاي, رىمعاليمەن امانداسىپ, جاپاتارماعاي سالەم بەرىپ جاتىر. ءسوز ءبولىندى. وسى ەكى ارالىقتا اراعا جانە بىرەۋلەر كيلىكتى مە, ويانىپ كەتىپپىن... ءتۇس دەگەن دە ءبىر ەلەس, ەستە كەيدە ساقتالىپ, كەيدە جادىڭنان تەز وشەدى. بىراق الگىندەگى رىم­عاليدىڭ ءتۇر-ءتۇسى كادىمگى وڭىمدە كورگەندەي كوز الدىمدا ساقتالىپ, ونىڭ باستاي بەرگەن اڭگىمەسى قۇلاعىمنان كەتەر ەمەس. “رىمعاليدىڭ ارامىزعا كەلىپ, بىزبەن سويلەسىپ جۇرگەنى – ەلىمەن, جۇر­تى­مەن, دوستارىمەن ءاردايىم بىرگە جا­ساي­تى­نىنىڭ بەلگىسى, رۋحى ءتىرى! – دەيمىن ويانعاسىن ءتۇسىمدى جاقسىعا جورىپ. – قايران دوستىڭ ارۋاعى جەلەپ-جەبەپ جۇرگەنى عوي...” وتكەن ۇمىتىلمايدى. 1964 جىلدىڭ جازى. وقۋ بىتىرىسىمەن (1963 ج.) مەن الماتىدا قالىپ, “قازاقستان پيونەرى” گازەتىندە جۇمىس ىستەيتىنمىن. رىمعالي “لەنينشىل جاستىڭ” سول­تۇس­تىك وبلىستار بويىنشا ءتىلشىسى, اقمولادا تۇ­- رادى. جولساپارمەن جۇرگەن مەن اقمولاعا كەلىپ, سودان ءارى ەكى دوس قوستاناي جاقتى ارا­لاۋعا شىقتىق. ەلدى بەتكە الىپ كەلەمىز. قوستاناي- تورعاي مەنىڭ تۋعان ءوڭىرىم. جول ۇزاق. دوسىمىز – قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى. ويى قاشاعاننىڭ ۇزىن قۇرىعىنداي العا وزىپ وتىرادى. سوزگە جۇيرىك قوي رىمعالي. جول بويعى اڭگىمە تىزگىنىن رىمعالي ۇستاعان. جاستىقتىڭ كوڭىل قۇسى شارتاراپقا قۇي­قىلجيدى. ىستىق قايرات, جىلى جۇرەك جەت­كىلىكتى. داۋرەندى كۇندەرىمىز... رىمعالي بىردە ءوزى, بىردە اباي بوپ شىرقاپ, سورعالاي تامىل­جىتىپ, سۋداي تۇنىق سۇلۋ اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ كەلەدى. شاكارىم – رىمعاليدىڭ ابايدان سوڭعى سىيىنار ءپىرى ەكەنىن وسى ساپاردا انىق اڭعار­عانداي بولدىم. اباي ءنارىن بويىنا مول جيعان دوسىمىز سالدەن سوڭ قازاقتىڭ باس اقى­نى­نىڭ “نۇرلى اقىل” دەيتىن ۇعىمىن شاكارىمنىڭ “ساۋ اقىل” دەيتىن سوزىمەن ساباقتاستىرا ايتىپ كەتەدى. “ابايدىڭ “نۇرلى اقىلى” مەن شاكارىمنىڭ “ساۋ اقىلى” – تىڭ ءسوز, ەنتەلەحيالىق ۇعىم!” دەيدى جانە. ەندى قالاي تىڭداماسسىڭ. دوس اڭگىمەسىن شابىتتى ايتادى. جانە كوڭىلگە ءتۇرلى وي تاستاپ وتىرسا – ەلتيسىڭ ارينە. رىمعالي اسقان ىنتىزارلىقپەن تورعايدا ىبىراي التىنسارين ءوز قولىمەن سالعان مەك­تەپ­تى كورىپ تاماشالادى, قىزىقتى. “وسى قالاي دەگەن كىسىدەن” احاڭ-جاقاڭدى قازبالاي سۇ­راس­تى­رىپ ءجۇردى. ول تۇستا احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ءمىر­جاقىپ دۋلاتوۆ اقتالماعان, جۇرتتىڭ اۋزىن با­عىپ سويلەيتىن كەزى. ءبىزدىڭ دوس سوعان قارا­ماس­تان, ارىستاردىڭ تۋعان جەرىندە توپەلەي سۇراق جاۋدىرادى. تالاپتىنى ەل تانيدى. رىمعاليدىڭ ءسوز ۇستاعان قالپىن بايقاعان اقساقالدار جاعى ءبىل­گەندەرىن اياپ قالعان جوق, اسىرەسە مەنىڭ شە­شەم ءوزى كوزى كورگەن جىلدار شەجىرەسىن شى­جىم­داي شىعارادى. قىزدى-قىزدى اڭگىمە 1928-گە ويىسقاندا انام ءوز اكەسى بايتۇرسىننىڭ كون­فەسكەگە ىلىككەنىن, ءىنىسى ءجۇسىپنازاردىڭ “حالىق جاۋى” اتانىپ, 1937 جىلى اتىلعانىن, ءوزىنىڭ 1939 جىلى كولحوزدىڭ 40 بۇزاۋى ورتكە كەت­كە­نىن­دە ءىستى بولىپ, اباقتىدا وتىرعانىن ايتقاندا رىمعالي ابدەن ۇيىدى. – اۋ, سوندا مىنا قوعاشتى قايتتىڭىز؟ – قوعابايجاندى ءۇش مەزگىل تۇرمەگە اكەپ ەمىزدىرىپ الاتىن. اباقتى زاڭى قاتاڭ! ول جىل­دار­دىڭ نەسىن ايتاسىڭ, قارعام, – دەيدى انام ءوت­كەندى ەسىنە قينالا ءتۇسىرىپ. – ەمشەكتەن امال­سىز­­دان ەرتە ايرىلعان بالاپانىم التى اي­لى­عىنان اجەسىنىڭ باۋىرىندا ءوستى. مەنىڭ اتىمدى اتاي­تىنى دا سوندىقتان, بەتىن قاقپادىق ق ۇلىنىمنىڭ... ەلدى ەكى اپتاداي ەركىن ارالادىق. سول ساپاردا رىم­عالي احاڭ (احمەت بايتۇرسىنوۆ) ءتوڭى­رە­گىن­دە­گى اڭگىمەگە اسا زەيىن قويا زەر سالدى. شەجىرەسىن جازىپ الدى. كونەكوز قاريالار احمەت بايت­ۇر­سى­نوۆتىڭ ءتۇپ اتاسىن ارعى شاقشاق ءجانى­بەك­تەن, سودان سوڭعى امانجول بابادان ءوربىتىپ, بەر­تىن تاراتقاندا احاڭدى ۇمبەتەيگە اكەپ ءتى­رەي­دى. ۇمبەتەيدىڭ ارالبايى, ونىڭ تاڭبايى. تاڭ­باي­دان شوشاق, شوشاقتان اقتاس, اقتاستان باي­تۇرسىن, بايتۇرسىننان احمەت تارايتىنىن ەستىدى. اڭگىمەدەن اڭگىمە تۋادى. احاڭنىڭ “اققۇم” ءانىن تىڭداعاندا ەل اۋزىنان ءان كەيىپكەرى ىڭكار قىزدىڭ تورى قىپشاقتىڭ بەسسارىسىنا جا­تا­تىن ءانشى-كۇيشى بوگەمباي سالدىڭ قىزى ەكەنىن, بوگەمبايدان دۇيسەنباي مەن ىڭكار تۋاتىنىن ءبىلدى. بۇل دەرەكتى دە رىمعالي قالت جىبەرمەدى. ءبا­رىن قويىن داپتەرىنە جازىپ الىپ وتىردى. ماعان: “سەن وسى تاقىرىپقا نەگە پەسا جاز­باي­سىڭ” دەپ, مەنى قايراپ قويادى. — ناعىز ما­حاب­بات, تراگيكالىق سپەكتاكل شىعار ەدى-اۋ... بۇدان سوڭعى رىمعاليدىڭ ىنتالى تاقىرىبى – تورعاي دۋانىنداعى اقىندىق مەكتەپ بولدى. ۋاق جۇماباي, ەسەنجول جانۇزاق ۇلى, سەيداحمەت بەي­سەن ۇلى, قۇباش شالباي ۇلى, ابىقاي نۇر­تا­زا­ ۇلى, كۇدەرى جولدىباي ۇلى, قاشقىنباي قا­ز ۇلى, ءابدىراحمان يمانقۇل ۇلى – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ۇستازدارى. بۇل مالىمەتتەردى دە رىم­عالي شەت قالدىرماعان. دوسىمىزدى احاڭ­نىڭ تۇستاس اقىندارى: كۇدەرى, قۇتجان, فاي­زوللا, ءسات, السۇگىردىڭ اتىراۋى, رسالدىنىڭ يبراگيمى, باسپاقتىڭ ءۋالىسى, ءجۇسىپ, اياپ, شاڭ­دى­اياق, قياقباي, نۇرحان اقىن جىرلارى دا قىزىقتىردى. كۋرستاس دوسىمىز بايتۇرسىن ءىلياسوۆتىڭ (بايتۇرسىن ول كەزدە قاراعاندىدا قىزمەتتە-ءتىن) دۋان ورتالىعىندا تۇراتىن اكە-شەشەسىنە سالەم بەرە بارعانىمىزدا, اقكولدىك ءبىر كونەقۇلاق قاريا رىمعاليعا: – بالام, ارابشا تانىساڭ, مىنانى وقىپ بەرشى, – دەپ, سارعايعان ەسكى قاعازدى ۇسىندى. رىمعالي ءبىر مەزەت ءارى-بەرى قاراپ كوردى دە, ابدەن بۇكتەتىلىپ توزعان قاعازداعى جازۋدى جۇرگىزىپ وقي جونەلدى: نە جازىپ ەم, قۇداي-اۋ, مەن قازاققا, مۇنشاما عىپ سالعانداي بۇل ازاپقا؟! ادامشىلىق ەسەبىنە كىرىسىپ, قولى جەتسىن دەگەنىم بە ازاتقا؟ ءجون كورسەتتىم قازاق دەگەن ۇلىسقا, جول سىلتەدىم جاقىن ەمەس الىسقا. “وزگە جۇرتتار ورگە قادام باسقاندا, – دەدىم, – سەن دە قاتارىڭنان قالىسپا!” بار ما, قازاق, مۇنان باسقا قىلعانىم؟ نەڭدى شاشتىم, نەڭدى بۇزدىم, بىلعادىم؟ اشتان ولگەن اتالارىڭ بار ما ەدى, تاماق ءۇشىن ساتقان ءسىرا يمانىن. كوڭ تاسىعان كوك ەسەكتەر, بارىڭە, قالدىرماستان جاعالاي جاس كارىڭە. ءۇرىم-بۇتاق ناسىلىڭە قالعانداي, نىق باسىلار كەتپەيتىن ءمور تانىڭە. ... قينامايدى اباقتىعا جاپقانى, قيىن ەمەس دارعا اسقانى, اتقانى. ماعان اۋىر وسىلاردىڭ بارىنەن, ءوز اۋلىمنىڭ يتتەرى ءۇرىپ, قاپقانى! رىمعالي اراب عارپىمەن جازىلعان قاعازدى الدىمەن ەجەلەي, سوڭىنان جۇرگىزىپ وقي باس­تا­عان­نان-اق مەنىڭ كوز الدىمنان ۋنيۆەرسيتەتتە اراب ءپا­نىنەن ءدارىس وقىعان ءمارزيا ماجەنوۆا اپايىمىز ءوتىپ وتىردى. رىمعالي سول اپايىمىزدىڭ بار ۋا­قىتىن الاتىن قايداعى ءبىر سۇراقتاردى جاۋدىرىپ. اپاي بىزگە ءجاديتتى ۇيرەتتى عوي “توتە جازۋدى بىلسەڭدەر جەتەدى” دەپ. ال رىمعالي “قادىمدى (كاديم) ۇيرەت” دەپ تۇرىپ الاتىن. ءبىزدىڭ كوبىمىز اپايدىڭ “عاميلۋن, جاميلۋنىمەن” قالىپ قويعاندا رىمعالي ارابشانى ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ وقىدى. سونىسى, مىنە, ىسكە استى. قاعازداعى ءسوز وقىلىپ بولعاندا جۇرت وشا­رى­لىسىپ, ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. رىمعالي: – بۇل ولەڭنىڭ يەسى كىم ەكەنىن سەزدىڭىزدەر مە؟ – دەدى. – تانىس ولەڭ عوي! بۇل – احاڭ-نىڭ ولەڭى-ءى... – دەدى بايتۇرسىننىڭ بايمىرزا دەيتىن اعاسى اقىننىڭ جىر شۋماقتارىن ءدال تانىپ. – ءيا, احاڭنىڭ ولەڭى! – دەدى رىمعالي جۇرتقا جالتاق-جۇلتاق قاراپ تۇرىپ. – قاعازداعى جازۋ وشە باستاعان ەكەن, مەن ونى جادىمنان وقىپ شىقتىم... – كوپ جاسا, قاراعىم, تالابىڭ جاقسى ەكەن! – دەستى وتىرعاندار. اڭگىمە تيىلا قالدى. وسى كەزدە مەنىڭ شەشەم: – وسىنداي ولەڭدەردى مەنىڭ ءىنىم ءجۇسىپنازار دومبىراسىنا قوسىپ ايتۋشى ەدى. ء“ۇش بۋرىل”, “ەكى جيرەن”, “اققۇم”, “قارعاش” دەيتىن اندەردى ايتا­تىنى ءالى قۇلاعىمدا! – دەپ قالدى. رىمعالي وسى ءساتتى پايدالانىپ مەنىڭ شەشەم­نەن: – شەشەي, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, اكەڭىزدىڭ اتى بايتۇرسىن بولسا احاڭ ءسىزدىڭ تۋعان اعاڭىز با؟ – دەپ سۇرادى. – جو-عا, قاراعىم. احمەت اعامىز ارعىن, ونىڭ ىشىندە ۇمبەتەي, ءبىز قىپشاقتان تارايمىز. بىراق اۋىلىمىز قاتار. مەنىڭ الگى ءجۇسىپنازار ءىنىم احمەت اعانى جاقسى تانىعان, سوڭىنان ەرىپ ءجۇرىپ ءان ايتقانىن جۇرت بىلەدى, – دەدى. رىمعاليدىڭ كۇدىگى تاراعانداي, ايتپەسە ول مە­نىڭ شەشەمنىڭ اكەسىنىڭ اتى بايتۇرسىن ەكەنىن ەس­تى­گەندە مەنى “احاڭا جيەن ەكەن عوي” دەپ ءجۇرىپتى. سوڭىنان ۇيگە كەلگەسىن رىمعالي شەشەمنەن مەن تۋرالى سۇرايدى قويماي-قويماي. “اۋ, ونىڭ ساعان نە قاجەتى بار” دەسەم, بول­مايدى “كەرەك” دەپ. وسى جولى رىم­عا­لي ءوزى ارالاساتىن ادامنىڭ بارىنە جا­دىندا “قالتا” اشىپ قويا­تىن داع­دى­سىن جانە ايقىن تانىتتى. كى­سىنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلۋگە تى­رى­سادى. سودان اناشىم رىمعالي بالاسىنىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەي: – قوعابايجان, مىنا قابىرعا وزە­نى­نىڭ ارعى بەتىندەگى “قولداس” اتالاتىن سارىنىڭ (رۋ اتى) جەرىندە قوعاباي دەي­تىن كىسىنىڭ كو­ڭىن­دە تۋىپ ەدى. اتىن سول سەبەپ­تەن دە “قو­عا­باي” قويعانبىز, جا­رىق­تىق كيەلى كىسى بو­لىپ­تى. كىندىگىن اكە­سىنىڭ ءوزى قالى دەيتىن ءۇش جاسار بالاعا ۇس­تاتىپ تۇرىپ, ىرىم­داپ شوتپەن كەسكەن-ءدى, – دەيدى. – باسە, سودان ەكەن عوي, كەيدە قات­تى قايراقتاي قاتىپ قالاتىنى, – دەپ رىم­­عالي اڭگىمەگە قا­رىق بولادى... رىمعالي جو­عا­رى­داعى تۇسىمدە ايان بەر­گەندەي, ەسكە سالعان ساپار سىرى وسىنداي ەدى. ۋايىم از, ءۇمىت كوپ كۇندەر-اي, ول سا­پار استە ۇمى­تىلماس. الاڭ كوڭىل بول­ما­شىعا سەنەدى. سەنىسەرگە كەلگەندە, سەنە بەرەر تالعاماي. جۇرتى قۇرعىر سەنگىشكە تۇرا ما قۇرىق جالعاماي؟ – دەگەن اباي عاقلياسىن رىمعالي ومىردە بەرىك ۇستاندى. ول كىسى تانۋعا كەلگەندە اسا ساق ەدى, تالعاماي سەنە بەر­مەي­تىن ەشكىمگە. سىرت كوزگە قانشا ارىندى, اڭعال كو­رىن­گەنىمەن دە رىمعالي قىزدى-قىزدىعا سا­لىن­بايتىن جان ەدى. ءبىر باسىنا جەتەرلىك اقىلى, قاجەتتى جەردە كىسى اربار ءادىسى, كەيدە ءتىپتى پەندەلىك تە مىنەزدەرى بولاتىن. ادام پەرىشتە ەمەس. ايتسە دە جايداقتىقتان ادا ەدى. وتەتىن وتكەلىن بىلەتىن. ول ءتاڭىرى ىسىنەن باسقانىڭ بارىنە قايراتپەن كىرىپ, ءوزى قيىنعا تۇسكەندە نە ءبىر دودادان سۇرىنبەي توپ جارىپ شىعاتىن. ەكەۋمىزدىڭ العاش كەزىككەنىمىز ەستە. ارىقشا كەلگەن, اشاڭ ءجۇزدى, قۇلاعى قالقيعان, كوزىلدىرىكتى جىگىت كىسىگە اڭسىن اڭداي, سىناي قارايدى ەكەن. ءبىرىنشى كورگەننەن ول ماعان: – Was ءىst das? – دەدى نەمىسشەلەپ. – Das ءىst – ءىch! – دەدىم مەن وعان. – Gut, gut! – دەدى ول تاعى نەمىسشەلەي. – نەمەنە, نەمىسشەڭ تاسىپ تۇر ما؟ – دەدىم مەن ەندى تىكتەنە. رىمعالي ماعان ۇزاق تەسىلە قاراپ الىپ: – سەنى نەمىسشەگە جۇيرىك دەپ ەستىپ ەم, سودان دا عوي ءتىلىمدى بۇراپ تۇرعانىم... – دەدى. – ؟! – مەن ۇندەي الماي قالدىم. ول مەنىڭ “جاندى جەرىمە” ءتيدى. مەكتەپتە نەمىس تىلىنەن ساباق بەرەتىن مۇعاليماما “عاشىق” بولىپ, سودان دا نەمىس ءتىلىن جاقسى وقىعانىمدى, ءتىپتى نەمىسشە سپەكتاكلگە قاتىسىپ ويناعانىمدى, سوندا جاتتاپ العان نەمىسشەمدى قىزىقتاپ ءالى كۇنگە ءجيى ايتاتىنىمدى كۋرستاستارىمنان رىمعالي ەستىپ العان ەكەن دە, سونى الدىما تارتىپ تۇر ەكەن. قايتكەندە دە ءاۋ باستا شالكەم-شالىستاۋ, ءسوز قا­عىستىرا تانىستىق. سول تانىستىق كەيىن ءتۇ­سى­نىس­كەن تابىسۋعا ۇلاستى. ول كەزدە ءبىز وقيتىن جۋرناليستيكا ءبولىمى كازگۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە تىركەۋلى ەدى. رىمعالي فيلفاكقا ءتۇسىپتى. ءوزىن كوبىنە-كوپ كىتاپحانالاردان كورەمىز, كىتاپتى كوزى قىزارعانشا وقيتىنىن بايقايتىنبىز. وسىلايشا العاشقى كۋرستاردى فيلفاكتا وقىعان رىمعالي 3-ءشى كۋرستان ءبىزدىڭ جۋرناليستيكا بولىمىنە اۋىستى. رىمعاليدىڭ كەلۋىمەن ءبىزدىڭ ءبىراز جىگىتتەر كىتاپحانا ەسىگىن اشاتىن بولدى, كوبىنە ساباقتارىن سوندا دايىنداپ, سوندا ء“ورىپ-جايىلاتىن” قالىپقا ءتۇستى. كىتاپتى جارىسا وقيتىن دارەجەگە جەتتى. ورىس, شەتەل ادەبيەتتەرىنە زەر سالدى. جۋرناليستيكا بولىمىندە وقيتىن جىگىتتەردىڭ تۇپكى ماقساتى – جازۋ عوي, وسى تۇستا دا بولىنە كوزگە تۇسە باستاعاندار ارامىزدان سۋىرىلا شىقتى. بىراق رىمعالي بۇل “جازعىشتار” توبىنان اۋەلدە تابىلا قويمادى. رىمعاليدىڭ وقۋى جاقسى ەكەن, سول زەرەكتىگىن بىزگە كەلگەسىن دە تانىتتى. جۇيرىك قاشان دا جۇيرىك! سوڭعى كۋرستارعا تامان وزىق مىنەزدى رىمعالي گازەت-جورنال بەتتەرىندە ماقالالارىمەن كورىندى. جازۋ-سىزۋىندا تىڭ ەكپىن بار, ماقالا, وچەرك, سىني ماتەريالدارى توسىن باستالىپ, توسىن اياقتالادى. وقىپ ءجۇرىپ-اق “لەنينشىل جاسقا” ورنالاستى. “لەنينشىل جاس” – رىمعاليدىڭ قولى بولدى. ءستيلى جاستار باسىلىمىنا وڭ كەلدى, سودان قۇلاش-قۇلاش ماتەريالداردى توپەدى-اي كەلىپ. ەتەكتەي-ەتەكتەي ماقالالارى ءجيى شىعادى. بىردە وچەرك, بىردە نوۆەللا, بىردە سۋرەتتەمە... ءوستىپ ءجۇرىپ ول ادەبي سىنعا كوشتى, ونەر تاقىرىبىنا ويىستى. اسىرەسە, تەاتر جاعىن قاۋزادى. محات تەاترىنىڭ گاسترولى كەزىندە رەتسەنزيالاردى ءۇيىپ جازدى. باقساق, رىمعالي تەاتردى تەككە قۋىپ كەتپەگەن ەكەن, الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان كانديداتتىق جۇمىسىن جازىپ جۇرگەنىن كەيىن بىلدىك. بۇل ءىسىن جانە ءساتتى اياقتادى. ول ەڭبەك جولىن رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىندە باستادى دەدىك قوي. سودان وداققا (جازۋشىلار وداعى) كەلىپ قىزمەت ەتتى, قالامگەرلەر اراسىندا بەدەل-اتاققا يە بولدى. ۋنيۆەرسيتەتكە (قازمۇۋ) باردى, وندا ءسىڭىستى. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا باس رەداكتور قىزمەتىن اتقاردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولدى. سوڭىنان كوپ شاكىرت ەرتتى, 42 عىلىم كانديداتىن, 14 عىلىم دوكتورىن دايىنداپ شىعاردى. جالپى, رىمعالي نۇرعاليەۆ جۇرگەن جەرىندە كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولىپ شىعا كەلەتىن. ەتكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ول فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى بولدى. ءتۇبى جاقسىنىڭ تەگى جاقسى. وسىنى ساناسىندا ۇستاعان پەرزەنت اداسپايدى. رىمعالي وسى قالىپتى ءبىلدى. مۇنداي جانداردى “ۇلت ءورىسى” دەۋ ورىندى. ەڭ­بەگىن حالقى ءۇشىن, اقىلىن ۇلتى ءۇشىن جۇمسايتىن تۇل­عالار ومىردە از. رىمعالي – وسى ازدار سانا­تىنان. رىمعالي نۇرعاليەۆ — عىلىمدا قازاق درا­ما­تۋر­گياسىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەگەن سىنشى-عالىم. ونىڭ “تراگەديا تابيعاتى”, “تالانت تاعدىرى” دەيتىن كىتاپتارىن جۇرتشىلىق كەزىندە جىلى قابىلداعان بولاتىن. سودان سوڭ “كۇرەتامىر” اتتى جيناق ۇسىندى. وندا قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ پوەتيكالىق ماسەلەلەرى, ساح­نا­لىق شىعارماداعى كۇلكىنىڭ ەستەتيكالىق ءمانى, ءداس­تۇردىڭ جاڭعىرۋى, سونداي-اق جانرلىق فور­ما­لاردىڭ دامۋى ءسوز بولاتىن. جالپى ونەر اتاۋلىنىڭ حالىقتىق سيپاتىن زەرتتەۋدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانى بەلگىلى جايت. ماسەلەن, فيلوسوف جازۋشى, اعارتۋشى جان جاك رۋسسو بۇل توڭىرەكتە كەيىن تۇتاس مەكتەپتەرگە ازىق بولعان پىكىرلەر ايتقان. بۋرجۋازيالىق قارىم-قاتىناستار ونەر مەن حالىقتىڭ اراسىنداعى باي­لا­نىستىڭ سوڭعى دانەكەرلەرىن ءوز يدەولوگياسىمەن ءۇزدى دەسەك, وعان اپارعان جول ولاردىڭ حالىقتى ءبىر توبە, ونەردى ءبىر توبە دەپ قاراۋىندا. نەمىستىڭ ۇلى اقىنى شيللەر حالىق پەن ونەردى تابىستىرۋ ءۇشىن قالىڭ قاۋىمدى بيىك ەستەتيكالىق ورەگە كوتەرۋ كەرەكتىگىن ايتقان. ادەبيەت پەن ونەردىڭ حالىقتىق سيپاتىن انىقتار الدىندا اۆتور – ەلدىڭ ءوز ىشىنەن شىققان پەرزەنتتەر قولىنان تۋعان حالىقتىق يدەيانى كوتەرەتىن ۇجىمدىق ونەر تۋىندىلارىن ءبولىپ الىپ قارايدى. وعان ول فولكلورلىق شى­عارمالاردى جاتقىزادى. عالىمنىڭ ەكىنشى ءبىر ۇستانىمى – دارا شى­عار­ماشىلىق تۇلعالاردىڭ ومىردەگى ورنىن بەلگىلەۋ. قاشان دا سۋرەتكەر انا ءتىلى ارقىلى ءوز حالقىنىڭ ءومىرىن, پسيحولوگياسىن, تۇرمىسىن, رۋحىن بەي­نەلەمەك. ادەبيەت پەن ونەردىڭ وبرازدىق تا­بي­عاتى, دارا سيپاتى تىلمەن وزەكتەس. ولاي بولاتىن سەبەبى, ءتىل حالىقتىڭ قورشاعان ورتاعا, بول­مىسقا قارىم-قاتىناسىن بىلدىرەتىن قۇرال. سوندىقتان حالىقتىق سيپات بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ادەبي ءتىلى ءۇشىن كۇرەسىنەن باستالاتىن كەزدەرى بولاتىندىعىن عالىم ءوزىنىڭ جوعارىداعى اتالمىش ەڭبەكتەرىندە ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەيدى. سىنشىنىڭ بۇل تۇستاعى تابىسى وزىندىك وي قورىتا الۋ ەرەكشەلىگىندە جاتىر. جوعارىداعى اڭگىمە بولىپ وتىرعان ادەبيەت پەن ونەردىڭ حالىقتىق سيپاتى تۇسىندا اۆتور ويىن بىلايشا تۇيىندەي كەلىپ: “ادەبيەتتىڭ حالىقتىق سيپاتى – انا تىلىمەن وزەكتەس, انا ءتىلى – انانىڭ اق ءسۇتى. ويتكەنى, كوركەم وبراز, ونىڭ ءارتۇرلى ءساۋ­لەلەرى, بوياۋى, ىرعاعى تەك انا تىلىندە عانا ايقىن اشىلا الادى”, – دەيدى. كىتاپ “رەاليستىك دراما جولىندا”, “كۇلكىنىڭ ەستەتيكالىق ءمانى”, “تاريحي دالدىك پەن كور­كەمدىك”, “جاڭعىرعان داستۇرلەر”, “ادەبيەتتىڭ دامۋ سيپاتى” دەيتىن بەس بولىمنەن تۇرادى. اتىنان-اق كو­رىنىپ تۇرعانداي, ءبىرىنشى “رەاليستىك دراما جو­لىندا” دەپ اتالاتىن تاراۋدا حح عاسىردىڭ با­سىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاق دراماتۋرگياسى جا­يىندا سىر شەرتىلىپ, جاڭا ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ ءبىر سا­لاسى – دراماتۋرگيا جانرىنىڭ ءوسىپ وركەندەۋى ءاڭ­گىمەلەنەدى. بۇل تۇستا اۆتور زامانا تىنىسىن, ۋاقىت سىرىن, ءداۋىر تالابىن ايتا وتىرىپ, جاڭا دۇنيە اشقان ءتول ادەبيەتىمىزدەگى پەسالارعا توقتالادى. اۆتور بۇل رەتتە ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ دراماتۋرگياسىن ءبولىپ الىپ قاراستىرعان. مۇنداعى سەبەپ – ۇلكەن الەۋمەتتىك توڭكەرىستەردىڭ اسەرىنەن حالىق ساناسىنا تۇسكەن وزگەرىستەردى, رۋحاني ەۆوليۋتسيانى بەينەلەۋ جولىندا مۇحتار اۋەزوۆ, اسىرەسە, دراماتۋرگيا جانرىندا سان الۋان شىعارماشىلىق تاجىريبە جاساعان قالامگەر. مىنە, وسى ەرەكشەلىكتەردى اشۋ تۇسىندا زەرتتەۋشى كوپ ەڭبەكتەنگەن. وعان اۆتوردىڭ م.اۋەزوۆ پەسالارىن تالداۋداعى ادىستەرى مىسال بولا الادى. بۇل تۇر­عى­دان العاندا, مۇحتار اۋەزوۆ تاقىرىبى رىم­عا­لي­دىڭ زەرتتەۋىندەگى نەگىزگى قازىق, التىن ارقاۋ بولىپ تابىلادى. قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ پوەتيكاسىن زەرتتەۋگە ارنالعان بۇل مونوگرافيانىڭ باسقا تاراۋلارىندا دا سونى ىزدەنىس, تىڭ تۇجىرىمدار جەتكىلىكتى. اۆتور بىرىندە دراماتۋرگيالىق شىعارماداعى كۇلكىنىڭ ەستەتيكالىق ءمانىن اڭگىمەلەسە, كىتاپتىڭ كەلەسى ءبىر تاراۋىندا ادەبيەتتەگى ءداستۇردىڭ جاڭعىرۋىن ءسوز ەتەدى, تاعى ءبىر تۇستا جانرلىق فورمالاردىڭ دا­مۋىن زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدىرادى. ر.نۇر­عا­ليەۆ­تىڭ ءوز ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن بىرگە جاز­عان “سابىر ءشارىپوۆ” اتتى كىتابى عىلىمي جۇرت­شىلىقتى ەلەڭ ەتكىزىپ ەدى. جۇمات شانين جايىنداعى كىتابى دا وسىنداي تابىسقا يە بولدى. ونىڭ ء“دان”, “ەر­تەڭ ات شابىس” دەي­تىن حيكاياتتارى, “پوليگون ءاڭ­گى­مە­لە­رى”, “جار­تاس­تا­عى قاراعاي”, “وق” سەكىلدى پوۆەستەرى, كوركەم اۋدار­ما­لا­رى جازۋ ەرەك­شە­لى­گىمەن قۇندى. عا­لىمنىڭ “اۋەزوۆ جانە الاش” اتتى مونوگرافياسىنىڭ تا­بيعاتى تىم ءبو­لەك. مۇندا وتكەن الاش ارىس­تا­رى­نىڭ شى­عار­ما­شى­لىق لابو­را­تو­ريا­سى تەرەڭ زەرت­تە­لە­دى. “تەلاعىس”, “ارقاۋ”, “ايعاق” سياقتى شىعار­ما­لا­رى ءبىر سالا ءاڭ­گىمە. زەرتتەۋ ەڭ­­ب­ەكتەرىنىڭ كور­كەم تىلمەن جازىلۋى, تولايىم قازاق سىن جا­نرىنىڭ ءورىسىن كە­ڭەيتۋ ءۇر­دىسى رىم­عالي نۇر­­عاليەۆتىڭ ادە­بيەت­كە اكەلگەن جا­ڭا­لىعى. عا­لىمنىڭ بۇل سالا­داعى ەڭ­بەك­تەرىن تىزبەلەۋ ءجون ەمەس, رىم­عا­ليدى زەر­دەلەي وقۋ كە­رەك, سوندا عانا جالپى ءسوز يلا­نىم­دى بو­لادى. رىمعالي جان-جاعىنا ساۋلە ءتۇ­سىرىپ جۇرەتىن جان بولاتىن. ءبىر ءجايت ەسكە تۇسەدى. مەنىڭ رومان جازىپ جۇرگەنىمدى بىلەتىن (امانگەلدى باتىر جايلى) دو­سىم بىردە تەلە­فون شالدى. – سەنىڭ روما­نىڭ­دى “جالىن” باس­پاسىنىڭ تا­قى­رىپتىق جوس­پا­رى­نا “قىزىل جالاۋ” دەگەن اتپەن كىر­گى­زىپ جىبەردىم. جا­نرىن تاريحي-رە­ۆوليۋ­تسيالىق رو­مان دەدىم, – دەيدى. – اۋ, مەن ءالى رومانىمدى بىتكەن جوقپىن عوي, – دەسەم, ول: – وقا جوق, بىتپەسەڭ بىتىرەسىڭ! – دەيدى وكتەم داۋىسپەن. – اسىعىس بولىپ جۇرمەسە... – ءجا, بولار ءىس بولدى, ەندى قامشىنى باس! رىمعالي “روماننىڭ اتى قالاي بولار ەكەن؟” دەگەنىمە دە قارامادى. جوعارعى جاق “قىزىل جا­لاۋ” دەگەن ءسوزدى سىزا المايدى دەپ شەگەلەدى. – قى­زىل ءتۇس – رەۆوليۋتسيا سيمۆولى. تاك چتو, بۇل جاعى قاتىپ تۇر... ماعان ەندى جايباراقاتتىقتى تاستاپ, روما­نىم­دى جازۋدى جەدەلدەتۋگە تۋرا كەلدى. رىمعالي ايت­قانداي, قامشىنى باستىم. كۇزىندە جۋرنالدىق نۇس­قاسى (1977 ج.) “جۇلدىزدا” جارىق كوردى. ۇزاماي رومانىم رىمعالي قويعان اتپەن كىتاپ بولىپ شىقتى. تاعى بىردە رىمعالي تەلەفون ارقىلى ماعان شۇعىل جەت دەدى. كەلىنشەگىم گۇلبارشىن ەكەۋمىزدى پانفيلوۆ پاركىنىڭ الدىنان قارسى الدى. – نە بوپ قالدى؟ – دەسەم, قولىما ءبىر پاراق قاعاز ۇسىندى. – بۇل سەنىڭ كانديداتتىق جۇمىسىڭنىڭ اننو­تا­تسياسى. دەرەۋ بارىپ كازپي-گە تىركەل! كان­ديداتتىق مينيمۋم تاپسىرۋىڭ كەرەك! – دەيدى. – سەرىك قيراباەۆ, نىعمەت عابدۋللين اعالارىڭمەن كەلىسىپ قويدىم! – مۇنىڭ نە؟ اۋ, مەنەن عالىم شىعا قويماس, – دەيمىن مەن. – نەگە شىقپايدى, شىققاندا سەنەن شىقسىن! ءسوزدى كوبەيتپە! – دەپ رىمعالي وزەۋرەي ءتۇسسىن. – وسى سەنىڭ شەگىنشەكتىگىڭ-اي! جۇرتقا ەسەڭ وسىندايدان كەتىپ ءجۇر... كەلىنشەگىم ەكەۋىمىز اڭ-تاڭ. سالدەن سوڭ: – ءجا, كورەرمىز, – دەدىم مەن ەندى ءسوزدى باسقا جاققا بۇرماق بولىپ. رىمعالي: – جوق, كورەرمىزىڭدى قوي, ءىستى باستاپ كەت, تا­قى­رىپ وزىڭە تانىس – ءسابيت مۇقانوۆتىڭ درا­ما­تۋر­گياسى – قاتقان تاقىرىپ. عىلىمي كەڭەستە ءتىر­كەتىپ الدىم! – دەدى ءسوزىن بەكىتىپ. تاعدىر شىعار, بىراق مەن عىلىم جولىن قۋ­ما­دىم. عىلىمنان گورى عالىمى كوپ مىنا قار­بالاس زاماندا قارا كوبەيتكەندىك تە مۇرات ەمەس... ايتۋ پارىز! رىمعالي وسىنداي وزگەگە بولسىن دەپ جۇرەتىن دوس-تىن. قاشاندا قارا قىلدى قاق جارىپ سويلەيتىن رىمعاليدىڭ ادەبيەتتەگى تولىمدى قازىلىعى تولىباي سىنشى تورەلىگىندەي ەدى. ول ءۇشىن باستى ولشەم بىرەۋدىڭ اتى ۇركەردەي اتاق-مانسابى ەمەس, كىم تالانتتى بولسا, سونى تاپ باسىپ تانۋدان تانبايتىن. جاقسى شىعارما وقىسا, ء“پالى!” دەپ سۇيسىنەر اۋەزوۆشە قۋانىپ, جانىن سالا ماقتاۋشى دا, جاقتاۋشى دا مىنەزى بار-تىن. ءوزى ء“بىزدىڭ كىشكەنتاي ابايىمىز” دەپ اتاپ كەتكەن كۋرستاسى ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلىنىڭ – الپىسىنشى جىلدارى ءالى جيناعى شىقپاعان, باسپاسوزدە دە ءجوندى جاريالانباعان اقىننىڭ ولەڭدەرىن ستۋدەنتتەرگە لەكتسياسى ۇستىندە جاتقا ايتىپ جۇرگەنىنەن دە حاباردارمىز. سول ەسەنباي بىلاي دەيدى: – ول كەزدە مەن اۋداندىق گازەتتە ءتىلشى ەدىم. ءوزىم اۋرۋ. بالا-شاعام بار. ءۇي-كۇيىم جوق. بىرەۋدىڭ تۇيە قوراسىن 200 سومعا ساتىپ الىپ, سوندا كۇنەلتىپ جاتقانبىز. 1967 جىلى سوۆەت وكىمەتىنىڭ ورناعانىنا جارتى عاسىر تولاتىن مەرەكەسىنە وراي بۇكىلوداقتىق قىزىلىزشىلدەردىڭ “اكەلەر داڭقى جولىمەن” جورىعى تاقىرىبىنا ارنالعان شىعارمالارعا ادەبي بايگە جاريا­لا­نىپ, سوعان مەن ءۇش ولەڭمەن قاتىستىم. ۇمىت­پا­سام, ءبىر تۋىندىم “ەسەپتەگى كومسومولەتس تۋرا­لى باللادا” اتالادى. ۇزىن ىرعاسى مىنانداي: ادىلقازىلار القاسىنىڭ وزگە مۇشەلەرى ءبىرىنشى ورىندى ءبىر ورىس اقىننىڭ ولەڭىنە بەرەيىك دەسە, وعان رىمعالي كونبەي, ۇزاق اي­تى­سىپ-تارتىسىپ, اقىرى اياعىندا ءبىرىنشى ورىندى مەنىڭ ولەڭدەرىمە بەرگىزگەنىن مەن بەرتىنىرەكتە ءسابيت دوسانوۆتان ەستىدىم. ال بۇل جەڭىس, ياعني قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ قولىنان جەڭىمپازعا بەرىلەر ديپلوم مەن اباي ءبيۋستىسىن جانە لەنينگراد قالاسىندا وتەتىن بۇكىلوداقتىق “اكەلەر داڭقى جولىمەن” جورىعى جەڭىم­پاز­دا­رى­نىڭ جيىنىنا جولداما الۋىم, شىنىمدى ايت­سام, مەنى شىڭىراۋدان شىڭعا شىعارعانداي كە­رەمەت قولداۋ, رۋحاني سۇيەۋ بولدى. تاپ سول تۇستا اقتوبە وبلىستىق “كوممۋنيزم جولى” گازەتى: “بايعانيندىك تالانتتى جاس اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ رەسپۋبليكالىق اقىندار كون­كۋر­سىندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الىپ, وبلىس جاس­تارىنىڭ جارىس ەستافەتاسىن لەنينگراد قالا­سىنىڭ ساتاي الاڭىنا جەتكىزدى”, – دەپ جازدى... وسىدان كەيىن-اق اتىم, اتاعىم جۇرت اۋزىنا ىلىگىپ, بايعانين اۋدانى مەنى مويىنداي باستادى. كوپ ۇزاماي جاڭا ءۇي الۋىما دا رىمعالي دوسىم الىپ بەرگەن سول ءبىرىنشى ورىن يگى ىقپال ەتتى-اۋ دەپ ويلايمىن. دەسە دەگەندەي, ەسەنباي اقىن اعىنان جا­رى­لىپ وتىر. رىمعالي وزىمەن بىرگە وقىعان كۋرس­تاس­تارى جايلى “جەتپىستىڭ جەتەۋى” دەيتىن ەسسە جازدى. بۇل ەسسە-ەستەلىك كەيىن جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى دا. سوندا جوعارىداعى كۋرستاس دوسى ايتقان اقيقات ادالىمەن ايتىلادى. وسى بيىلعى قاڭتاردىڭ ورتا تۇسىندا رىمعالي ماعان تەلەفون شالىپ: “سەن استاناعا كەلسەڭشى, ۇيدەن ءدام تات, كۋرستاستار بولىپ ءبىر كوسىلەلىك! – دەدى. – مۇندا ميتكو (ماتكەرىم اكىمجانوۆ) مەن بوكەڭە (بولات بوداۋباەۆ) ايتىپ قويايىن!” سولاي بولدى دا. بىردە تاتۋ, بىردە قاتۋ پەندەلىك جوق. شە­شىل­مەدىك پە اقتارىلىپ. بەيسەنباي كەنجەباەۆ, تە­مىر­عالي نۇرتازين, زەينوللا قابدولوۆ, تاۋمان اماندوسوۆ, تەمىربەك قوجەكەەۆ, ت.ت. ۇستاز­دا­رى­مىز تىلگە ورالدى. قۇرەكەڭ (قۇرمانباي تو­لىباەۆ), نۇريدەن, ءانۋار (جاپاروۆ), بايتۇرسىن, مامان (ەمەنتاەۆ), سەيدىن (ەسنازاروۆ), قاراۋىلبەك, جۇسىپقالي, وتەگەن (سەيدازيموۆ), تاعى كىم,.. ءبىراز ومىردەن وتكەن كۋرستاستارىمىز ەسكە ءتۇستى. مۇندايدا جۇيەلى اڭگىمە بولمايدى. ءازىل-قالجىڭ ارالاسادى, شىنايى كۇلكى! بىلايعى تىرلىك, دوس-جارانداردىڭ قىزىقتى قىلىعىن ايتۋمەن تاڭدى اتىرىپپىز... ۋاقىت ورالمايدى. سوندا ءبىز رىمعالي ەندى از كۇندە ومىردەن تەز كەتىپ قالادى دەپ ويلادىق پا... دۋبايعا دەمالىسقا بارعان جەرىندە ۇزىلگەن جايساڭىمىزدىڭ اجالى ءبىر جۇمباق... قىران قازاسى قيادا, دەپ قانشا جۇبانعانىمىزبەن سەنۋ قيىن, قايتەرسىڭ, نە شارا... ەلى-جۇرتى, دوس-جاراندارى ەندى رىمعاليدىڭ سوڭىندا قالعان تۇياقتارى: ارداق, ەردوس, ءلايلا, ايشا, رابي­عا­سىن كوز كورەدى. ءوزى: “چەلوۆەك پريحوديت ۆ مير سو سجاتىمي لادونيامي ي كاك بى گوۆوريت: ۆەس مير موي, ا ۋحوديت يز نەگو س وتكرىتىمي لا­دونيامي ي كاك بى گوۆوريت: سموتريتە, نيچەگو نە بەرۋ س سوبوي” دەپ ايتقان تالمۋد ءسوزىن راستاپ, بۇل جالعاننان قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ, كەتە باردى. بۇگىندە كوپ جۇرت الاششىل. ءوز باسىم سوعان سەنە بەرمەيدى. ال رىمعاليعا سەنەتىن ەدىم. ويتكەنى, ول الاشىن سۇيەتىن. ءوزى دە شىن مانىندەگى ۇلتجاندى جىگىت ەدى. احاڭدى, الەكەڭدى (احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆتى) اقتارىلا, ادال جانىمەن بەرىلە زەرتتەي جازعان عالىم-ىزدەنۋشى دە ادىلىنە كوشىپ ايتقاندا – رىمعالي. قازاق مادەنيەتىنىڭ بايتەرەگى احمەت بايتۇرسىنوۆ جايلى, ۇلت ۇستازىنىڭ اقىن, كوركەمسوز شەبەرى, عالىم, قوعام قايراتكەرى رەتىندەگى بارشا ەڭبەگىن رىمعالي نۇرعاليەۆ بىلگىرلىكپەن سارالادى. تالانتتى تالانت تانيدى. احاڭدى العاش تانىعان ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ بولسا, جاڭا داۋىردە الاش جۇرتىنا احاڭدى قايتا تانىستىرعاندار لەگىنىڭ جانە ءبىر ساناتىندا رابيعا سىزدىقوۆا, ءابىش كەكىلباەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ ەسىمدەرى الدىمەن اتالادى. بۇلاي دەۋگە سەبەپ: رىمعالي نۇرعاليەۆ احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ “جالىن” باسپاسىنان شىققان “اق جول” كىتابىنا كەڭ كولەمدە العىسوز جازدى. سودان سوڭعى ونىڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنىڭ “ماعجان جۇماباەۆتىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ جانە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ تۆورچەستۆولىق مۇراسى تۋرالى” قاۋلىسىنان كەيىنگى “الىپتار قايتا ورالعاندا” دەيتىن زەرتتەۋ ماقالاسى الابوتەن دۇنيە. بۇل زەرتتەۋدى سىنشى-عالىمنىڭ الاش مۇراتى, ونىڭ قايراتكەر قالامگەرلەر حاقىنداعى العاشقى ىزدەنىس, بايىپتى تالداۋ, بايسالدى باعالاۋ, وڭدى كوزقاراستارىنىڭ ءبىرى دەۋ ورىندى. وسىنداي ەستى ءسوز ايتۋعا كەلگەندە رىمعالي دوسىمىز جانىپ تۇسەتىن ەدى. عالىمنىڭ ەلشىلدىك مىنەزى العا شىعاتىن. رابيعا سىزدىقوۆا مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە احاڭنىڭ ءتىل جايىنداعى ەڭبەكتەرىمەن تانىستىردى. ءابىش كەكىلباەۆ احمەت باي­تۇر­سىنوۆتاي الىپ تۇلعامىزدىڭ حالقىنا قايتا ورالعان تۇسىندا ۇلت ۇستازىنىڭ ەلىندە كوسىلە توگىلتىپ بايانداما جاسادى. رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ ءاليحانتانۋ ىلىمىنە قوسقان ۇلەسى اسا زور. عالىمنىڭ ءا.بوكەيحانوۆ شى­عارماشىلىق مۇراسى توڭىرەگىندەگى ەڭبەگى قۇن­دى­لىعى جاعىنان باعا جەتپەس جۇمىس. بۇعان سىن­شىنىڭ جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋ­لاتوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ماعجان جۇ­ما­باەۆ جايلى ەڭبەكتەرىن قوسىڭىز. قوسۋ از, رىم­عالي نۇرعاليەۆ – وسى سالاعا قاجىمايتىن قاي­رات, كەمىمەيتىن ەكپىن اكەلگەن قالامگەر-سىنشى. الاشتانۋ عىلىمى – رىمعالي نۇرعاليەۆ جۇمىستارىنىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى سالاسى. عالىم بۇل تاقىرىپتى ءبىلىپ جازدى, بىلگەسىن جازدى, كيەلى “الاش” ءسوزىنىڭ كوكپار بولىپ كەتپەسى ءۇشىن شيرىقتىرا جازدى. ويتكەنى, الاشتانۋ عىلىمى ۇلت جۇمىسى ەدى. سوندىقتان دا عالىم بۇل تاقىرىپتا ءتۇيىندى ءسوز تۇيگەندە: ء“اليحان باستاعان الاش ازاماتتارى قانداستارىمەن قۋانساق ءبىر توبەدە, ولسەك ءبىر شۇقىردامىز دەگەن ۋادەلەرىن ورىنداعان” دەپ ءسوز قورىتا الدى. اكادەميك-جازۋشى – رىمعالي نۇرعاليەۆ كوزى ءتىرى بولعانىندا بۇگىندەرى 70-كە تولاتىن ەدى. حاكىم اباي: “قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول اللا تاعالانىڭ وزىندەي نيھاياتسىز (شەكسىز) بولادى” دەيدى. جانە دە ول وسى ولشەۋسىز, شەكسىز جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى, سول – تازا مۇسىلمان – تولىق ادام بولاتىنىن تۇسىندىرەدى. ياعني, تولىق ادام دەپ اللانىڭ حيكمەتىن سەزگەن ادامدى ايتادى ەكەن. سەنەلىك. رىمعالي سونداي جان, جالعاننىڭ جالپاق جولىندا جاراتقاننىڭ حيكمەتىن سەزىپ وتكەن تولىق ادامنىڭ ءبىرى دە رىمعالي! يلانىڭىز. اباي مەڭزەگەن مۇنداي “تولىق ادامدار” قاتارى مىنا جارىق دۇنيەدە بار, قازاق قاۋىمىندا ولار قاي عاسىرلاردا دا بولعان, بىراق ومىردە تۇلپاردىڭ ازدىعى سەكىلدى سيرەك. بۇل – اقيقات! ءبيسميللا, ير-راحمان ير-راھيم! بوزتورعاي شىرىلداپ, تاعى ءبىر تاڭ اتتى. كەل, جارىق كۇن! بۇگىن... قوعاباي سارسەكەەۆ, جازۋشى. اباي اۋىلىنىڭ ۇلدارى تەكتى ۇلداردىڭ تاۋسىلىپ تىلسىم دەمى, از بولعان جوق قارت شىڭعىس كۇرسىنگەنى. بوز دالادا بوزداعان بوز ىنگەندەي قاسىرەتتەن قالعانداي قۇر سۇلدەرى. اتومنىڭ دا زالالىن ارقالادى, قاراعايىن قاراقشى بالتالادى. جارالانعان جۇرەگىن جۇباتادى, قۇداندالى قۇرداسى قارقارالى. اسىل تۋعان ۇلدارى ۇلى ولكەنىڭ, كوپ ويلايتىن حالقىنىڭ كۇنى ەرتەڭىن. ەكى تاۋعا ەركەلەپ ەرجەتەتىن, اردا تۋعان بالاسى بۇل ولكەنىڭ. تۇقىمىنداي تۇلپاردىڭ قاراقاسقا, وزىپ ولجا سالاتىن نار الاشقا. قوس قۇلاعى قىرىق جىل بۇرىن تۋىپ, ءبيدىڭ ءسوزىن ايتاتىن بالا جاستا. بۇل ەكى تاۋ بىلەدى ەر باعاسىن, دانالىقپەن وسىرگەن ەر داناسىن. قۇنانبايدىڭ بالاسى كوز جۇمعالى, ەشكىم ەمدەپ جازعان جوق شەر-جاراسىن. بولجاي الار پەندەنىڭ ساپارىن كىم, قۇبا زامان كورسەتكەن قاھارىن مىڭ. وسى ەكى تاۋ ەگىلىپ جوقتاۋ ايتقان, كەۋدەسىن وق تەسكەندە شاكارىمنىڭ. وعان ەرمەي ەشكىم جوق جەكە قالعان, جەتەلەيدى تاعدىردىڭ جەتەگى الدان. دۇنيەدەن ءدام-تۇزى تاۋسىلعاندا, ومارحاننىڭ ۇلى دا كەتە بارعان. قىسقا عۇمىر جۇلدىزداي اعىپ ءوتتىڭ, كولبەڭدەۋىن قويعان با لاعىنەت مۇڭ. شىڭعىستاۋدىڭ جولىنا كوك شىققانمەن, باسىلعان جوق قايعىسى جانىبەكتىڭ. قويۋلانىپ باتقاندا كۇن قاراسى, قارت شىڭعىستىڭ كوبەيدى ءبىر شاراسى. ويسىراتىپ ورتاڭدى تاعى كەتتى, ابايدىڭ اۋىلىنىڭ ءبىر بالاسى. جۇرەگىنە ءسىڭىرىپ ەلدىڭ مۇڭىن, يىعىنا كوتەرىپ ەلدىڭ جۇگىن. كەلدىبەكتىڭ ۇلىنداي كەسىپ ايتىپ, ەكى سوزبەن شەشەتىن ەردىڭ قۇنىن. تابانىنان ەرتىستىڭ تەرەڭ ەدى, عىلىم كوشىن باستاعان ەرەن ەدى. شەشەن سويلەي بىلەتىن, كوسەم ويلاپ, بايتۇرسىننىڭ ۇلىنداي بەرەن ەدى. سۇرىندىرەر ساپاردا تەكتى ىزدەگى, جالعان ءومىر شىنىمەن سەپسىز بە ەدى؟! ارداكۇرەڭ اعاسىن الاماننىڭ, جايلاۋىنا جەتپىستىڭ جەتكىزبەدى. كۇرەڭىتكەن ءومىردىڭ كۇزىمەنەن, قۇلاپ ءتۇستى-اۋ تامىرىن ءۇزىپ ەمەن. ۇلى ابايدىڭ اۋىلىندا تۋعان ۇلدار, كەتىپ جاتىر ابايدىڭ ىزىمەنەن. امانجول ءالتاي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.