الماتىدا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن «ايتەكە بي» مادەني-تاريحي ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن قازاق حالقىنىڭ ءحVىى عاسىرداعى قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە تەرەڭ ءىز قالدىرعان كورنەكتى بي ايتەكە بايبەك ۇلىنىڭ 370 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قوعام قايراتكەرلەرى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ عالىمدارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى قاتىسىپ, ايتەكە ءبيدىڭ قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندەگى ورنى مەن ءرولىن جانە ول ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ ەرەكشەلىگىن جان-جاقتى تالدادى. كونفەرەنتسيادا ءسوز العان عالىمدار ءحVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ورتالىق ازيادا ورىن العان تاريحي وقيعالار مەن قۇبىلىستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ونداعى جەكە تۇلعالاردىڭ رولىنە باسا كوڭىل ءبولدى. القالى جيىن بارىسىندا ايتەكە ءبيدىڭ قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان اتاقتى ءۇش ءبيدىڭ ءبىرى, مەملەكەت قايراتكەرى ەكەندىگى جان-جاقتى نەگىزدەلدى.
اكادەميكتەر سەرىك قيراباەۆ, سۇلتان سارتاەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ, بەلگىلى زاڭگەر بەكەت تۇرعاراەۆ, ايتەكە بي كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن «ايتەكە بي» تاريحي-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى, سىيلى اقساقال شاحاربەك ۋسمانوۆ مىنبەرگە شىعىپ, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ايتەكە بي تۋرالى ماعىنالى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانگەلدى ءابجانوۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
ايتەكە ءبيدىڭ وزگە بيلەرمەن بىرگە تاۋكەنى حان ەتىپ سايلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتقانى, «حان كەڭەسىنە» ونىڭ كىشى ءجۇز جۇرتىنىڭ اتىنان مۇشە بولعانى جانە «جەتى جارعىنى» قابىلداۋعا اتسالىسقانى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار, ايتەكە ءبيدىڭ شەشەندىگىمەن, «قارا قىلدى قاق جارعان» ادىلدىگىمەن بىرگە جوڭعارلارمەن بولعان شايقاستاردا قول باستاعان باتىر بولعانى, نۇراتا ماڭىنا شابۋىل جاساعان قالدان-بوشاقتىنىڭ ون مىڭ جاساعىنا نۇراتا, قىز ءبيبى, اقتاۋ, تامدى, كەنيمەح توڭىرەگىندەگى الشىندار مەن قاراقالپاقتاردىڭ جانە قۇرامالاردان جينالعان بەس مىڭ قول اسكەرىمەن ونىڭ قارسى تۇرعانى ءارى جاۋدى سايرام تۇبىندە تالقانداۋدا ەرلىكپەن كوزگە تۇسكەندىگى ناقتى مالىمەتتەرمەن دايەكتەلدى.
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى جىلداردىڭ بىرىندە, سوناۋ 1993 جىلدىڭ 28 مامىرىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ورداباسى باۋرايىندا ءحVىىى عاسىرداعى قازاقستاننىڭ ايتۋلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى – تولە ءبيدى, قازىبەك ءبيدى جانە ايتەكە ءبيدى ەسكە ءتۇسىرۋ كۇندەرى وتكىزىلگەن بولاتىن. سول يگى شاراعا قاتىسقان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءۇش ۇلى بيدىڭ قاھارماندىق عۇمىرى مەن قىزمەتى ۇرپاقتارىنا لايىقتى ساباق جانە ەلىكتەۋگە ۇلگى بولارلىق» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. قازاق حاندىعى تاريحىنداعى سۇراپىل كەزەڭدەردە, قاسىرەتتى جوڭعار شاپقىنشىلىعى جىلدارىندا, وزدەرىنىڭ دانالىعىمەن ۇلى بيلەر «قاراپايىم جانە سونىمەن قاتار, ۇلى اقيقاتتى – دامۋدىڭ قۋاتتى قوزعاۋشى كۇشى ۇلتتىق مۇددە, جالپىحالىقتىق ماقسات بولىپ تابىلاتىندىعىن, وسىلار ارقىلى قازىرگى بۋىن دا بارلىق قادامدارىن جاساي الاتىندىقتارىن» قازاق حالقىنىڭ ساناسىنا سىڭىرە الدى.
الماتىدا وتكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا ايتەكە ءبيدىڭ جاسىنا, تۋعان جەرى مەن اتقارعان ەڭبەگىنە, جەرلەنگەن جەرىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر مەن تاريحي قۇجاتتار تاعى ءبىر مارتە پىسىقتالدى. ايتەكە ءبيدىڭ قازاق حالقىنىڭ جانە ورتالىق ازياداعى وزگە دە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني ومىرىندەگى ورنى مەن ءرولىن جانە قايراتكەردىڭ داۋىرىندەگى وقيعالار مەن قۇبىلىستاردىڭ ءوربۋ ەرەكشەلىكتەرىن تالداي كەلە, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى عالىمدار «ايتەكە ءبيدىڭ ءحVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ورتالىق ازيانىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى الار ورنىنىڭ اۋقىمدى ەكەنىن نەگىزدەي ءتۇسۋ ماقساتىندا وسى باعىتتا قىزۋ زەرتتەۋ جۇمىسىن جالعاستىرا ءتۇسۋ», «ايتەكە ءبيدىڭ ءومىر جولى, وسكەن ورتاسى جانە اتقارعان قىزمەتى جايلى مالىمەتتەر جيناستىرۋ», «مۇراعات قورلارىنان, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن جانە عىلىمي ادەبيەتتەردەن الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە ايتەكە بيگە بايلانىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعىن ازىرلەۋ», «تولە بي, قازىبەك بي جانە ايتەكە ءبيدىڭ ەل تۇتاستىعىن نىعايتۋ باعىتىنداعى ەرەن ەڭبەگىن وسكەلەڭ جاس ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ», «وتكەن تاريحي داۋىرلەردە ەل بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋدا دارالانعان قايراتكەرلەردىڭ قىزمەتىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەي ءتۇسۋ» دەگەن سەكىلدى اسا ماڭىزدى ىستەردى اتقارۋعا نەگىزدەلگەن قارار قابىلدادى.
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ «ايتەكە بي جانە قازاق مەملەكەتتىلىگى», قازاقستان رەسپۋبليكاسى «ايتەكە بي» مادەني-تاريحي ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى شاحاربەك ۋسمانوۆ «ايتەكە بي مەموريالدىق كومپلەكس قۇرىلىسىنىڭ ىسكە اسۋى», اكادەميك ورازاق ىسماعۇلوۆ «انتروپولوگيچەسكايا رەكونسترۋكتسيا ايتەكە بي», رەسپۋبليكالىق «ارداگەرلەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور, اكادەميك ومىرزاق وزعانباەۆ «سۇڭعىلا شەشەن, كورنەكتى كوسەم», ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ عالىمى, قر ۇعا-نىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, پروفەسسور ۋاحيت شالەكەنوۆ «اسىل تەكتى ايتەكە بايبەك ۇلى», پروفەسسور, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ «قازاق قوعامىندا بيلەردىڭ ىنتىماقتى, بىرلىكتى, تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋداعى ءرولى», قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇرعاراەۆ « ۇلىلار رۋحىنىڭ ۇندەستىگى – ايتەكە بي مەن قوجابەرگەن», م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇقتار «قازاق تاريحىنداعى بيلەر ينستيتۋتى جانە ايتەكە بي», ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, دوكتور احمەت توقتاباي «ايتەكە بي ءومىرى مەن قىزمەتى: دەرەكتەر مەن بولجامدار», پروفەسسور ساتتار ءماجيتوۆ «ايتەكە بي فەنومەنى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى اياسىندا» دەگەن تاقىرىپتاردا بايانداما جاسادى.
عىلىمي جيىن اياسىندا ايتەكە ءبيدى بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاپ, ابىز قاريانىڭ قابىرى مەن ارتىندا قالعان رۋحاني مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جۇرگەن ازاماتتار ماراپاتتالىپ, ولارعا «ايتەكە بي» اتىنداعى قوردىڭ العىسى رەتىندە مەرەيتويلىق كادەسىي جاسالدى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار وسى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋشىلەرگە, اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنە, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا زور العىستارىن ءبىلدىرىستى.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.