تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەلى بەرى الىس-جاقىن شەتەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىزبەن قاۋىشۋ جيىلەي باستاعانى بەلگىلى. ونى ەلىمىزدىڭ الماتى, تۇركىستان, استانا سەكىلدى ءىرى قالالارىندا وتكەن الەم قازاقتارىنىڭ 1992, 2002, 2005 جانە 2011 جىلدارداعى ءتورت قۇرىلتايىنان انىق بايقاۋعا بولادى. بۇعان قوسا سوڭعى 10 جىل بەدەرىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تىكەلەي قولعا الىپ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتىپ كەلە جاتقان كىشى قۇرىلتايلار مەن دوستىق فەستيۆالدەرى تاعى بار. ءسوز ورايىندا ولاردىڭ شۆەتسيانىڭ ۆەستەروس, گەرمانيانىڭ بەرلين, نورۆەگيانىڭ وسلو قالالارى مەن موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي, فرانتسيانىڭ پاريج, رەسەيدىڭ سامارا شاھارلارىندا ءوتىپ, ونداعى جۇزەگە اسقان مادەني ءىس-شارالاردىڭ دياسپورا جۇمىستارىن جولعا قويىپ, جانداندىرا تۇسۋگە ىقپال ەتكەنىن ايتۋ ءلازىم.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ ورتاسىنداعى وزبەكستاندا وتەتىن وسىنداي باسقوسۋعا جينالعاندا ويىمىزعا مىنە, جوعارىداعى جايلار ورالعان ەدى. تاشكەنتكە كەلىپ تۇسكەن دەلەگاتسيا وكىلدەرى, بىزدەردى اۋەجايدا وسىنداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ پەن وزبەكستانداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرلان مۇساەۆ قارسى الىپ, جانىنداعى قانداستارىمىزدى تانىستىرا باستادى. ولار وسى دوستىق فەستيۆالىن وتكىزۋگە تىكەلەي جاۋاپتى: ەلشىلىك كەڭەسشىسى ءۋاليحان تورەحانوۆ, كاسىپكەر دامير قالدىباەۆ پەن وزبەكستانداعى انا تىلىمىزدە شىعاتىن «نۇرلى جول» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى عۇلامزاكىر يۋسۋپوۆ جانە تاشكەنت قالالىق قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى زىليحا ورازباەۆا مەن ەلارالىق «التىن بەسىك» جۋرنالىنىڭ ءتىلشىسى مارات ارىنوۆ سياقتى قانداستارىمىز ەكەن.
فەستيۆالدىڭ العاشقى ءىس-شاراسى تاڭەرتەڭ, قالا ورتالىعىنداعى «جار» ستاديونىندا باستالدى. بىزدەر مۇندا قوس ەلدىڭ ءبىر كەزدەگى ارى مەن نامىسى, جانكۇيەرلەردىڭ سۇيىكتىسى بولا بىلگەن «قايرات» جانە «پاحتاكور» كوماندالارى ارداگەرلەرىنىڭ جولداستىق كەزدەسۋىنە كۋاگەر بولدىق. كۋاگەر بولىپ قانا قويماي, ماتچ ءجۇرىپ جاتقان كەزدە وزبەك فۋتبولىنىڭ 1960-1980 جىلدارداعى جارىق جۇلدىزدارى اتانعان بەرادور ابدۋرايموۆ پەن ۆلاديمير شتەرن جانە تولەگەن يساقوۆتى ستاديوننىڭ ىشىنەن ىزدەپ تاۋىپ, سۇحبات الىپ ءۇلگەردىك. ادامداردان اياق-الىپ جۇرگىسىز مۇنداي ۋ-دۋ جەردە كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانىپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس قوي. وسى رەتتە «وزبەكفيلم» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قارت كينورەجيسسەرى عياس شەرمۇحامەدوۆكە العىسىمىز شەكسىز. ارىپتەسىمىز جاسىنىڭ ۇلعايىپ قالعانىنا قاراماستان, تولىپ جاتقان باسپالداقتارمەن ىلگەرى-تومەن ءتۇسىپ ءجۇرىپ, جوعارىداعى جامپوزدارمەن جولىقتىردى-اۋ, ايتەۋىر. (الدىن-الا ايتىپ قويايىق, 1960-1977 جىلدارى «پاحتاكور» كومانداسى ساپىندا الاڭعا 358 رەت شىعىپ, وسى كورسەتكىشكە ونىڭ ءىزباسارلارى ءالى جەتە الماي كەلە جاتقان, كسرو-نىڭ 1972 جىلعى ءبىرىنشى ليگاسىنداعى ماۋسىمدا 34 دوپ سوعىپ, وداقتاعى ەڭ ۇزدىك فۋتبولشى اتانعان بەرادور ابدۋرايموۆپەن سۇحبات گازەتىمىزدىڭ تاياۋداعى نومىرلەرىنىڭ بىرىندە جاريالانادى دەپ جوسپارلانۋدا. سوندا ءبارىن ايتاتىن بولامىز ءالى).
ءجا, سونىمەن دوستىق فەستيۆالىنىڭ بەتاشارى ىسپەتتەس «قايرات» جانە «پاحتاكور» كوماندالارى ارداگەرلەرىنىڭ اراسىنداعى ماتچتا الدىمەن ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىزدىڭ قاقپا كىلتىن وزبەكستاندىق س.كوديروۆ پەن ر.دۋرمانوۆ اشتى. سودان سوڭ «قايرات» كومانداسىنان ۆ.ۆوراگوۆسكي قاتارىنان قوس دوپ سوعىپ, ەسەپتى 2:2 ەتىپ تەڭەستىردى. ەكىنشى تايمدا جاڭا ءوزىمىز ءسوز ەتكەن بەرادور ابدۋرايموۆتىڭ «پاحتاكوردا» وينايتىن ۇلى ازامات بىرىنەن كەيىن ءبىرى دەپ ايتاتىنداي «قايرات» قاقپاسىنا ۇدەمەلەتىپ ەكى دوپتى كىرگىزىپ, الاڭ يەلەرىن 4:2 ەسەبىمەن العا شىعاردى. وسىدان كەيىن ىشقىنا قيمىلداعان ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز س.ساۆيچ پەن ا.قۇلشىباەۆ قارسى جاققا ءبىر-بىردەن دوپ سالىپ, ەسەپ 4:4 بولىپ تەڭ اياقتالعاندا «ۋھ» دەدىك-اۋ ايتەۋىر. وسى كەزدە الاڭعا وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۋريددين مۋحامماديەۆ پەن قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ شىعىپ, كورەرمەندەرگە ءوز ونەرىن كورسەتكەن قوس ارداگەرلەر كوماندالارىنىڭ كاپيتاندارى يىعىنا شاپان جاپتى.
تاشكەنتتەگى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان دوستىق فەستيۆالىنىڭ وسى كۇنگى تۇسكە دەيىن وتكىزگەن تاعى ءبىر ۇلكەن ءىس-شاراسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرگە وراي ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى بولدى. ونى جۇرگىزگەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى امانگەلدى مۇقان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بوتاگوز ۋاتحانعا ءسوز بەردى. شەشەن ءوزىنىڭ بايانداماسىندا: «بۇل ءبىزدى بيىكتەتەتىن باعدارلاما. قىسقا دا نۇسقا قاعيدالارمەن قاشالعان قۋاتتى قۇجات. مۇندا ەگەمەن ەلىمىز اتقارار اۋقىمدى ىستەر مەن الار اسۋلار جونىندە قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر قارىمدى ويلارمەن قامتىلعان», دەي كەلىپ: «ستراتەگياداعى سىزدەردىڭ تۇسىنىكتەرىڭىزگە لايىق, ۇعىمدارىڭىزعا جاقىن-اۋ دەگەن تومەندەگى تاقىرىپتارعا توقتالايىن», دەپ جولداۋداعى مىنا ۇيعارىمدارعا تالداۋ جاسادى. ونىڭ العاشقىسى قازاق ەلى, قازاق مەملەكەتى ۇعىمدارى مەن ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتا ناقتى انىقتامالارمەن باتىل ايتىلعانى. ەكىنشى, مەملەكەتتىك مارتەبەگە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭى, سوناۋ 1989 جىلدىڭ كۇزىندە يە بولسا دا تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىكتەگەن قازاق ءتىلىن تاققا وتىرعىزار تۇجىرىم. بۇل جونىندە جولداۋدا: «قازاق ءتىلى 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتىپ, كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالادى», دەپ ناقتى ايتىلعان. ءۇشىنشى, دەموكراتيالىق احۋال مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم تۋرالى پايىم. ستراتەگيا جولدارىنداعى بۇل ماسەلەلەرگە ۋاقىتتىڭ ءوزى ءادىل تۇردە جاۋاپ بەرۋدە. ولاي دەيتىنىمىز, كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءوزىنىڭ اتىمەن اتالاتىن ەلدە ءوزى ازشىلىققا ۇشىراعان قازاق سەكىلدى حالىق سول كەزدەگى 15 وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ەشقايسىسىندا بولعان ەمەس. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىن 41 پايىزدىق كورسەتكىشپەن اتتاعان ءبىز سودان بەرگى 23 جىل ىشىندە ءوسىپ-ءونىپ, 65 پايىزعا جەتىپ وتىرمىز. رەسپۋبليكامىزدىڭ ستاتيستيكا اگەنتتىگى وتكەن جىلى عانا قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى قانداستارىمىزدىڭ سانى 11 ميلليون ادامنان اسقانىن حابارلادى. بۇعان شەتەلدەگى 5 ميلليون وتانداسىمىزدى قوسىڭىز. 16 ميلليون قازاق! دەمەك, كۇشتى, قۋاتتى جاس ۇلتپىز. ماڭگىلىك ەل يدەياسىن مۇرات تۇتقان مەملەكەتپىز. وعان جەتۋ ءۇشىن: «ەل ەرلىگى – بىرلىگى», دەپ جامبىل بابا ايتقانداي, ىنتىماق كەرەك. بۇل ستراتەگيادا: «ءبىز ەل يەسى رەتىندە بيىك بولا بىلسەك, وزگەلەرگە سىيلى بولامىز», – دەپ وتە ءدال ايتىلعان. ءبۇگىنگى تاڭداعى تالاپ تا, ماقسات تا مىنە, وسى.
دوڭگەلەك ۇستەلدەگى بوتاگوز ۋاتحاننىڭ وسىنداي پىكىر-پايىمداۋ تۇرعىسىنداعى ويلارىنان كەيىن ءماجىلىستى جۇرگىزۋشى امانگەلدى مۇقان كەلەسى ءسوز كەزەگىن وزبەكستانداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆقا بەردى. ول كىسى: «ماعان جولداۋداعى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءححى عاسىرداعى, قازاقستانداعى ءدىن ماسەلەسى, ول قانداي بولادى دەگەن تولعاقتى تاقىرىپقا بايلانىستى پايىمداۋلارى قاتتى ۇنادى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن. – جاسىراتىنى جوق, قازىر قازاق جۇرتى ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني جانە جالعان ءدىني اعىمدار ماسەلەسى وتكىر تۇر. ويتكەنى, قازاقستاندىق سايتتار مەن گازەت-جۋرنالداردان وقىپ قالامىز, ەل جاستارىنىڭ ءبىر بولىگى ومىرگە ءسايكەس كەلمەيتىن جالعان ءدىني اعىمدارعا كوزسىزدىكپەن بارۋدا ەكەن. بۇل – كەمشىلىك. ول نەدەن تۋىپ وتىر؟ گاپ قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ شەتتەن كەلگەن جالعان ءدىني اسەرلەرگە دەگەن يممۋنيتەتىنىڭ السىزدىگىندە. ەلباسى مۇنى جاسىرماي ايتىپ, جولداۋدا ونىمەن كۇرەسۋدىڭ ناقتى تەتىك, تاسىلدەرىن كورسەتىپ بەرگەن. مىنە, بۇل ەندى قيىن ءتۇيىندى تارقاتىپ, كۇردەلى جاعدايدى جەڭىلدەتەتىن جول. ول مىناعان سايادى. ءبىز مۇسىلمانبىز. ونىڭ ىشىندە ءابۋ حانيفا مازھابىن ۇستاناتىن سۇننيتتەرىمىز. بابالارىمىزدان قالعان بۇل جول ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى, اتا-انانى سىيلاۋعا نەگىزدەلگەن. ەندەشە, بۇگىنگى ۇرپاق تا الەمدەگى ەڭ ىزگى ءدىن – يسلام ءدىنىن قادىرلەي وتىرىپ, اتا ءداستۇرىن ارداقتاعانى ابزال. بىراق قازاق ەلىندە زايىرلى قوعامنىڭ وركەنيەتتى ۇستانىمدارى دا بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.سوندىقتان حالقىمىزدىڭ داستۇرلەرى مەن مادەني ولشەمدەرىنە سايكەس كەلەتىن سانا قالىپتاسۋى كەرەك. سوندا عانا ول اقىل-وي كۇشى ۇرپاقتارىمىز بويىنا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ ەرەكشەلىكتەرى ۇلگىلەرىن ءسىڭدىرىپ, حالقىمىزدى كەشەگى كەزەڭ دەڭگەيىنە ەمەس, ءححى عاسىردا ءومىر سۇرۋگە لايىقتاپ, بەيىمدەيدى.
جولداۋداعى ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا جاقىن دەپ ايتارلىق بىرلىك ماسەلەسىنە كەلسەك, – دەدى بۇدان كەيىن مارات ۇكىباەۆ, – وندا مىناداي ءماندى دە ماعىنالى ءسوز تىركەستەرى بار. قازاقتى ەش ۋاقىتتا سىرتتان جاۋ الماعان. قازاق, اسىرەسە, الاۋىزدىقپەن السىرەگەن. كۇشەيسە, بىرلىكپەن كۇشەيگەن. ءۇيدىڭ بەرەكەسى قابىرعاسىنىڭ قيۋىمەن ەمەس, تەڭىنىڭ جيۋىمەن, وتباسىنداعى سىيلاستىقپەن, تاتۋلىقپەن كىرەدى.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا وسىنداي ماسەلەنى قاداپ ايتا كەلىپ, حالقىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا جىك تۇسىرەتىندەي كولەڭكەلى جايتتەردەن ساقتاندىرعانى قاي قازاق بالاسىنا بولسىن ساباق. ول – جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىقتى ۋاعىزداپ, ءبىر اتانىڭ بالاسى ەكىنشى اتادان ارتىق دەگەن پيعىلداعى شەجىرە جاساۋشىلىققا بوي الدىرۋ. «بۇلار ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايىرىلۋدىڭ وتە قاۋىپتى ءتۇرى», دەپ اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسى ءسوز بولىپ وتىرعان قۇجاتتا. دۇرىس ەسكەرتۋ, دۇرىس ساقتاندىرۋ. تاريحتى بىلگەنىمىز ءجون. ونىڭ ءبىر بۇتاعى – اتا تەك پەن شەجىرەنى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بىراق بۇلاردى بۇرا تارتپاي, وسىلاردىڭ ءتۇبىن قۋا كەلگەندە قازاق دەگەن ۇلتقا بارىپ تىرەلەتىنىمىزدى ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ءسوز ەتىپ وتىرعان سالا قادىم زاماننان حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن, تۇتاستىعىن ايگىلەگەن. رۋ, اتا تەك, شەجىرە قازىر دە سونداي قىزمەتتى اتقارۋى كەرەك. ويتكەنى, بۇل قازاقتى بولشەكتەيتىن ەمەس, قايتا بىرىكتىرەتىن ۇعىم. بىرلەسىپ ءومىر سۇرەيىك. قۇداي سودان جازباسىن. سوندا ەل ەڭبەگى بەرەكەلى, تىرلىگى مەرەكەلى, ىنتىماعى ورەلى بولادى.
دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى اڭگىمەدە بۇدان كەيىن دە بىرنەشە ادام سويلەپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قازاقستانداعى وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى يكرام حاشيمجانوۆتىڭ ءسوزى اسەرلى شىقتى. ول جولداۋداعى ەلباسىنىڭ: «ءبىز – كوپۇلتتى قوعامبىز. سوندىقتان ۇلتارالىق قاتىناستار ماسەلەسىندە ەشقانداي قوسارلانعان ستاندارتتار بولماۋى ءتيىس. مەملەكەتىمىزدە ءبارى دە تەڭ. ەتنوستىق نەمەسە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا جاقسى, جامان دەگەن ءسوز جوق. ەگەر بىرەۋگە ەتنوستىق بەلگىسى بويىنشا قىسىم جاسالسا, وندا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا قىسىم جاسالدى دەپ ەسەپتەلۋى كەرەك. ويتكەنى, ءبىز تەڭ مۇمكىندىكتەر قوعامىن, ءبارى زاڭ الدىندا بىردەي بولاتىن قوعامدى قۇرۋدامىز», دەگەن سوزدەر قازاقستاندى مەكەندەپ كەلە جاتقان 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ ويلارىنا ءدوپ كەلىپ, كوڭىلدەرىنەن شىعىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ ايتتى. سودان سوڭ ول جوعارىداعى پرەزيدەنت قاعيداتىنىڭ ومىردە ناقتى كورىنىس تاۋىپ كەلە جاتقانىن قازاق ەلىندەگى ءوز قانداستارىنىڭ مادەني ورتالىعى جۇمىسىمەن ساباقتاستىرا ايتىپ بەردى. يكرام حاشيمجانوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكامىزدا 500 مىڭعا جۋىق وزبەك تۇرادى ەكەن. بۇل وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ۇلتتاردىڭ ىشىندە سان جاعىنان قازاقتاردان كەيىن ەكىنشى, ال ەلىمىز بويىنشا ءۇشىنشى ورىنداعى ۇلىس دەگەن ءسوز. ولاردىڭ بالالارى وسى وڭىردەگى 143 مەكتەپتە ءوز تىلدەرىندە ءبىلىم السا, ونىڭ 57-ءى تازا وزبەك تە, 86-ى ارالاس ءبىلىم ۇياسى بولىپ تابىلادى. بۇلاردى جىل سايىن ءبىتىرىپ شىعاتىن جەتكىنشەكتەردىڭ جوعارى, ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە جول اشىق دەيدى اڭگىمە يەسى. ەگەر ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى بايقاۋلارعا قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولىپ جۇرگەن وقۋشىلار بولسا, ونداي قابىلەت يەلەرىنە وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە وڭىرلىك گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى ارناۋلى گرانتتار ءبولىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپتى. ءبىر عانا مىسال, وسى وبلىستاعى وزبەك بالالارى 8 جىلدا 84 گرانت العان. ول ورتا ەسەپپەن ءار جىل سايىن 10-11 جولداما دەگەن ءسوز. ال بۇل, ياعني, گرانتقا قول جەتكىزگەن ءار تۇلەكتىڭ 5 جىل تەگىن وقۋى سول وتباسىنداعى بيۋدجەت ءۇشىن قانشاما پايدا دەسەڭىزشى؟!
مىنە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ۇلتارالىق قاتىناستار تۋرالى جوعارىداعىداي ادامگەرشىل ۇستانىمدارىن ۇدايى ايتىپ, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى بارلىق ەتنوستاردىڭ مادەني ورتالىقتارىنا جاقسى جاعدايلار جاساپ كەلەدى. سوندىقتان دا ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قولدايمىز جانە ونى باعدارلاما رەتىندە ءوز جۇمىسىمىزدا قالتقىسىز باسشىلىققا الامىز.
دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى بىتكەننەن كەيىن «تەمىرجولشىلار» سارايىندا قوس حالىقتىڭ دوستىق فەستيۆالى اياسىنداعى كەلەسى ءبىر مادەني ءىس-شارا – قالا جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ بولدى. ونى سالتاناتتى تۇردە اشقان قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ ءسوز كەزەگىن وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۋريددين مۋحامماديەۆقا بەردى. شەشەن فەستيۆالدىڭ بەلگىلەنگەن باعدارلاماعا ساي ءوتىپ جاتقانىنا قاناعاتتانعاندىق سەزىمىن بىلدىرە كەلىپ, قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى مادەني, رۋحاني بايلانىستاردىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەنىنە توقتالدى. ونى ورنىقتىرىپ, بەركىتە تۇسۋدە سوناۋ 50-60-70 جىلدارعى ەكى ەلدىڭ اعا ۇرپاق وكىلدەرى عافۋر عۇلام مەن ءسابيت مۇقانوۆ, ايبەك پەن مۇحتار اۋەزوۆ, كاميل ياشەن مەن عابيت مۇسىرەپوۆ, تۋراب تۋلا مەن ءابدىلدا تاجىباەۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەنىن, بۇگىنگى قاۋىشۋ سول التىن ارقاۋدىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەن بەرىك ءتىنى ەكەنىن ادەمى ايتتى. سودان سوڭ ول وزبەك ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ۇيعىن مەن مىرتەمىر جانە ءميرمۋحسيننىڭ ارقايسىسىنىڭ ءار جىلدارى «قاردوش, قازاعىم!» دەپ قازاقتاردى باۋىرىنا, تۋىسقانىنا بالاپ, جەكە ولەڭدەر ارناعانىن تەبىرەنە ءسوز ەتتى.
ال ءوز كەزەگىندە ءسوز العان قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەمبين بولسا, اڭگىمە وزەگىن ەكى ەلدىڭ قازىرگى تاڭداعى قارىم-قاتىناسى ۇيلەسىمدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭىنە كوتەرىلگەنىنەن تارقاتىپ, وعان ناقتى مىسال رەتىندە مىناداي دەرەك-دايەكتەردى العا تارتتى. ەكونوميكالىق بايلانىسقا كەلسەك, بۇگىندە وزبەكستان اۋماعىندا قازاقستاندىق قارجىنىڭ قاتىسۋىمەن 178 كاسىپورىن جۇمىسىن جۇرگىزۋدە ەكەن. سونىڭ ىشىندە 143 بىرلەسكەن جانە 35 كاسىپورىن 100 پايىزدىق قازاقستان بيزنەسى ۇلەسىندە بولىپ شىقتى. ال قازاقستاندا 118 وزبەك كاسىپورنى ءارتۇرلى سالالاردا جۇمىس ىستەيتىنى ايتىلدى.
ءوزارا تاتۋ كورشىلەستىكتىڭ ماڭىزدى شارتى جوعارىداعىداي ەكونوميكا جانە بيزنەس قوعامداستىعىندا عانا ەمەس, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىققا دا قاتىستى ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا دا كوڭىلگە قۋانىش ۇيالايدى. وعان مىسال رەتىندە تاشكەنتتەگى تولە بي مەن نۇراتاداعى ايتەكە بي بابالارىمىز مازارلارىنىڭ ۇلكەن ەتنومەموريالدىق كەشەندەرگە اينالىپ, ولاردى كوركەيتىپ, كوگالداندىرۋعا جەرگىلىكتى ۇكىمەت ورىندارىنىڭ جاساعان قامقورلىعىن ريزاشىلىق سەزىمىمەن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, ەكى ەلدەگى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ ءوزارا گاسترولدىك ساپارلار الماسۋى دوستىق دانەكەرىنىڭ اتاپ ايتار ارقاۋىنداي. ماسەلەن, جىل سايىن وزبەك تەاترلارى الماتىدا وتكىزىلەتىن ورتالىق ازيا حالىقتارى تەاترلارىنىڭ فەستيۆالىنە قاتىسادى. ال قازاقستاننىڭ ونەر وكىلدەرى تاشكەنتتە وتەتىن «شارق تارونالاري» مۋزىكالىق بايقاۋىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى. بۇدان بولەك قوس ەل كينەماتوگرافيستەرى «دوستىق تامىرلارى», «اعايىن», «ماڭگىلىك دوستىق» سەكىلدى دەرەكتى كينولەنتالاردى ومىرگە بىرلەسىپ اكەلۋدە.
ەلشى ءبورىباي جەكسەمبيننىڭ وسىنداي دوستىق راۋىشتەگى سوزدەرىنەن سوڭ فەستيۆالدى ۇيىمداستىرۋشىلار قالا جۇرتشىلىعى وكىلدەرىنە ءان-كۇي باعدارلاماسى ۇسىنىلاتىنىن حابارلادى. ساحناعا قىزىلوردا وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ تۇرماعامبەت اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترى شىقتى. بۇل ونەر ۇجىمى ايتەكە بي بابامىزدىڭ بيىل اتالىپ وتىلەتىن 370 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى نۇراتاعا ارنايى بارا جاتىپ, تاشكەنتتەگى دوستىق فەستيۆالى شارالارىنا قاتىسۋدى دا نيەت ەتكەن ەكەن. جاقسى بولدى, ولاردىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» دەپ اباي سەكىلدى تولعانىپ, «ماقپال» دەپ اسەت بولىپ ءان سالىپ, تاتتىمبەتكە ۇقساپ كۇي شەرتۋى كورەرمەن قاۋىمعا ەرەكشە كوڭىل-كۇي سىيلادى. بۇدان كەيىنگى كەزەك الماتىدان كەلگەن جاس تالانتتارعا ءتيدى. انشىلەر ۋاتحان زاحانقىزى مەن بيبىگۇل قيلىمحاننىڭ اۋەلەتە سالعان اندەرىنە قول سوقپاعان جان جوق. «دەنار» فولكلورلىق-ەسترادالىق توبىنىڭ مۇشەلەرى ەستاي بەكبەرگەنوۆ, ەرنار جۇماتاەۆ, ءالىبي كادىرباەۆتىڭ ورىنداعان شىعارمالارىنا تابىنباعان كورەرمەن قالماعان شىعار, ءسىرا. قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋدەنتى, جاس تالانت داۋرەن جاناربەكتىڭ ونەرى وزىنشە ءبىر جەكە اڭگىمە.
دوستىق فەستيۆالىنىڭ اياسىندا وسىمەن ءبىر مەزەتتە باسقا دا مادەني ءىس-شارالار ءوتىپ جاتتى. ولار: تاشكەنت يرريگاتسيا جانە مەليوراتسيا ينستيتۋتىندا ۇيىمداستىرىلعان ستۋدەنت جاستاردىڭ «توعىزقۇمالاق» ينتەللەكتۋالدىق سپورت جارىسى مەن «تەمىرجولشىلار» مادەنيەت سارايىنىڭ فويەسىندەگى وزبەكستان بەينەلەۋ ونەرى كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتتەرى سالعان سۋرەت كورمەسى جانە ابرور حيدوياتوۆ اتىنداعى دراما تەاترى ساحناسىنا «قارىز» سپەكتاكلىن شىعارعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ قويىلىمى ەدى. قالا جۇرتشىلىعىنىڭ وكىلدەرى بۇل مادەني ءىس-شارالاردىڭ ءبارىن وتە جاقسى قابىلداپ, ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا ريزا ەكەندىكتەرىن جۇرەكجاردى سوزدەرمەن ءبىلدىرىپ جاتتى.
ر.S: تاشكەنتتەگى دوستىق فەستيۆالىنە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتىنان بارعان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى وسى ساپارعا سەرگەكتىكپەن قاراپ, جاردەم قولىن جاناشىرلىقپەن سوزعان «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا, قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگى مەن وسى رەسپۋبليكاداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, راحمەت ايتادى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى,
تاشكەنت قالاسى.
سۋرەتتەردە: بۇگىنگى تاشكەنت; وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ن.مۋحاممەديەۆ; تۋىستاردىڭ تابىسۋى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ ورتاسىنداعى وزبەكستاندا وتەتىن وسىنداي باسقوسۋعا جينالعاندا ويىمىزعا مىنە, جوعارىداعى جايلار ورالعان ەدى. تاشكەنتكە كەلىپ تۇسكەن دەلەگاتسيا وكىلدەرى, بىزدەردى اۋەجايدا وسىنداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ پەن وزبەكستانداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرلان مۇساەۆ قارسى الىپ, جانىنداعى قانداستارىمىزدى تانىستىرا باستادى. ولار وسى دوستىق فەستيۆالىن وتكىزۋگە تىكەلەي جاۋاپتى: ەلشىلىك كەڭەسشىسى ءۋاليحان تورەحانوۆ, كاسىپكەر دامير قالدىباەۆ پەن وزبەكستانداعى انا تىلىمىزدە شىعاتىن «نۇرلى جول» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى عۇلامزاكىر يۋسۋپوۆ جانە تاشكەنت قالالىق قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى زىليحا ورازباەۆا مەن ەلارالىق «التىن بەسىك» جۋرنالىنىڭ ءتىلشىسى مارات ارىنوۆ سياقتى قانداستارىمىز ەكەن.
فەستيۆالدىڭ العاشقى ءىس-شاراسى تاڭەرتەڭ, قالا ورتالىعىنداعى «جار» ستاديونىندا باستالدى. بىزدەر مۇندا قوس ەلدىڭ ءبىر كەزدەگى ارى مەن نامىسى, جانكۇيەرلەردىڭ سۇيىكتىسى بولا بىلگەن «قايرات» جانە «پاحتاكور» كوماندالارى ارداگەرلەرىنىڭ جولداستىق كەزدەسۋىنە كۋاگەر بولدىق. كۋاگەر بولىپ قانا قويماي, ماتچ ءجۇرىپ جاتقان كەزدە وزبەك فۋتبولىنىڭ 1960-1980 جىلدارداعى جارىق جۇلدىزدارى اتانعان بەرادور ابدۋرايموۆ پەن ۆلاديمير شتەرن جانە تولەگەن يساقوۆتى ستاديوننىڭ ىشىنەن ىزدەپ تاۋىپ, سۇحبات الىپ ءۇلگەردىك. ادامداردان اياق-الىپ جۇرگىسىز مۇنداي ۋ-دۋ جەردە كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانىپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس قوي. وسى رەتتە «وزبەكفيلم» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قارت كينورەجيسسەرى عياس شەرمۇحامەدوۆكە العىسىمىز شەكسىز. ارىپتەسىمىز جاسىنىڭ ۇلعايىپ قالعانىنا قاراماستان, تولىپ جاتقان باسپالداقتارمەن ىلگەرى-تومەن ءتۇسىپ ءجۇرىپ, جوعارىداعى جامپوزدارمەن جولىقتىردى-اۋ, ايتەۋىر. (الدىن-الا ايتىپ قويايىق, 1960-1977 جىلدارى «پاحتاكور» كومانداسى ساپىندا الاڭعا 358 رەت شىعىپ, وسى كورسەتكىشكە ونىڭ ءىزباسارلارى ءالى جەتە الماي كەلە جاتقان, كسرو-نىڭ 1972 جىلعى ءبىرىنشى ليگاسىنداعى ماۋسىمدا 34 دوپ سوعىپ, وداقتاعى ەڭ ۇزدىك فۋتبولشى اتانعان بەرادور ابدۋرايموۆپەن سۇحبات گازەتىمىزدىڭ تاياۋداعى نومىرلەرىنىڭ بىرىندە جاريالانادى دەپ جوسپارلانۋدا. سوندا ءبارىن ايتاتىن بولامىز ءالى).
ءجا, سونىمەن دوستىق فەستيۆالىنىڭ بەتاشارى ىسپەتتەس «قايرات» جانە «پاحتاكور» كوماندالارى ارداگەرلەرىنىڭ اراسىنداعى ماتچتا الدىمەن ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىزدىڭ قاقپا كىلتىن وزبەكستاندىق س.كوديروۆ پەن ر.دۋرمانوۆ اشتى. سودان سوڭ «قايرات» كومانداسىنان ۆ.ۆوراگوۆسكي قاتارىنان قوس دوپ سوعىپ, ەسەپتى 2:2 ەتىپ تەڭەستىردى. ەكىنشى تايمدا جاڭا ءوزىمىز ءسوز ەتكەن بەرادور ابدۋرايموۆتىڭ «پاحتاكوردا» وينايتىن ۇلى ازامات بىرىنەن كەيىن ءبىرى دەپ ايتاتىنداي «قايرات» قاقپاسىنا ۇدەمەلەتىپ ەكى دوپتى كىرگىزىپ, الاڭ يەلەرىن 4:2 ەسەبىمەن العا شىعاردى. وسىدان كەيىن ىشقىنا قيمىلداعان ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز س.ساۆيچ پەن ا.قۇلشىباەۆ قارسى جاققا ءبىر-بىردەن دوپ سالىپ, ەسەپ 4:4 بولىپ تەڭ اياقتالعاندا «ۋھ» دەدىك-اۋ ايتەۋىر. وسى كەزدە الاڭعا وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۋريددين مۋحامماديەۆ پەن قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ شىعىپ, كورەرمەندەرگە ءوز ونەرىن كورسەتكەن قوس ارداگەرلەر كوماندالارىنىڭ كاپيتاندارى يىعىنا شاپان جاپتى.
تاشكەنتتەگى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان دوستىق فەستيۆالىنىڭ وسى كۇنگى تۇسكە دەيىن وتكىزگەن تاعى ءبىر ۇلكەن ءىس-شاراسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرگە وراي ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى بولدى. ونى جۇرگىزگەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى امانگەلدى مۇقان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بوتاگوز ۋاتحانعا ءسوز بەردى. شەشەن ءوزىنىڭ بايانداماسىندا: «بۇل ءبىزدى بيىكتەتەتىن باعدارلاما. قىسقا دا نۇسقا قاعيدالارمەن قاشالعان قۋاتتى قۇجات. مۇندا ەگەمەن ەلىمىز اتقارار اۋقىمدى ىستەر مەن الار اسۋلار جونىندە قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر قارىمدى ويلارمەن قامتىلعان», دەي كەلىپ: «ستراتەگياداعى سىزدەردىڭ تۇسىنىكتەرىڭىزگە لايىق, ۇعىمدارىڭىزعا جاقىن-اۋ دەگەن تومەندەگى تاقىرىپتارعا توقتالايىن», دەپ جولداۋداعى مىنا ۇيعارىمدارعا تالداۋ جاسادى. ونىڭ العاشقىسى قازاق ەلى, قازاق مەملەكەتى ۇعىمدارى مەن ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتا ناقتى انىقتامالارمەن باتىل ايتىلعانى. ەكىنشى, مەملەكەتتىك مارتەبەگە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭى, سوناۋ 1989 جىلدىڭ كۇزىندە يە بولسا دا تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىكتەگەن قازاق ءتىلىن تاققا وتىرعىزار تۇجىرىم. بۇل جونىندە جولداۋدا: «قازاق ءتىلى 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتىپ, كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالادى», دەپ ناقتى ايتىلعان. ءۇشىنشى, دەموكراتيالىق احۋال مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم تۋرالى پايىم. ستراتەگيا جولدارىنداعى بۇل ماسەلەلەرگە ۋاقىتتىڭ ءوزى ءادىل تۇردە جاۋاپ بەرۋدە. ولاي دەيتىنىمىز, كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءوزىنىڭ اتىمەن اتالاتىن ەلدە ءوزى ازشىلىققا ۇشىراعان قازاق سەكىلدى حالىق سول كەزدەگى 15 وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ەشقايسىسىندا بولعان ەمەس. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىن 41 پايىزدىق كورسەتكىشپەن اتتاعان ءبىز سودان بەرگى 23 جىل ىشىندە ءوسىپ-ءونىپ, 65 پايىزعا جەتىپ وتىرمىز. رەسپۋبليكامىزدىڭ ستاتيستيكا اگەنتتىگى وتكەن جىلى عانا قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى قانداستارىمىزدىڭ سانى 11 ميلليون ادامنان اسقانىن حابارلادى. بۇعان شەتەلدەگى 5 ميلليون وتانداسىمىزدى قوسىڭىز. 16 ميلليون قازاق! دەمەك, كۇشتى, قۋاتتى جاس ۇلتپىز. ماڭگىلىك ەل يدەياسىن مۇرات تۇتقان مەملەكەتپىز. وعان جەتۋ ءۇشىن: «ەل ەرلىگى – بىرلىگى», دەپ جامبىل بابا ايتقانداي, ىنتىماق كەرەك. بۇل ستراتەگيادا: «ءبىز ەل يەسى رەتىندە بيىك بولا بىلسەك, وزگەلەرگە سىيلى بولامىز», – دەپ وتە ءدال ايتىلعان. ءبۇگىنگى تاڭداعى تالاپ تا, ماقسات تا مىنە, وسى.
دوڭگەلەك ۇستەلدەگى بوتاگوز ۋاتحاننىڭ وسىنداي پىكىر-پايىمداۋ تۇرعىسىنداعى ويلارىنان كەيىن ءماجىلىستى جۇرگىزۋشى امانگەلدى مۇقان كەلەسى ءسوز كەزەگىن وزبەكستانداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆقا بەردى. ول كىسى: «ماعان جولداۋداعى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءححى عاسىرداعى, قازاقستانداعى ءدىن ماسەلەسى, ول قانداي بولادى دەگەن تولعاقتى تاقىرىپقا بايلانىستى پايىمداۋلارى قاتتى ۇنادى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن. – جاسىراتىنى جوق, قازىر قازاق جۇرتى ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني جانە جالعان ءدىني اعىمدار ماسەلەسى وتكىر تۇر. ويتكەنى, قازاقستاندىق سايتتار مەن گازەت-جۋرنالداردان وقىپ قالامىز, ەل جاستارىنىڭ ءبىر بولىگى ومىرگە ءسايكەس كەلمەيتىن جالعان ءدىني اعىمدارعا كوزسىزدىكپەن بارۋدا ەكەن. بۇل – كەمشىلىك. ول نەدەن تۋىپ وتىر؟ گاپ قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ شەتتەن كەلگەن جالعان ءدىني اسەرلەرگە دەگەن يممۋنيتەتىنىڭ السىزدىگىندە. ەلباسى مۇنى جاسىرماي ايتىپ, جولداۋدا ونىمەن كۇرەسۋدىڭ ناقتى تەتىك, تاسىلدەرىن كورسەتىپ بەرگەن. مىنە, بۇل ەندى قيىن ءتۇيىندى تارقاتىپ, كۇردەلى جاعدايدى جەڭىلدەتەتىن جول. ول مىناعان سايادى. ءبىز مۇسىلمانبىز. ونىڭ ىشىندە ءابۋ حانيفا مازھابىن ۇستاناتىن سۇننيتتەرىمىز. بابالارىمىزدان قالعان بۇل جول ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى, اتا-انانى سىيلاۋعا نەگىزدەلگەن. ەندەشە, بۇگىنگى ۇرپاق تا الەمدەگى ەڭ ىزگى ءدىن – يسلام ءدىنىن قادىرلەي وتىرىپ, اتا ءداستۇرىن ارداقتاعانى ابزال. بىراق قازاق ەلىندە زايىرلى قوعامنىڭ وركەنيەتتى ۇستانىمدارى دا بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.سوندىقتان حالقىمىزدىڭ داستۇرلەرى مەن مادەني ولشەمدەرىنە سايكەس كەلەتىن سانا قالىپتاسۋى كەرەك. سوندا عانا ول اقىل-وي كۇشى ۇرپاقتارىمىز بويىنا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ ەرەكشەلىكتەرى ۇلگىلەرىن ءسىڭدىرىپ, حالقىمىزدى كەشەگى كەزەڭ دەڭگەيىنە ەمەس, ءححى عاسىردا ءومىر سۇرۋگە لايىقتاپ, بەيىمدەيدى.
جولداۋداعى ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا جاقىن دەپ ايتارلىق بىرلىك ماسەلەسىنە كەلسەك, – دەدى بۇدان كەيىن مارات ۇكىباەۆ, – وندا مىناداي ءماندى دە ماعىنالى ءسوز تىركەستەرى بار. قازاقتى ەش ۋاقىتتا سىرتتان جاۋ الماعان. قازاق, اسىرەسە, الاۋىزدىقپەن السىرەگەن. كۇشەيسە, بىرلىكپەن كۇشەيگەن. ءۇيدىڭ بەرەكەسى قابىرعاسىنىڭ قيۋىمەن ەمەس, تەڭىنىڭ جيۋىمەن, وتباسىنداعى سىيلاستىقپەن, تاتۋلىقپەن كىرەدى.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا وسىنداي ماسەلەنى قاداپ ايتا كەلىپ, حالقىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا جىك تۇسىرەتىندەي كولەڭكەلى جايتتەردەن ساقتاندىرعانى قاي قازاق بالاسىنا بولسىن ساباق. ول – جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىقتى ۋاعىزداپ, ءبىر اتانىڭ بالاسى ەكىنشى اتادان ارتىق دەگەن پيعىلداعى شەجىرە جاساۋشىلىققا بوي الدىرۋ. «بۇلار ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايىرىلۋدىڭ وتە قاۋىپتى ءتۇرى», دەپ اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسى ءسوز بولىپ وتىرعان قۇجاتتا. دۇرىس ەسكەرتۋ, دۇرىس ساقتاندىرۋ. تاريحتى بىلگەنىمىز ءجون. ونىڭ ءبىر بۇتاعى – اتا تەك پەن شەجىرەنى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بىراق بۇلاردى بۇرا تارتپاي, وسىلاردىڭ ءتۇبىن قۋا كەلگەندە قازاق دەگەن ۇلتقا بارىپ تىرەلەتىنىمىزدى ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ءسوز ەتىپ وتىرعان سالا قادىم زاماننان حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن, تۇتاستىعىن ايگىلەگەن. رۋ, اتا تەك, شەجىرە قازىر دە سونداي قىزمەتتى اتقارۋى كەرەك. ويتكەنى, بۇل قازاقتى بولشەكتەيتىن ەمەس, قايتا بىرىكتىرەتىن ۇعىم. بىرلەسىپ ءومىر سۇرەيىك. قۇداي سودان جازباسىن. سوندا ەل ەڭبەگى بەرەكەلى, تىرلىگى مەرەكەلى, ىنتىماعى ورەلى بولادى.
دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى اڭگىمەدە بۇدان كەيىن دە بىرنەشە ادام سويلەپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قازاقستانداعى وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى يكرام حاشيمجانوۆتىڭ ءسوزى اسەرلى شىقتى. ول جولداۋداعى ەلباسىنىڭ: «ءبىز – كوپۇلتتى قوعامبىز. سوندىقتان ۇلتارالىق قاتىناستار ماسەلەسىندە ەشقانداي قوسارلانعان ستاندارتتار بولماۋى ءتيىس. مەملەكەتىمىزدە ءبارى دە تەڭ. ەتنوستىق نەمەسە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا جاقسى, جامان دەگەن ءسوز جوق. ەگەر بىرەۋگە ەتنوستىق بەلگىسى بويىنشا قىسىم جاسالسا, وندا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا قىسىم جاسالدى دەپ ەسەپتەلۋى كەرەك. ويتكەنى, ءبىز تەڭ مۇمكىندىكتەر قوعامىن, ءبارى زاڭ الدىندا بىردەي بولاتىن قوعامدى قۇرۋدامىز», دەگەن سوزدەر قازاقستاندى مەكەندەپ كەلە جاتقان 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ ويلارىنا ءدوپ كەلىپ, كوڭىلدەرىنەن شىعىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ ايتتى. سودان سوڭ ول جوعارىداعى پرەزيدەنت قاعيداتىنىڭ ومىردە ناقتى كورىنىس تاۋىپ كەلە جاتقانىن قازاق ەلىندەگى ءوز قانداستارىنىڭ مادەني ورتالىعى جۇمىسىمەن ساباقتاستىرا ايتىپ بەردى. يكرام حاشيمجانوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكامىزدا 500 مىڭعا جۋىق وزبەك تۇرادى ەكەن. بۇل وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ۇلتتاردىڭ ىشىندە سان جاعىنان قازاقتاردان كەيىن ەكىنشى, ال ەلىمىز بويىنشا ءۇشىنشى ورىنداعى ۇلىس دەگەن ءسوز. ولاردىڭ بالالارى وسى وڭىردەگى 143 مەكتەپتە ءوز تىلدەرىندە ءبىلىم السا, ونىڭ 57-ءى تازا وزبەك تە, 86-ى ارالاس ءبىلىم ۇياسى بولىپ تابىلادى. بۇلاردى جىل سايىن ءبىتىرىپ شىعاتىن جەتكىنشەكتەردىڭ جوعارى, ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە جول اشىق دەيدى اڭگىمە يەسى. ەگەر ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى بايقاۋلارعا قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولىپ جۇرگەن وقۋشىلار بولسا, ونداي قابىلەت يەلەرىنە وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە وڭىرلىك گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى ارناۋلى گرانتتار ءبولىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپتى. ءبىر عانا مىسال, وسى وبلىستاعى وزبەك بالالارى 8 جىلدا 84 گرانت العان. ول ورتا ەسەپپەن ءار جىل سايىن 10-11 جولداما دەگەن ءسوز. ال بۇل, ياعني, گرانتقا قول جەتكىزگەن ءار تۇلەكتىڭ 5 جىل تەگىن وقۋى سول وتباسىنداعى بيۋدجەت ءۇشىن قانشاما پايدا دەسەڭىزشى؟!
مىنە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ۇلتارالىق قاتىناستار تۋرالى جوعارىداعىداي ادامگەرشىل ۇستانىمدارىن ۇدايى ايتىپ, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى بارلىق ەتنوستاردىڭ مادەني ورتالىقتارىنا جاقسى جاعدايلار جاساپ كەلەدى. سوندىقتان دا ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قولدايمىز جانە ونى باعدارلاما رەتىندە ءوز جۇمىسىمىزدا قالتقىسىز باسشىلىققا الامىز.
دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى بىتكەننەن كەيىن «تەمىرجولشىلار» سارايىندا قوس حالىقتىڭ دوستىق فەستيۆالى اياسىنداعى كەلەسى ءبىر مادەني ءىس-شارا – قالا جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ بولدى. ونى سالتاناتتى تۇردە اشقان قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ ءسوز كەزەگىن وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۋريددين مۋحامماديەۆقا بەردى. شەشەن فەستيۆالدىڭ بەلگىلەنگەن باعدارلاماعا ساي ءوتىپ جاتقانىنا قاناعاتتانعاندىق سەزىمىن بىلدىرە كەلىپ, قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى مادەني, رۋحاني بايلانىستاردىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەنىنە توقتالدى. ونى ورنىقتىرىپ, بەركىتە تۇسۋدە سوناۋ 50-60-70 جىلدارعى ەكى ەلدىڭ اعا ۇرپاق وكىلدەرى عافۋر عۇلام مەن ءسابيت مۇقانوۆ, ايبەك پەن مۇحتار اۋەزوۆ, كاميل ياشەن مەن عابيت مۇسىرەپوۆ, تۋراب تۋلا مەن ءابدىلدا تاجىباەۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەنىن, بۇگىنگى قاۋىشۋ سول التىن ارقاۋدىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەن بەرىك ءتىنى ەكەنىن ادەمى ايتتى. سودان سوڭ ول وزبەك ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ۇيعىن مەن مىرتەمىر جانە ءميرمۋحسيننىڭ ارقايسىسىنىڭ ءار جىلدارى «قاردوش, قازاعىم!» دەپ قازاقتاردى باۋىرىنا, تۋىسقانىنا بالاپ, جەكە ولەڭدەر ارناعانىن تەبىرەنە ءسوز ەتتى.
ال ءوز كەزەگىندە ءسوز العان قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەمبين بولسا, اڭگىمە وزەگىن ەكى ەلدىڭ قازىرگى تاڭداعى قارىم-قاتىناسى ۇيلەسىمدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭىنە كوتەرىلگەنىنەن تارقاتىپ, وعان ناقتى مىسال رەتىندە مىناداي دەرەك-دايەكتەردى العا تارتتى. ەكونوميكالىق بايلانىسقا كەلسەك, بۇگىندە وزبەكستان اۋماعىندا قازاقستاندىق قارجىنىڭ قاتىسۋىمەن 178 كاسىپورىن جۇمىسىن جۇرگىزۋدە ەكەن. سونىڭ ىشىندە 143 بىرلەسكەن جانە 35 كاسىپورىن 100 پايىزدىق قازاقستان بيزنەسى ۇلەسىندە بولىپ شىقتى. ال قازاقستاندا 118 وزبەك كاسىپورنى ءارتۇرلى سالالاردا جۇمىس ىستەيتىنى ايتىلدى.
ءوزارا تاتۋ كورشىلەستىكتىڭ ماڭىزدى شارتى جوعارىداعىداي ەكونوميكا جانە بيزنەس قوعامداستىعىندا عانا ەمەس, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىققا دا قاتىستى ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا دا كوڭىلگە قۋانىش ۇيالايدى. وعان مىسال رەتىندە تاشكەنتتەگى تولە بي مەن نۇراتاداعى ايتەكە بي بابالارىمىز مازارلارىنىڭ ۇلكەن ەتنومەموريالدىق كەشەندەرگە اينالىپ, ولاردى كوركەيتىپ, كوگالداندىرۋعا جەرگىلىكتى ۇكىمەت ورىندارىنىڭ جاساعان قامقورلىعىن ريزاشىلىق سەزىمىمەن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, ەكى ەلدەگى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ ءوزارا گاسترولدىك ساپارلار الماسۋى دوستىق دانەكەرىنىڭ اتاپ ايتار ارقاۋىنداي. ماسەلەن, جىل سايىن وزبەك تەاترلارى الماتىدا وتكىزىلەتىن ورتالىق ازيا حالىقتارى تەاترلارىنىڭ فەستيۆالىنە قاتىسادى. ال قازاقستاننىڭ ونەر وكىلدەرى تاشكەنتتە وتەتىن «شارق تارونالاري» مۋزىكالىق بايقاۋىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى. بۇدان بولەك قوس ەل كينەماتوگرافيستەرى «دوستىق تامىرلارى», «اعايىن», «ماڭگىلىك دوستىق» سەكىلدى دەرەكتى كينولەنتالاردى ومىرگە بىرلەسىپ اكەلۋدە.
ەلشى ءبورىباي جەكسەمبيننىڭ وسىنداي دوستىق راۋىشتەگى سوزدەرىنەن سوڭ فەستيۆالدى ۇيىمداستىرۋشىلار قالا جۇرتشىلىعى وكىلدەرىنە ءان-كۇي باعدارلاماسى ۇسىنىلاتىنىن حابارلادى. ساحناعا قىزىلوردا وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ تۇرماعامبەت اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترى شىقتى. بۇل ونەر ۇجىمى ايتەكە بي بابامىزدىڭ بيىل اتالىپ وتىلەتىن 370 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى نۇراتاعا ارنايى بارا جاتىپ, تاشكەنتتەگى دوستىق فەستيۆالى شارالارىنا قاتىسۋدى دا نيەت ەتكەن ەكەن. جاقسى بولدى, ولاردىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» دەپ اباي سەكىلدى تولعانىپ, «ماقپال» دەپ اسەت بولىپ ءان سالىپ, تاتتىمبەتكە ۇقساپ كۇي شەرتۋى كورەرمەن قاۋىمعا ەرەكشە كوڭىل-كۇي سىيلادى. بۇدان كەيىنگى كەزەك الماتىدان كەلگەن جاس تالانتتارعا ءتيدى. انشىلەر ۋاتحان زاحانقىزى مەن بيبىگۇل قيلىمحاننىڭ اۋەلەتە سالعان اندەرىنە قول سوقپاعان جان جوق. «دەنار» فولكلورلىق-ەسترادالىق توبىنىڭ مۇشەلەرى ەستاي بەكبەرگەنوۆ, ەرنار جۇماتاەۆ, ءالىبي كادىرباەۆتىڭ ورىنداعان شىعارمالارىنا تابىنباعان كورەرمەن قالماعان شىعار, ءسىرا. قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋدەنتى, جاس تالانت داۋرەن جاناربەكتىڭ ونەرى وزىنشە ءبىر جەكە اڭگىمە.
دوستىق فەستيۆالىنىڭ اياسىندا وسىمەن ءبىر مەزەتتە باسقا دا مادەني ءىس-شارالار ءوتىپ جاتتى. ولار: تاشكەنت يرريگاتسيا جانە مەليوراتسيا ينستيتۋتىندا ۇيىمداستىرىلعان ستۋدەنت جاستاردىڭ «توعىزقۇمالاق» ينتەللەكتۋالدىق سپورت جارىسى مەن «تەمىرجولشىلار» مادەنيەت سارايىنىڭ فويەسىندەگى وزبەكستان بەينەلەۋ ونەرى كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتتەرى سالعان سۋرەت كورمەسى جانە ابرور حيدوياتوۆ اتىنداعى دراما تەاترى ساحناسىنا «قارىز» سپەكتاكلىن شىعارعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ قويىلىمى ەدى. قالا جۇرتشىلىعىنىڭ وكىلدەرى بۇل مادەني ءىس-شارالاردىڭ ءبارىن وتە جاقسى قابىلداپ, ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا ريزا ەكەندىكتەرىن جۇرەكجاردى سوزدەرمەن ءبىلدىرىپ جاتتى.
ر.S: تاشكەنتتەگى دوستىق فەستيۆالىنە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتىنان بارعان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى وسى ساپارعا سەرگەكتىكپەن قاراپ, جاردەم قولىن جاناشىرلىقپەن سوزعان «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا, قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگى مەن وسى رەسپۋبليكاداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, راحمەت ايتادى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى,
تاشكەنت قالاسى.
سۋرەتتەردە: بۇگىنگى تاشكەنت; وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ن.مۋحاممەديەۆ; تۋىستاردىڭ تابىسۋى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتەردى تۇسىرگەنمارات ارىنوۆ
