پىكىر • 01 اقپان، 2023

ليرنەي ايداھارى ءھام باسپانا

501 رەت كورسەتىلدى

ەلوردا كوشەلەرىن جاياۋ ارالاساڭىز، بيىك-بيىك عيماراتتان كوز سۇرىنەدى. بۇل از دەگەندەي، سالتاناتتى شاھاردىڭ ءار تۇسىنان ءتۇرلى پىشىندەگى نىساندار اسپانمەن تالاسىپ، كۇن ساناپ بوي كوتەرىپ كەلەدى. وسىلارعا قاراپ وتىرىپ، قۇرىلىسى وسىنشالىقتى قارقىندى دامىعان، بىراق حالقىنىڭ سانى ميلليوننان ەندى عانا اسقان قالادا پاتەر تاپشىلىعى بولماۋ كەرەك دەگەن وي تۇيەسىز. دەگەنمەن باسپاناسى جوق ادامدار سانى كوبەيمەسە، ازايار ەمەس.

ەلىمىزدە وتكەن جىلى 130 686 پاتەر ءوز يەسىن تاپقان. سونىڭ ىشىندە استانادا بەرىلگەن باس­پانا سانى 26،4 مىڭ. وسىلايشا، ەلوردا كوش باسىندا. بىلتىر الەمدەگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى قۇرىلىس سالاسىندا ءوسىم باياۋلاعانى بەلگىلى. وسىنىڭ سالدارىنان قولدانىسقا بەرىلگەن پاتەر سانى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 24 پايىزعا ازايعان. بىراق ءبارىبىر توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ قالعان بولىگىندە ءدال باس قالاداعىداي قارقىن جوق.

تۇرعىن ۇيگە قاتىستى مىنانداي دا قى­زىق­تى دەرەك بار. «وتباسى بانك» اكتسيو­نەر­لىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە 6،3 ميلليون ادامنىڭ جەكەمەنشىگىندە پاتەرى نە ءۇيى بار. سونىڭ ىشىندە 700 مىڭنان استام ادامنىڭ اتىنا ەكى نە ودان دا كوپ جىلجىمايتىن م ۇلىك تىركەلگەن. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، قازاقستاندا 6،7 ميلليون وتباسى بار ەكەن. بىلتىر تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرعانداردىڭ سانى 600 مىڭنان اسقان. ال مۇنداي كەزەككە ارنايى ساناتتاعى ادامدار عانا ەنەتىنىن ەسكەرسەك، وندا باسپاناسى جوق تۇرعىندار سانى ودان دا كوپ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

وسى ورايدا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. نەگە ەلىمىزدە باسپانا سانى جەتكىلىكتى بولا تۇرا، ءۇيسىز جۇرگەندەر كوپ؟ پاتەردەن پاتەر اۋىس­تىرىپ جۇرگەندەر نەلىكتەن ازايماي وتىر؟ تەرىسكەيدەگى كورشىمىزدە موبيليزاتسيا جاريالانىپ، رەسەيلىكتەر ەلىمىزگە جوڭكىلە كوشكەندە، شەكاراعا جاقىن ماڭداعى، ءىرى شاھارلارداعى پاتەر اقىسى كۇرت قىمباتتاعان ەدى. سودان بەرى ءۇي يەلەرى شارشى مەتر جەرگە اتاسىنىڭ قۇنىن سۇراپ تۇرعانى بەلگىلى. اينالدىرعان 19 ميلليون ادامدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتە الماۋىمىز پارادوكس ەمەس پە؟ الدە، رەسمي مەكەمەلەر ۇسىنعان ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە قاتە بار ما؟

ايتپاقشى، استانانىڭ ايشىقتى كوشەلەرىن تۇندە ارالاساڭىز مىنانداي قىزىققا كۋا بولاسىز. كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەيبىرىندە جانىپ تۇرعان جارىق جوقتىڭ قاسى. نە يەسى ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەيدى، نە ول پاتەردە ەشكىم تۇرمايدى. وسىندايدا الگى «شانشار» ءازىل-ىسقاق تەاترىنداعى كەيىپكەر سەرىنىڭ: «60 مىڭ قارا ءۇي تىگىلگەن. 40 مىڭ ادام ءجۇر»، دەپ قويىپ قالاتىنى بار. ىلە-شالا ارىپتەسىنىڭ سۇراعىنا «بىلمەيمىن، بوس تۇرعان ۇيلەر كوپ بولدى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ەلوردانىڭ كوشەلەرىن ارالاپ، جارىعى جوق ۇيلەردى كورگەن سايىن حالىق اراسىنا تۋكا اتىمەن تانىلعان ءارتىستىڭ وسى ءسوزى ەسىمە تۇسە بەرەدى.

قۇرىلىس قانشا جەردەن قارقىندى جۇر­گە­نىم­ەن باسپاناسىزدار سانى ازايار ەمەس. ءتىپتى زەينەتاقى جارناسىنىڭ ءبىر بولىگىن اۋدارۋ، «7-20-25» سەكىلدى ۇتىمدى باعدارلامالار دا ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە قاۋقارسىز بولىپ وتىر. قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كەڭسەسىنە بارا قالساڭىز، سالىنىپ جاتقان نىسانداردا بوس پاتەرلەر تەز ساتىلىپ كەتەتىنىن ايتادى. ونىڭ ءبارىن كىم الىپ جاتىر دەپ تاڭعالاسىڭ.

بىزدىڭشە، تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – جالعا بەرۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋ. پاتەرىن جالعا بەرەتىندەردىڭ كوپشىلىگى ەشقانداي كەلىسىمشارت جاساسپايدى، مەملەكەتكە سالىق تولەمەيدى. باقىلاۋ بولماعاندىقتان قوجايىندار ويىنا كەلگەن باعا قوياتىنى دا بەلگىلى. سوندىقتان شىعار، بىلتىرعى قىركۇيەك ايىندا پاتەر جالعا بەرۋ قۇنى كۇرت كوتەرىلدى. قازىر جاعداي تۇراقتالعانىمەن، ءبىرجولا ارزاندادى دەپ ايتۋ قيىن.

ەندىگى جەردە پاتەردى جالعا بەرۋ قۇنىنىڭ شارىقتاۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك. مەملەكەتتىك تۇرعىدا بۇل سالانى باقىلاۋعا الىپ، پاتەردى جالعا بەرۋ قۇنىنا شەكتەۋ قويعان ءجون. مۇنداي جۇيە كوپتەگەن ەلدە قولدانىلادى. ماسەلەن، اۋستراليادا ءۇي يەلەرى جالداۋ اقىسىن ءبىر جىلدا تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسىنەن ارتىققا قىمباتتاتا المايدى. فرانتسيادا جىلدىق ءوسىم 3،5 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس. سول سەكىلدى اقش-تا، يسپانيادا، نيدەرلاندتا، گەرمانيادا جالعا الۋ قۇنىنا قاتىستى ءتۇرلى شەكتەۋ بار. ەندەشە، ەلىمىزدە دە وسىنداي جۇيە ەنگىزۋ كەرەك. بىرىنشىدەن، بۇل حالىقتىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن سالماقتى ازايتادى. ەكىنشىدەن، بيۋدجەتكە قىرۋار قارجى اكەلەدى.

گرەك ميفىندە داڭقتى گەراكل زاھار شاشقان ليرنەي ايداھارىمەن كۇرەسەدى عوي. اڭىزعا سايكەس، توعىز باستى ماق ۇلىقتىڭ ءبىر باسىن كەسسە، ونىڭ ورنىنا ەكى باس ءوسىپ شىعادى. سودان امالى تاۋسىلعان گەراكل ايداھاردىڭ كەسىلگەن باسىن وتپەن كۇيدىرەدى. سوندا عانا كەسىلگەن باس قايتا وسپەيدى. قۇرىلىس سالاسىندا ۇيلەر سامساپ تۇرعانىمەن، باسپاناسىز ادامداردىڭ ازايماۋىن ءدال وسى ليرنەي ايداھارىنا تەڭەسەك بولادى. تەك بىزگە گەراكل سەكىلدى قاھارمان جەتپەي تۇرعانى...

 

ۇقساس جاڭالىقتار