ايشىقتى ءىز

1997 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭى. تاۋەلسىزدىك العانىنا التى-اق جىل تولىپ, ءالى دە بۇعاناسى بەكىپ, قابىرعاسى قاتا قويماعان جاس بالاداي مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ كەتە الماي, قاپتاعان قيىندىق قۇرساۋىنان شىعۋعا جان دارمەن بۇلقىنىپ جاتقان شاعى. مامىر ايىندا ەلباسى جارلىعىمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعان بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعى كەشكىلىك كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالىپ, پەتروپاۆل قالاسى مەن وسى جاقتاعى وزگە ەلدى مەكەندەردە دە ەلەكتر جارىعى جالپ-جۇلپ ءوشىپ, جۇرتتىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ, بەرەكەسى قاشقان كەز. بۇعان قوسا, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ ماردىمسىز ەڭبەكاقىلارىنىڭ ءوزى دە ايلار بويى كەشىكتىرىلىپ, قىزىلجار وڭىرىندەگى الەۋمەتتىك جاعداي شيەلەنىسىپ تۇرعان. وبلىستى بەس جىلدان اسا باسقارىپ, وتپەلى كەزەڭدە ەلدىڭ شەتىندەگى, جەلدىڭ وتىندەگى ولكەدەگى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, كۇيرەگەن كەڭەس يمپەرياسىنىڭ وتى ءسونىپ, شوعى بىقسىعان ورنىندا ءالسىن-ءالسىن لاپ ەتكەن ەتنوسارالىق كيكىلجىڭدەر جالىنىن وشىرۋگە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەنىمەن, ەكونوميكا­لىق داعدارىس زارداپتارىن جويۋدا ماقتانارلىقتاي ءىس تىندىرا الماي, جوعارعى جاقتىڭ دا, جۇرتشى­لىقتىڭ دا سىنىنا ۇشىراپ جۇرگەن وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ بەدەلى تۇسىڭكىرەپ, ەل اراسىندا كۇڭكىل-سۇڭكىل اڭگىمە كوبەيە باستاعان... اقىرى سونداي قاۋەسەتتەر شىنعا اينالىپ, «پەتروپاۆلعا جاقىن ارادا ەلباسى كەلەدى ەكەن...» دەگەن ءسوز شىققاندا جارىق پەن جىلۋدان ابدەن تارشىلىق كورىپ, قاجىڭقىراپ وتىرعان قىزىلجارلىقتاردىڭ كوكەيىندە «پرەزيدەنتىمىز ءبىزدىڭ وبلىستى تىرەلگەن تۇيىقتان الىپ شىعاتىن جاڭا اكىم تاعايىنداۋعا ءتيىستى» دەگەن ءۇمىت پايدا بولعانى ءشۇباسىز... شىنىندا دا قالىڭ قار جاۋىپ, بوراسىنداتىپ تۇرعان 20 جەلتوقسان, سەنبى كۇنى پەتروپاۆلعا ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ, وبلىس اكتيۆىن وتكىزىپ, ءوڭىردىڭ جاڭا باسشىسى ەتىپ وسىعان دەيىن ءىرى ءوڭىر – پاۆلودار وبلىسىن باسقارىپ, ىسكەرلىگىمەن ەلگە تانىلعان دانيال احمەتوۆتى تاعايىندايتىنىن جاريا ەتتى. «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىرگى جاعدايى كۇردەلى. رەسپۋبليكا بويىنشا بيىل ونەركاسىپ بارلىق وبلىستاردا ىلگەرى باسقاندا مۇندا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وتىز پايىزعا قۇلدىراپ كەتتى. باسقا سالالاردا دا وسىنداي تومەندەۋ ورىن الىپ وتىر. قورعانىس زاۋىتتارى توقتاپ قالدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا جاعداي ءماز ەمەس. بۇرىنعى ەكى وبلىس قوسىلعان سوڭ اۋماق ۇلكەيىپ, جاعداي قيىنداي ءتۇسىپ وتىر. اسىرەسە, كوكشەتاۋ قالاسى قيىن جاعدايدا قالىپ وتىر. دانيال كەنجەتاي ۇلى – پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ بەس جىل ىستەگەن تاجىريبەلى باسشى. ول 1954 جىلى تۋعان, ماماندىعى – ينجەنەر-قۇرىلىسشى. ەكىباستۇزدا قىزمەت ىستەپ, شىڭدالعان. سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ ونەركاسىبىن, ەنەرگەتيكا سالاسىن كوتەرەتىنىنە سەنەمىن», دەگەن ەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوڭىردىڭ جاڭا باسشىسىن تانىستىرۋ ۇستىندە. ال دانيال احمەتوۆ پرەزيدەنتكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وزىنە كورسەتىلگەن بيىك سەنىمدى اقتاۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالاتىندىعىن مالىمدەگەن. دانيال احمەتوۆ ءبىزدىڭ وبلىس تىزگىنىن ءوز قولىنا الىسىمەن ءوڭىردى جارىقپەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىن شەشۋگە بىلەگىن سىبانا, شۇعىل كىرىستى. پەتروپاۆل جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى ينۆەستورلارىن «كىلەمگە شاقىرىپ», قاتاڭ تالاپ قويدى: «سىزدەرمەن ءسوز قىسقا: ىستەگىلەرىڭىز كەلسە, ىستەڭىزدەر. ىستەگىلەرىڭىز كەلمەسە, باسقا ينۆەستور تابامىز». بىراق, جاعداي وڭايلىقپەن تۇزەلە قويمادى. وبلىستىڭ جاڭا اكىمى ءوز ورىنباسارلارىمەن بىرگە كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايى­رىلىپ, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي اينالىستى. 1997 جىلدىڭ باسىندا جىلۋ جۇيەسى قاتىپ قالىپ, كۇللى ەلگە كۇلكى بولعان كوكشەتاۋ قالاسىنا دا ءجيى ىسساپارعا شىعىپ, ونداعى الەۋمەتتىك نىساندار مەن تۇرعىن ۇيلەردى جىلۋمەن, جارىقپەن, گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جايىن ءوز باقىلاۋىنا الدى. مەن سول, 1997 جىلدىڭ اياعىندا وبلىستىق تەلەراديوكومپانيا ديرەك­تورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالعانىممەن, وبلىس اكىمىنىڭ قابىلداۋىن ءبىر جارىم ايدان اسا كۇتۋىمە تۋرا كەلدى. سودان كەيىن دە دانيال كەنجەتاي ۇلى قابىلداپ سويلەسپەستەن, مەنى كومپانيا ديرەكتورى ەتىپ تاعايىن­داۋ تۋرالى ۇسىنىمعا قولىن قويا سالىپ, قاراماعىنداعىلار ارقىلى بەرىپ جىبەرىپتى. كومەكشىسىنەن: «وبلىس اكىمى رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولاردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋعا ۇسىنىم بەرمەس بۇرىن ولاردى قابىلداپ, اڭگىمەلەسۋ ءتارتىبىن بۇل جولى نەگە قاداعالامادى؟» دەپ سۇراعانىمدا: «ول كىسىنىڭ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ پروبلەماسىمەن باسى قاتىپ جاتىر. ءسىزدى قابىلداۋعا ءبىر مينۋت ۋاقىتى جوق...» دەگەن, سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەس جاۋاپ ەستىدىم. بۇل 1998 جىلعى اقپاننىڭ ەكىنشى جارتىسى ەدى. كەيىن, 2003 جىلى ءبىر توپ قىزىلجارلىقتارمەن بىرگە جولىم ءتۇسىپ, تاعى دا پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىندە جۇرگەن دانيال كەنجەتاي ۇلىمەن ونىڭ كابينە­تىندە كەزدەسكەنىمىزدە ول سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى سول ءبىر قيىن كۇندەردى ەسىنە الىپ: – 1998 جىلعى اقپاننىڭ 20-سىنا قاراي پەتروپاۆل جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىندا اپاتتىق جاعداي قالىپتاسقان ەدى. وبلىس ورتالىعى مۇلدەم جىلۋ مەن جارىقسىز قالۋدىڭ ءسال-اق الدىندا تۇردى. ايتەۋىر, مەن تۇيىقتان شىعار جولداردى ىزدەستىرىپ, اقىرى پاۆلوداردىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بۇرىنعى سەرىكتەستەرىمنىڭ الدىنداعى بەدەلىمدى پايدالانۋ ارقىلى عانا باسقا جاقتان قىرۋار ەلەكتر قۋاتىن قارىزعا الىپ, پەتروپاۆلدى قىس ىشىندە قاتىپ قالۋدان ارەڭ امان ساقتاي الدىم. بىراق, بۇعان قانشاما كۇش-جىگەر مەن جۇيكە كەتتى دەسەڭىزشى؟! وسى جايت تۋرالى بۇعان دەيىن جۇرتقا جاريالاپ ايتقان دا ەمەسپىن. سىزدەردى كورگەندە ءبارى دە قايتا ەسىمە تۇسكەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن, – دەدى اعىنان جارىلىپ. دانيال كەنجەتاي ۇلىنىڭ ءوزىمدى باستاپقىدا جەكە قابىلداي قويماعان سەبەبىنە سوندا عانا كوزىم جەتتى... پەتروپاۆل جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى ينۆەستورسىماعىنىڭ اسا ماڭىزدى كاسىپورىندى تۇرالاتا جازداعا­نىن كوزىمەن كورىپ, ءوزىنىڭ جانقيارلىق ارەكەتىمەن عانا قالانى كوكشەتاۋ سەكىلدى قاتىپ قالۋدان قۇتقارىپ العان دانيال احمەتوۆ كوپ ۇزاماي ونىمەن قوش ايتىس­تى. ءوزى شاقىرعان جاڭا ينۆەستوردىڭ قاراۋىنا بەرىلگەن پەتروپاۆل جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ جۇمىسى تەز ارادا تۇزەلىپ, وبلىس ورتا­لىعىنىڭ تۇرعىندارىن جارىققا دا, جىلۋعا دا قارىق قىلىپ تاستادى. وبلىس­تىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى سانالاتىن كوكشەتاۋ جاعىنداعى ەلدى مەكەندەرگە دە ەلەكتر جارىعى بەرىلىپ, ولاردىڭ تۇرعىندارى دا كوزدەرى اشىلعانداي كۇي كەشتى. دانيال احمەتوۆ پەتروپاۆل جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىمەن قاتار, بۇرىنعى قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ تاپسىرىسى ساپ تىيىلعان سوڭ وندىرىستەرى قۇلدىراپ, قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقان جەرگىلىكتى زاۋىتتاردى بەيبىت ونىمدەر شىعارۋعا قايتا بەيىمدەۋ ءىسىن دە تياناقتى قولعا الىپ, ءبىرتالاي كاسىپورىندارعا قايتادان جان ءبىتىردى. بارىنەن دە پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ جولى بولىپ, مۇنايلى وڭىرلەردىڭ تاپسىرىستارى بويىنشا باعاسى قىمبات بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن شىعارۋعا كىرىستى. وسىنداي ىقپالدى شارالاردى تاباندىلىقپەن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە جۇزدەگەن ميلليون تەڭگە بەرەشەگى بار جەرگىلىكتى قازىناعا قوماقتى قاراجات قۇيىلىپ, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ الدىنداعى بىرنەشە اي بويى قوردالانىپ قالعان ەڭبەكاقى قارىزى دا بىرتىندەپ وتەلە باستادى. دانيال كەنجەتاي ۇلى ءبىزدىڭ جادىمىزدا ەلباسىنىڭ كەمەل ساياساتىن جان-جۇرەگىمەن قابىل الىپ, ەشتەڭەدەن ايانباي قولداعان مەملەكەتشىل تۇلعا, جاڭاشىل باسشى, انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى رەتىندە قالدى. قىزىلجار وڭىرىندە ەكى-اق جىلداي قىزمەت ەتكەن ازاماتتىڭ وشپەستەي ايشىقتى ىزدەرى سايراپ جاتىر: پەتروپاۆلدىڭ ورتالىق لەنين كوشەسىن «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرى «دوستىق كوشەسى» قىلىپ, ال «لاد» سلاۆيان قوعامدىق بىرلەستىگى «ۆوزنەسەنسكي داڭعىلى» قىلىپ وزگەرتەيىك دەگەن ۇسىنىستار ايتىپ جۇرگەنىن بىلگەن سوڭ ەكى جاقتىڭ دا باسشى-قوسشىلارىن جيناپ الىپ: «مەنى تىڭداساڭىزدار, لەنين كوشەسىنە ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن سىيلاپ, «كونستيتۋتسيا كوشەسى» دەگەن جاڭا اتاۋ بەرەيىك!» دەپ, ءبىر-اق كەستى. وزدەرىنىڭ جارىعى جالپ-جۇلپ سونگەن قالاسىنا كۇننىڭ نۇرىن سىيلاعانداي ەڭبەك ءسىڭىرىپ, قاراڭعىدا «سوقىرتەكە» ويناعانداي تىرلىك كەشۋلەرىن توقتاتقان, جىلۋعا جارىماعان پاتەردە توسەككە كيىمشەڭ جاتۋلارىن دوعارتقان ءوڭىردىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ ايتقان اتالى سوزىنە قازاق جاعى دا, ورىس جاعى دا ءلام-ميم دەمەي, ءۇنسىز كەلىسكەن. ال سول لەنين كوشەسىنىڭ قاق ورتاسىنداعى ۇلكەن الاڭدا ورناتىلعان «كۇن كوسەمنىڭ» زور ەسكەرتكىشىن ەشكىمنەن رۇقسات سۇراماي-اق, ءبىر تۇندە قالالىق مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعىنىڭ شەتىنەن ءبىر-اق شىعارعان دا دانيال احمەتوۆ ەدى. كونستيتۋتسيا كوشەسىنىڭ باس جاعىنا قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلار ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, ونە بويىن تۇگەل جاڭارتىپ, اق ورنەكتاس توسەۋ ءىسىن باستاپ كەتكەن دە سول اكىمىمىز. پەتروپاۆلداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەكتەبىن, №17 ورتا مەكتەپ نەگىزىندە ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەكتەبىن, رەسپۋبليكامىزداعى بىرەگەي ءبىلىم شاڭىراعى – ءشامىل شاقشاقباەۆ اتىنداعى تىرەك-قوزعالىس اپپاراتى زاقىمدانعان مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتى ءوز قولىمەن اشقان دا دانيال كەنجەتاي ۇلى. باسقا كوپتەگەن وڭىرلەردە قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنەن وبلىستىق راديونىڭ ءۇنى ءبىرجولا ءوشىپ جاتقاندا بىزدىكىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوماقتى تاپسىرىس بەرگىزىپ, ساقتاپ قالعان دا سول باسشىمىز. دانيال احمەتوۆ ءوز ۋاقىتىن دا, جۇرتتىڭ ۋاقىتىن دا باعالاي بىلەتىن ىسكەر باسشى بولدى. وبلىستىق اكىمدىكتەگى ءارتۇرلى جيىنداردا قارالاتىن ماسەلەلەردى وزىنە دەيىنگى باسشىلارشا بىرنەشە ساعات بويى تالقىلاپ, ساعىزشا سوزباي-اق, اينالاسى جارتى ساعات-ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە ءتامامدايتىن. جاۋاپتى باسشىلاردىڭ «ءبارىن قاتىرىپ جاتىرمىز» دەگەن تۇرعىداعى سىرعىتپا سوزدەرىن سۋقانى سۇيمەي, بىردەن توقتاتىپ تاستاپ, توقەتەرىن سۇرايتىن. وزىنە دە, وزگەلەرگە دە قوياتىن تالابى كۇشتى, ال تاپسىرىلعان جۇمىستى اقساتقان كىنالىلەرگە جازاسى قاتال دا ءادىل بولاتىن. سوندىقتان الدىنان جۇمىس ۇركىپ تۇراتىن. وبلىستىق تەلەديداردىڭ تىكەلەي ەفيردەگى حابارلارىنا جۇيەلى تۇردە قاتىسىپ, ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ, وزىنە قويىلاتىن نەشەتۇرلى وتكىر دە قيىن ساۋالداردان ەش جالتارماي, ەكى تىلدە بىردەي ناقتىلى جاۋابىن بەرەتىن. 1999 جىلى كۇزدە وبلىسىمىزدىڭ تۇڭعىش قازاق باسشىسى دانيال احمەتوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلدى. سوعان وراي وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ۇلكەن زالىنا جينالعان جۇرتشىلىق دانيال كەنجەتاي ۇلىنا زور قوشەمەت ءبىلدىرىپ, ورىندارىنان تۇرەگەلىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى قول سوعىپ, تاراماي تۇرىپ الدى. سول ءبىر ۇمىتىلماس ساتتە زالداعى تالاي كىسىنىڭ كوز جاستارىنا ەرىك بەرگەندەرىن دە اڭعاردىم. ال دانيال كەنجەتاي ۇلىنىڭ ادەتتە جان-جاعىنا ۇشقىن شاشىپ تۇراتىن وتكىر جانارىنا دا جاس ءۇيىرىلىپ, ەرەكشە ءبىر قيماستىق سەزىمىن باستان كەشە, تولقىپ تۇرعانداي كورىندى. كارىباي مۇسىرمان, جۋرناليست. پەتروپاۆل.