تۇتىنۋشىنىڭ سانى ارتقان كەز

ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى اناتولي باشماكوۆتىڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, اسسامبلەيانىڭ عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ايگۇل سادۋاقاسوۆانىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ ەتنوسارالىق جانە ءدىني تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ءادىل احمەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن بريفينگ ءوتتى. «قازىرگى كۇنى الەم ەكى جول ۇس­تانۋدا, ونىڭ ءبىرى – جاھاندىق ينتە­گرا­تسيالانۋعا ۇمتىلۋ», دەپ ءسوزىن باس­تاعان ا.باشماكوۆ ءارى قاراي ونى تاراتىپ اكەتتى. سوڭعى 15 جىلدىڭ ىشىندە جاھاندىق ينتەگراتسيا قاناتىن جايا ءتۇستى. ول دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا دەندەپ ەنىپ, كۇللى سالانى, تەحنولوگيالاردى قامتىپ وتىر. مىسال رەتىندە ەۋروپالىق وداقتى كەلتىرۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنى الەمدە 50-گە تارتا وسىنداي ۇيىم بار. جانە بۇرىن ۇيقىلى-وياۋ جاتقان ەلدەردىڭ ءوزى بۇگىن ينتەگراتسيانىڭ قاجەتتىگىن ۇعىنىپ, سوعان ۇمتىلۋ ۇستىندە. مەن مۇنداي قادامداردىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرمەيمىن. تەك, ءار ەلدە ينتە­گراتسياعا دەگەن تۇسىنىك ءارتۇرلى ەكەنى دە راس. ماسەلەن, ەكونوميكاسى بارلىق جاعىنان العا كەتكەن جاپونيا دۇنيەتانىمدىق كوزقاراس, مادەنيەت, ءتىل, ۇلت ءبىتىمى مەن بولمىسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىندە وتە ساقتىق تانىتۋدا. سول سەبەپتەن دە ولار جاھاندىق ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىنە كىرىگىپ كەتپەيدى, دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. ال ەكىنشى جولدىڭ جاھاندىق ين­تەگراتسيالانعان الەم ىشىندە, ياعني ايماقتىق ينتەگراتسيا تۇرىندە ءجۇرىپ جاتقانىنا توقتالدى. «29 مامىردا استانادا قۇرىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­–ايماقتىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسىنىڭ كورىنىسى. مەن بۇل ۇردىستەن بىرىكتىرۋشى ءۇش قۇرامدى كورەمىن. ونىڭ العاشقىسى, ارينە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا. ۇدەرىس ءجۇرۋدىڭ باستى ماق­ساتى دا سول. قايتالاپ ايتايىن, بۇل ەشقانداي ساياسي, نە اسكەري وداق ەمەس, تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان باس بىرىكتىرۋ. 1000 بەتتەن اساتىن, مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان شارتتا ءبىر دە ءبىر ەل ءوزىنىڭ سايا­سي بوستاندىعىن نەمەسە مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جوعالتپايدى, دەپ جازىل­عان. ەكىنشىسى, – مادەني باسىمدىق جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تاريحى مەن رۋحاني ادامگەرشىلىك قالىپتارىنىڭ, ەۋرازيالىق ءدىلىنىڭ ورتاقتىعىندا جاتىر»,­ دەگەن ا.باشماكوۆتان كەيىن ءسوز العان پروفەسسور ءادىل احمەتوۆ اڭگىمەسىن بىلاي تۇزدىقتادى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى شارتقا قول قويىلدى, ەكونوميكالىق پراگماتيزم ايقىن كورىنىپ تۇر. ەلدىڭ ەگەمەندىگىنە ەش­قان­داي قاۋىپ جوق, ول تەك بىزگە عانا ەمەس وداق مۇشەلەرى – باسقا مەملەكەتتەر ءۇشىن دە سولاي, كۇدىك سەيىلدى. ەندى ءارى قاراي نە ىستەيمىز؟ ەكونوميكالىق وداق قاراپايىم حالىققا نە بەرەدى؟ مەن بۇل سۇراققا وپ-وڭاي جاۋاپ بەرەر ەدىم. مۇنى ومىرمەن بايلانىس­تىرىپ ايتايىق. كەشە بۋرابايدا پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وسى وتىرىستان نە ءتۇيدى­ڭىزدەر؟ مىسالى, قازاقستاننىڭ كوپ­ۆەك­تورلى ساياساتى وزگەردى مە؟ ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى مەن سىندارلى ىشكى ساياساتى ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى. وتكەندە استانادا 10 مىڭ ادام قاتىسقان ەكونوميكالىق فورۋم بولدى جانە ول جىل سايىن وتكى­زىلەدى, ءدال سول كەزدە رەسەيدە دە سونداي فورۋم ءوتتى. كوپتەگەن كەلىسىم­دەرگە قول قويىلدى. رەسەي دە ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇگىن اقپارات قۇرالدارىنان بەلارۋستىڭ افريكامەن, قىتايمەن بايلانىس ورناتىپ جاتقانىن وقىدىم. بۇل دەگەنىمىز, قول قويىلعان تاريحي قۇجاتتىڭ ءبىزدىڭ ەكىجاقتى, كوپجاقتى بايلانىستارىمىزعا ەشقانداي كەرى اسەرىنىڭ جوق ەكەنىن كورسەتەدى». وسىلاي دەگەن ءا.احمەتوۆ بۇرىن ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارىمىز 17 ملن. بول­سا, ەندى اۋقىمىمىز ۇلعايىپ, 170 ملن. ادامعا ءونىم شىعارۋىمىزعا بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتى وتە قولايلى, كەشە عانا پرەزيدەنت شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە كەرەمەت جاڭالىق جەتكىزدى, بىزگە ينۆەستيتسيا اكەلىپ جاتقان 10 ەلدىڭ ازاماتتارىنا قازاقستان جەرىنە ۆيزاسىز كەلۋلەرىنە رۇقسات بەرىلەتىنىن ايتتى. ونىڭ ىشىندە اقش, يتاليا, نيدەرلاند, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, مالايزيا سياقتى مەملەكەتتەر بار. ول نە دەگەن ءسوز؟ مىسالى بىزدە سالىققا دەگەن جەڭىلدىكتەر بار, م ۇلىككە سالىقتار جەڭىلدەۋدە, ال قاي جەردە وسىنداي تارتىمدىلىق بولسا, سول جەرگە ينۆەستورلاردىڭ دا قىزى­عۋ­شىلىعى ارتا تۇسەدى. ەاەو ارقىلى ءبىز ەلىمىزگە قارجى قۇيۋدى مولايتامىز. نەعۇرلىم قاراجات كوبەيىپ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشىلىپ, حالىققا جۇمىس تابىلىپ جاتسا جانە وسىندا الەمدىك ستاندارتقا سايكەس تاۋارلار شى­عارىلسا, ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋە­تىمىز ارتا تۇسەدى. سىزدەردىڭ ءمىن­دەت­­تەرىڭىز – وسى جاعدايلاردى حالىققا دۇرىس تۇسىندىرە ءبىلۋ­­­, دەدى بايىپتى ويىن قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرە بىلگەن عالىم. بريفينگكە ەندى ءبىر قاتىسۋشى الەۋمەتتانۋشى عالىم ايگۇل ءسادۋا­قاسوۆا جۋرناليستەر نازارىنا الەۋ­مەتتىك ساۋالدامادا جيناقتالعان ويلاردى ۇسىندى. «وتكەن جىلى قحا مەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەكىجاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. شەكارا ماڭىندا قونىس تەپكەن قازاقستان مەن رەسەي ازاماتتارىنا بىردەي ماز­مۇن­دا ساۋالدار قويىلدى: «ءبىر-ءبىر­لەرى­ڭىزبەن قارىم-قاتىناستارىڭىز قانداي؟» – دەگەن. بۇل ساۋالعا ولار: «قارىم-قاتىناستارمىز وتە تىعىز, عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتىر», – دەگەن تۇرعىدا جاۋاپتار بەرگەن. وسىنداي مىسالدىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسىمىزدىڭ العا جۇرەتىنىن كورسەتەدى», – دەدى. بريفينگ سوڭىندا جۋرناليستەر قويعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلدى. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».