ەل باعىنا تۋعان, ەلدىك جولىن قۋعان
بۇگىنگى تاڭدا تاريحي ۋاقىتتىڭ ادام ايتقىسىز جىلدامدىقپەن جىلجىپ كەلە جاتقانى – داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق. ول, اسىرەسە, اقپارات-كوممۋنيكاتسيا تەحنولوگيالارىنىڭ وتە تەز ءارى ۇزدىكسىز جاڭارۋىنان ايقىن سەزىلۋدە. بۇل قۇبىلىس رەۆوليۋتسيالىق سيپاتقا يە بيوتەحنولوگيا, ينفورماتيكا جانە نانوتەحنولوگيا سينتەزىنەن تۋىنداپ جاتقان سونى عىلىمي ناتيجەلەردەن دە بايقالىپ وتىر. ءسوز ەتكەلى وتىرعان ءۇردىس, سونىمەن قاتار, العاشقى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيالاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولعان كومىر مەن بۋدىڭ بىرتىندەپ ىعىسىپ, الدىمەن مۇناي مەن گازعا, ودان سوڭ اتوم قۋاتىنا, ەندى مىنە, كوكجيەكتەن قۇلاعى قىلتيا باستاعان ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ ەنەرگيا يىرىمىنە اينالا باستاعان بالاما قۋات كوزدەرىنە ورىن بەرە باستاعانىنان دا انىق كورىنىپ تۇر. سوسىن قايتا قالپىنا كەلەتىن ءارى تەك قورشاعان ورتادان عانا وندىرىلەتىن تازا ەنەرگيا قورلارىنىڭ مۇلدە جاڭا تەحنولوگيالىق دەڭگەيدە ءوندىرىلىپ, جاڭاشا ساقتالىپ, الىس-جاقىن ايماقتارعا و باستا دانىشپان نيكولا تەسلا ويلاپ تاپقان اسا ءتيىمدى ونلاين تاسىلىمەن تاسىمالدانۋ مۇمكىندىگى دە قازىرگى ادامزات ساناسىنا قونا باستادى.
ءوز كەزەگىندە اتالمىش قۇبىلىستاردىڭ گەوساياساتقا دا, مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستار مەن نارىقتارعا دا, سول سياقتى ازاماتتىق قوعامداردىڭ جاڭاشا قالىپتاسىپ, جاڭاشا دامۋىنا دا تىكەلەي اسەر ەتە باستاعانى كۇمان تۋدىرمايدى. ويتكەنى, مەگاوزگەرىستەر تولقىنى قازىردىڭ وزىندە-اق ايقىن سىر بەرىپ, پلانەتا تىنىسىنىڭ بولاشاق بولمىسىن بولجايتىن فۋتۋريست-فيلوسوفتاردى دا, فيزيكتەردى دە, ەكولوگتار مەن بيولوگتاردى دا, ماكروەكونوميستەر مەن ميكروەكونوميستەردى دە, مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ساياساتكەرلەردى دە جاپپاي ويلاندىرا باستاعانى شىندىقتان الىس ەمەس.
وزگە ەلدەر سەكىلدى دامۋدىڭ تۇراقتى جولىن تاڭداعان ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز دە جوعارىدا اتالعان مەگاوزگەرىستەر اعىنىنان تىس قالىپ وتىرعان جوق. ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق ويشىلى ىبىراي التىنسارين ارمانداعان قيال-عاجايىپ دۇنيەلەر بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى بولمىسىنا قالاي تەز ەنىپ كەتكەنىن دە بايقاماي قالدىق. تاستان ساراي دا سالدىرىپ, ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار دا العىزىپ, سايگ ۇلىك تۇلپارلاردى اۆتوكولىك پەن ۇشاقتار, حات پەن حاباردى SMS, تەلەفون ستانسالارى مەن پوشتا قىزمەتىن ۇيالى تەلەفوندار, سيا مەن قالامدى كومپيۋتەرلەر, كىتاپحانالاردى ينتەرنەت-پورتالدار, باسپاحانالاردى پرينتەرلەر, كينوتەاترلاردى تەلەۆيزور مەن ۆيدەوتەكالار الماستىرىپ وتىرعانىنا دا ەتىمىز الدەقاشان ۇيرەنىپ كەتتى. ونى بىلاي قويعاندا, بۇگىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ قولىندا ءجۇرگەن الاقانداي عانا ايفوندار مەن پلانشەتتەر بۇكىل اقپارات-كوممۋنيكاتسيا تەحنولوگيالارىنىڭ كومەگىمەن ىسكە اسىرىلاتىن قىزمەت تۇرلەرىن تۇگەل اتقاراتىن امبەباپ قۇرالعا اينالعانى دا ۇيرەنشىكتى جاي بولىپ قالدى.
مۇنىڭ سىرتىندا Google, Yahoo, Baidu, Bing جانە Yandex سەكىلدى اقپارات ىزدەۋ جۇيەلەرىنىڭ كومەگىمەن كەز كەلگەن ىزدەنۋشى بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ عالامتور جەلىلەرىندە جيناقتالعان ۇشان-تەڭىز قويمالارىنا سۇڭگىپ كەتىپ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ونەر مەن ءىلىمنىڭ ءار سالاسىنا قاتىستى ۇعىمدار مەن تەرميندەردىڭ كەز كەلگەنىن قاس-قاعىم ساتتە سۋىرىپ الىپ, كەرەگىنە جاراتىپ جاتىر. دەمەك, بۇگىنگى بولمىستاعى “جوق” دەگەن ۇعىم ءبىرجولاتا كەلمەسكە كەتىپ, بۇكىلالەمدىك اقپارات مۇحيتىنان سۋسىنداۋ كۇللى ادامزاتتىڭ شەكسىز يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەن, Google ىزدەۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر ءوزى عانا اي سايىن 41 ميلليارد 345 ميلليوننان استام تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىستارىن تىركەپ, ولاردى لەزدە وڭدەپ, وسى سالاداعى الەم نارىعىنىڭ 62,4 %-ى قاناعاتتاندىرادى ەكەن.
قازىرگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان الەمدىك گەوساياسات كارتاسىنان ءبىزدىڭ ەلىمىز دە شەت قالىپ وتىرعان جوق. تاۋەلسىزدىك تىزگىنىنە يە بولعان قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان اۋەل باستا قولبايلاۋ بولعان ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى ارتقا تاستاپ, دامۋدىڭ تۇراقتى جولىنا ءتۇسىپ قانا قويماي, بۇل كۇندە بۇكىل پلانەتاعا تانىلىپ, الەمدەگى ەكونوميكاسى تەز دامىپ كەلە جاتقان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ساناتىنا قوسىلدى.
الايدا, تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىزىعا دا قىزعانا قاراپ, سۇقتانعاندار از بولعان جوق. ولاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. مىسالى, ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى كورشى ەلدىڭ باۋىر ەتىنە بالاعان كورشىلەس ەلدىڭ “دانىشپان جازۋشىسىن” دا ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنىمىز بار. سوسىن ءححى عاسىردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق كارتاسى مەن گەوساياسي بولمىسىنا قاتىستى وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعى مەن ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قالىپتاسا باستاعان باتىس الەمى ساياساتكەرلەرىنىڭ فۋتۋريستىك ساراپتامالار توپتاماسىنان ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەلەشەگىنە تىكەلەي قاتىسى بار الىپقاشپا مالىمەتتەردىڭ جاريا ەتىلۋى دە پىكىرىمىزدىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى.
ماسەلەن, ساۋەگەي فيلوسوف ساميۋەل حانتينگتوننىڭ “وركەنيەتتەر قاقتىعىسى” (“The Clash of Civilizations”) اتتى ماقالاسى العاش رەت 1993 جىلى جارىق كورسە دە, ونىڭ جەكە كىتاپقا جۇك بولعان تولىق نۇسقاسى باتىستىڭ كىتاپ سورەلەرىنە 1996 جىلى تۇسە باستاعان-دى. اتالمىش ەڭبەگىندە س.حانتينگتون وركەنيەتارالىق شيەلەنىستەر مەن قاقتىعىستاردىڭ مىندەتتى تۇردە ورىن الاتىنىن ءوز كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاعان بالگەردەي ۋاعىزداپ, الگى قاقتىعىستاردىڭ سەبەپتەرىن الەم بولمىسىنداعى يدەولوگيالىق الشاقتىقتار مەن ەكونوميكالىق ايىرماشىلىقتاردان ىزدەۋدەن گورى دىندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, يسلام ءدىنىنىڭ “وزەگىنە ورىلگەن سىن-قاتەرلەردەن” تابۋعا تىرىسقانى قايران قالدىرادى. سوسىن الگى پىكىردى اۆتور گيپوتەزا رەتىندە ەمەس, كەرىسىنشە, باتىس الەمىنىڭ جاھاندىق مۇددەلەرىن نەگىزدەۋگە لايىقتى, ءبىرجولاتا دالەلدەنگەن امبەباپ تەوريا رەتىندە ۇسىنادى.
ساۋەگەي عالىم, سونىمەن قاتار, بولاشاق گەوساياسي بيلىكتىڭ كوپپوليۋستى بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ەكونوميكالىق باسىمدىقتار مەن اسكەري كۇش-قۋاتتىڭ بولاشاقتا باتىس الەمىنەن شىعىس الەمىنە قاراي ويىساتىنىن كولدەنەڭ تارتادى جانە ەڭ باستىسى, بۇگىنگى مۇسىلمان الەمىنە ءتان دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدى الەمگە قاۋىپ توندىرەتىن نەگىزگى سىن-قاتەر دەپ تۇيىندەيدى. سوندىقتان دا بولار, بۇل كۇندە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جەلەۋ ەتىپ, دىنارالىق شيەلەنىستەردى قاساقانا قوزدىرىپ, جاساندى ورتپەن مۇسىلمان الەمىن بولشەكتەۋگە تىرىسىپ جۇرگەن قانىپەزەر توپتار الگى “تەوريانى” تاپتىرماس ىرگەتاس نەمەسە بۇركەنشىك دايەك رەتىندە اشىق مالدانىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, س.حانتينگتون جالعىز ەمەس. مىسالى, الەمدەگى ەڭ الپاۋىت ەلدىڭ سىرتقى ساياسات كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى ءارى كەزىندە انتيكوممۋنيزم ستراتەگياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان زبيگنەۆ بزەجينسكي 1997, 2004, 2007 جىلدارى ارالىعىندا جارىققا شىققان “ ۇلى شاحمات تاقتاسى”, “ەكىنشى مۇمكىندىك”, “تاڭداۋ” (Zbigniew Brzezinski. “The Grand Chessboard”, “The Choice”, “Second Chance”) اتتى الپاۋىت ەلدىڭ جاھاندىق مۇددەسى تۇرعىسىنان جازىلعان ەڭبەكتەرىندە جوعارىدا اتالعان تەوريانى ودان بەتەر ءوربىتىپ, الەمدىك گەوساياساتتىڭ ەندىگى الاڭىنىڭ تاياۋ بولاشاقتا ەۋرازيا قۇرىلىعى بولاتىنىنا تيتتەي دە كۇمان كەلتىرمەيدى. ساۋەگەي ساياساتكەردىڭ “ ۇلى شاحمات تاقتاسى” دەگەن ەڭبەگىنىڭ اتاۋىنا ءمان بەرگەن وقىرمان الگى مەتافورالىق تەڭەۋدە دە تەرەڭ استار جاتقانىن بىردەن ۇعادى. سەبەبى, كىتاپ اۆتورى پلانەتا بەتىندەگى ەڭ الىپ كەڭىستىك بولىپ سانالاتىن ەۋرازيانى الپاۋىت اقش-تىڭ گەوساياسي جۇلدەسى دەپ, تايعا تاڭبا باسقانداي, كەسىپ ايتادى. دەمەك, جۇلدەگە بالانعان ەۋرازياعا تاياۋ بولاشاقتا كىم يەلىك ەتەتىنىنە ز.بزەجينسكي تيتتەي دە كۇمان كەلتىرمەيتىن سياقتى جانە بۇل پىكىرىن ەشبىر بۇكپەسىز ايتۋدان دا تايسالمايدى.
سوسىن “ ۇلى شاحمات تاقتاسىنداعى” شارشى الاڭداردىڭ ءبىرىنىڭ “ەۋرازييالىق بالقاندار” نەمەسە “ەتنوستىق قايشىلىقتاردىڭ قازانى” دەگەن قوس ايدارمەن ايشىقتالۋىندا دا جىمىسقى استار جاتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى, “بوياۋشى-بوياۋشى دەسە, ساقالىن بويايدى” دەمەكشى, الگى “قازانعا” ساۋەگەي اۆتور ءوزىنىڭ كىتابى جارىق كورگەن كەزدە ەگەمەندىگىن العانىنا التى-اق جىل تولعان ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدى دە توعىتىپ جىبەرگەن. ول ول ما, ازۋىن ايعا بىلەگەن “كورىپكەل” تۋ سىرتىمىزدان تون ءپىشىپ, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بالقانداعى يۋگوسلاۆيانى بولشەكتەگەن ەتنوسارالىق ءورتتىڭ كەلەسى وشاعىنىڭ ءبىزدىڭ ەل بولاتىنىنا دا بال اشىپ قويعان. ال شىنداپ كەلگەندە, يۋگوسلاۆياداعى تراگەديانىڭ باستى سەبەبى, الگى ەلدەن مۇلدە جىراقتا جاتقان سىرتقى گەوساياسي كۇشتەردىڭ مۇددەلەرىنەن تۋىنداعان ارانداتۋشىلىقتىڭ قانقۇيلى سالدارى ەكەنىن بۇل كۇندە بۇكىل ادامزات انىق بىلەدى.
وسىندايدا بابالارىمىزدان جەتكەن “جاۋ جوق دەمە, جار استىندا, ءبورى جوق دەمە, بورىك استىندا” دەيتىن تەرەڭ ءتۇيىندى ناقىل ەرىكسىز ويعا ورالادى. ويتكەنى, الگى ناقىلدىڭ وزەگىندە تاعدىر تالكەگىنىڭ سالدارىنان مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالقىمىزدىڭ بولاشاق ۇرپاقتارىن ساقتىققا ۇندەيتىن امانات-وسيەتى جاتقانى كۇمان تۋدىرمايدى.
مىنە, ءدال وسى تاريحي تاعىلىم تۇرعىسىنان كەلەتىن بولساق, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل ىشىندەگى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق تولەرانتتىققا باعىتتالعان سىندارلى ىشكى ساياساتى مەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ ساۋەگەي “باقسى-بالگەرلەرىنىڭ” اۋزىمەن قاساقانا ءتوندىرىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەرى مەن جات پيعىلدارىنىڭ جولىن كەسىپ, ولارعا تەگەۋرىندى توسقاۋىل بولاتىن مەگاجوبالارىنىڭ تولاسسىز ءارى ۇلكەن تاباندىلىقپەن ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون.
بىردەن اتاپ ايتۋ كەرەك, 1991 جىلى حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا باق بولىپ قونعان ەگەمەندىك پەن بۇگىنگى تاڭداعى ەلىمىز بەن ۇلان-بايتاق جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى ءارى, سول كەزدەردەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ەلباسى قولعا العان مەگاجوبالاردىڭ العاشقىسى دا, ايبىندىسى دا استانا بولعانى داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق. ەلىمىزدىڭ جۇرەگى مەن كۇرەتامىرىنا اينالعان سارىارقا توسىندەگى استانا بۇگىنگى تاڭدا ءار ازاماتىمىزدىڭ ات بايلايتىن التىن قازىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇكىلالەمدىك ءمانى بار, ءىرى-ءىرى حالىقارالىق فورۋمدار وتەتىن الىپ ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالىپ وتىر.
كوپەتنوستى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنىڭ مىزعىماس كەپىلىنە اينالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا ەلباسىنىڭ جاسامپاز مەگاجوبالارىنىڭ بىرەگەيى. ويتكەنى, كونستيتۋتسيالىق ستاتۋسى بار ءارى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن تولەرانتتىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان بۇل جوبا – بۇگىنگى تاڭدا ءوز ەلىمىزدىڭ عانا قۇندىلىعى ەمەس, سونىمەن قاتار, الەمنىڭ كوپەتنوستى وزگە مەملەكەتتەرى دە ۇلگى تۇتاتىن ومىرشەڭ ينستيتۋت. سوندىقتان دا كەلەسى جىلدىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونستيتۋتسيا جىلى بولىپ جاريالانۋىن سول ىرگەتاس قۇندىلىقتارعا بەرىلگەن ءادىل باعا دەۋ ابدەن لايىق.
ەلىمىز بەن ەلباسىنىڭ بۇكىلالەمدىك ءمانى بار ءىرى جوبالارىنىڭ جانە ءبىرى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى. 2003 جىلدان باستاپ, ءار ءۇش جىل سايىن ۇزبەي وتكىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل شارا الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى ۇلىقتايتىن تۇراقتى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالىپ, الەمدىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان ءىرى حالىقارالىق ينستيتۋت ستاتۋسىنا يە بولدى. جىلدار وتكەن سايىن بۇل فورۋمنىڭ بۇعاناسى بەكي ءتۇسىپ, قابىرعاسى قاتايىپ, ابىرويى ارتىپ كەلەدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تاراپىنان كەزىندە تولىق قولداۋ تاۋىپ, بۇگىندە ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىم بولۋعا ءسال-اق قالىپ تۇرعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى دە و باستا ەلباسىنىڭ ءتول ۇسىنىسىنان تۋىنداپ, بۇگىندە تەك قازاقستاننىڭ مۇددەسىنەن عانا ەمەس, الەمدىك ۇدەدەن دە شىعاتىن حالىقارالىق فورۋمداردىڭ بىرىنە اينالدى. سىرت كوز سىنشى دەمەكشى, اۋزى دۋالى شەتەل ساياساتكەرلەرى بۇل كەڭەستى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ازياداعى بالاماسى دەپ ءجۇر. ايتسا, ايتقانداي-اق كوپجاقتى وسى حالىقارالىق بىرلىككە مۇشە 26 مەملەكەتتىڭ حالقى مەن گەوگرافيالىق كولەمى تۇرعىسىنان كەلەتىن بولساق, الەمدىك جانە ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن قاۋھارلى دا بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ەڭ ءىرىسى وسى فورۋم بولماق. بۇگىنگى تاڭدا بۇعان ەشبىر كۇمان جوق.
جۋىردا عانا استانادا ۇلكەن ابىرويمەن تۇيىندەلگەن ەلباسىنىڭ 20 جىل بويى تەر توككەن, الەمدىك مانگە يە ينتەگراتسيالىق جوبالارىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق دۇنيەگە كەلدى. بۇل وداقتىڭ باستاپقى يدەياسىن دا ەلباسى 1994 جىلى ءماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جاريا ەتكەن بولاتىن. ەندى مىنە, اراعا 20 جىل سالىپ, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى مەن ساراپشىلارى عانا ەمەس, پرەزيدەنتتەرىنىڭ دە سونشاما جىل بويى تولاسسىز جۇرگىزگەن ۇشجاقتى كەزدەسۋلەرى مەن ساراپتامالىق كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسى تياناقتالدى. ءۇش ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قىلاۋ تۇسىرمەيتىن, تازا ەكونوميكالىق مۇددەلەردى عانا كوزدەيتىن, تاريحي كەلىسىمشارتقا نەگىزدەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلدى. ەڭ باستىسى, بۇل وداقتىڭ ەرەجەلەرى مەن شارتتارى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قاعيدالارىنا دا ساي كەلەدى. دەمەك, ول قاعيدالار ءۇش ەلدىڭ دە بۇرىننان كالىپتاسىپ قالعان ەكىجاقتى نەمەسە كوپۆەكتورلى ەكونوميكالىق بايلانىستارىنا ەشبىر قايشى كەلمەيدى جانە مۇنىڭ ناقتى دالەلدەرىن الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق.
ماسەلەن, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن تاباندى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى ءارى بۇگىنگى تاڭدا ءداستۇرلى حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالىپ, ەۋرازيالىق داۆوس اتانىپ ۇلگەرگەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ اياسىندا قازاقستان جىل سايىن بىرنەشە شەتەلمەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. نەمەسە جاقىندا عانا بۋرابايدا وتكەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى اياسىندا ەلباسى بىرنەشە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار مەن الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, قوماقتى ينۆەستيتسيالىق ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزدى. دەمەك, قازاقستاننىڭ ەكىجاقتى نەمەسە كوپجاقتى ەكونوميكالىق بايلانىستارى بۇدان بىلاي دا جالعاسا بەرەتىنىنە ەش توسقاۋىل جوق.
بۇل ايتىلعاننىڭ ناقتى دالەلدەرىنىڭ جانە ءبىر كورىنىسى – كەزىندە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى. ۇستىمىزدەگى جىلى تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا وتكەن كەڭەستىڭ ءىV سامميتىنە قازاقستان, تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى بەلسەنە اتسالىسىپ, ەكونوميكاعا پايداسى مول تۋريزم تاقىرىبىن كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى رەتىندە تالقىلادى. وسى كەڭەستىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن تۇرىكپا, تۇركسوي, تۇرىك اكادەمياسى جانە اقساقالدار كەڭەسى دە بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ وتىر. كەلەسى جىلى استانادا وتەتىن V ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبى دە انىقتالدى. ەلباسى ۇسىنعان نىسانالى تاقىرىپ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاق اقپارات كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋعا باعىشتالماق. ەڭ باستىسى, ەلباسى بۇل كەڭەستىڭ دە تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالاتىنىنا ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ “قازاقستان-2050” ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى” اتتى 2012 جىلى حالىققا جاريالاعان جولداۋى دا ەلىمىزدىڭ ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى تۇراقتى دامۋىنا باعىتتالعان الىپ جوبالاردىڭ بىرەگەيى. ەندى مىنە, سول ستراتەگيالىق, ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءمانى بار ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن جول كارتاسىنىڭ اياسىندا قىرۋار شارالار تولاسسىز ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇبەلىسى دە وزەكتىسى – ەلىمىزدى جاپپاي يندۋستريالاندىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى مەن سول بەسجىلدىقتىڭ وزەگىنە ورىلگەن استانادا وتەتىن الەمنىڭ بولاشاق ەنەرگيا كوزدەرىنە باعىشتالعان “EXPO – 2017 Future Energy” كورمەسى.
قورىتا ايتقاندا, جوعارىدا تىلگە تيەك بولعان ەلىمىز بەن ەلباسى جوبالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا الەمدىك مەگاوزگەرىستەر زامانىنداعى قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرىپ, الەمنىڭ وزا دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, سىندارلى ىشكى-سىرتقى ساياسات پەن ەكونوميكالىق پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن نىسانالى باعدارلامالار ەكەنى كۇمان كەلتىرمەيدى جانە ولار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءساتتى ىسكە اسىرىلىپ تا جاتىر.
ارينە, اتالعان مەگاجوبالار مەن نىسانالى باعدارلامالاردىڭ كەيبىرى ەلىمىزدىڭ ىشكى رەسۋرستارىمەن قاتار شەتەل ينۆەستيتسيالارىن دا قاجەت ەتەتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, وسى قاجەتتىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, ەلباسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بۋرابايدا وتكەن شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ كەڭەسىندە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن كۇرت جاقسارتاتىن ءارى ينۆەستورلاردى وتە ىنتالاندىراتىن جاڭا زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭعا سالىقتارمەن قاتار جۇمىس كۇشى مەن ليتسەنزيالارعا قاتىستى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇزاق مەرزىمدى جەڭىلدىكتەر بەرەتىن ارنايى باپتار ەنگىزىلدى جانە قازاقستانمەن ەكونوميكالىق بايلانىستارى مىقتى جولعا قويىلعان 10 ينۆەستور مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا ەلىمىزگە ۆيزاسىز ەمىن-ەركىن ەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا باپ تا قوسا ەنگىزىلدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل قادامى كەڭەستىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان شەتەلدىك ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى.
ەندەشە, ەلباسى مەگاجوبالارى مەن ەلىمىز الەۋەتىنە ساتتىلىك تىلەيىك, وتانداستار!
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
استانا.
ەلدى ويلاعان ەر
بۇگىن وتكەن شاق تۋرالى ايتقاندا, ءبىراز نارسەنى ەسكە تۇسىرۋگە تۋرا كەلەدى. ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەن قازاقستان ءۇشىن اسكەري سالانى تىكتەۋ نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى, ءارى ۇلكەن جۇمىستى, جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتتى. اسا ماڭىزدى بۇل شارۋانىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى تۇردى. ەلباسىنىڭ قارۋلى كۇشتەردى اۋەدە, سۋدا جانە قۇرلىقتا ارەكەت ەتە الاتىن ءۇش جاقتى قۇرىلىم جاساۋ تاپسىرماسى بىزگە ۇلكەن مىندەت جۇكتەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇسقاۋىمەن قارۋلى كۇشتەرگە, ونىڭ ىشىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن نىعايتۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمى جىل سايىن ارتتىرىلدى. ەلباسى اقتاۋدا شاعىن قورعانىس مينيسترلىگىن قۇرعىسى كەلدى, وسى ماقساتتا مۇندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى, تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى جانە باتىس اسكەري ايماعى, اۆياتسيالىق بازا, اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتى اشىلدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن العاش رەت 1996 جىلى اقتاۋدا جۇزدەستىم. جاسالىپ جاتقان جۇمىستار بارىسىمەن تانىسقان پرەزيدەنت ماعان: «قانە, 1-ءشى رانگالى كاپيتان مىرزا! ەندى ءبىر كەزدەرى ءوزىڭىز قىزمەت ەتكەن تىنىق مۇحيتى, ساحالين ارالدارى ەمەس, مىنا ءوز تەڭىزىمىزدى كاسپيدى قولىڭا ال», دەدى. مەن اركەز وسى ءسوزدىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمتىلدىم. جاڭا قۇرىلىمنىڭ جاڭا بازاسى ماعان امانات ەتىلگەندەي سەزىندىم دە سول اماناتقا ادال بولۋعا تىرىستىم. ەلباسى بۇل سالاداعى ەڭبەگىمدى ەسكەرىپ, 1998 جىلى ماعان كونتر-ادميرال اتاعىن بەردى. ءوستىپ, ەلىمىزدىڭ تەڭىزدەگى تۇڭعىش جوعارى اسكەري شەندى ادامى اتاندىم.
كاسپي تەڭىزىنەن مۇناي كەن ورىندارىنىڭ تابىلۋى جانە ونى وندىرۋگە قادام جاسالا باستاۋى بىزگە كەمە قۇراستىرۋ باعدارلاماسىن جاساۋ قاجەتتىگىن ۇقتىردى. ەلباسى وسىنىڭ بارىنە زور قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تەڭىزشى بولماسا دا, وسى سالانى تابيعي ينتۋيتسياسىمەن جەتە بىلەتىن مىقتى ستراتەگ ەكەنىن اڭعارتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتوم قارۋىنان باس تارتۋى الەم ەلدەرىنىڭ ىقىلاسىن تۋعىزدى. ەلباسىمىز بۇعان اتوم قارۋىن قازاقستاندىقتار قولدانا المايتىندىقتان نەمەسە ودان ءارى دامىتا المايتىندىقتان ەمەس, بەيبىتشىلىكتى سۇيگەندىكتەن وسى قادامعا باردى. اقش, قىتاي, رەسەي سەكىلدى الپاۋىت ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى دامىتىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىنداعى جانسەبىل ىستەرىمەن سارابدال ساياساتكەر رەتىندە تانىلعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن دامىتۋ, سۋ اكۆاتورياسىمەن وتەتىن ىرگەنى بەكىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى دا كوڭىلگە قونىمدى. مەن اقتاۋ بازاسىنىڭ كومانديرى, رەسپۋبليكا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە وعان تالاي رەت كۋا بولدىم. ەلباسى تەڭىزشىلەرگە: «سىزدەردى قالاي تاماقتاندىرادى؟ كيىمدەرىڭىز جىلى ما, ىڭعايلى ما؟ قانە, نە كيىپ جۇرسىزدەر؟» دەپ سۇرايتىن. وقۋ بولمەلەرىن, سىنىپتاردى ارالاپ كورىپ, كازارماعا باس سۇقسا, ءتىپتى جۋىناتىن بولمەدەگى سۋ اعاتىن شۇمەكتەردىڭ دۇرىس ىستەپ-ىستەمەيتىندىگىنە دەيىن ءمان بەرەتىن. بۇل قامقورلىق ەمەس پە؟ قارجى جەتپەي قينالعان ساتتەردە: «شىداڭدار, ءبارى بولادى», دەگەنى ءالى ەسىمىزدە. قازىر قاراڭىز, ءوزىم بىلەتىن 20 جىلدا بىزدە ماتەريالدىق جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستانعا, قارۋلى كۇشتەرگە, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە, وسى سالانىڭ قالىپتاسىپ-دامۋىنا تىكەلەي قولداۋى وتە كوپ بولدى, سالانى ۇنەمى ءجىتى نازارىندا ۇستادى.
ەلباسىنىڭ ادامگەرشىلىگى, ىزدەنىمپازدىعى تۋرالى دا كوزبەن كورىپ, كۋا بولعان جايتتاردى ايتا كەتۋىم كەرەك دەپ ويلايمىن. بىردە ءبىز ەلباسىمەن ارنايى ىسساپارمەن كيەۆكە باردىق. تۇنگى ساعات 2-3-كە دەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بولمەسىنىڭ جارىعى سونبەدى. سويتسەك, ۋكراينا راداسىنداعى كەزدەسۋ ءۇشىن كىتاپحانادان سول ەلدىڭ كىتاپتارىن الدىرىپ, قاجەتتى سوزدەردى, ماقال-ماتەلدەردى, دەرەكتەردى ەرتەڭگى جۇزدەسۋدە پايدالانۋ ءۇشىن ءتۇرتىپ الىپ وتىرىپتى. قانشاما كومەكشىسى, نەشەمە كەڭەسشىسى بولسا دا, جۇمىسىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي, ۇيىقتاماستان ءتۇنى بويى ىزدەنۋ, كىتاپقا ءۇڭىلۋ دەگەن كەرەمەت تاباندىلىق قوي!
قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان ساناۋلى ەلدەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلعان تالابىنان ىزدەنىمپاز, تاباندى, وزگەلەرگە سىيلى ەلباسىمىزدى, ونىڭ ەلىمدى ورگە سۇيرەسەم دەگەن اسقاق مۇراتىن كورەمىز. مۇنداي مۇرات باردا سەنىم دە بار. ءبىز ەلىمىزدى جاقسى بولاشاقتار شاقىرىپ تۇرعانىنا كامىلمىز.
راتمير كومراتوۆ,
كونتر-ادميرال,
اقتاۋ «كەمە جوندەۋ» زاۋىتى جشس باس ديرەكتورى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
جارقىن جەتىستىكتەر مەن الداعى ايقىن مىندەتتەر
كىشكەنتاي ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە انا سۇتىنەن قۋات, انا تىلىنەن ءنار الىپ وسەدى. وسىدان بولماق شىعار, قازاق – قانىنان, اتا تامىرىنان ەل دەگەندە ەگىلىپ, جەر دەگەندە جانىن قيۋعا دايىن حالىق. ەل ءۇشىن دە, ەر ءۇشىن دە تاۋەلسىزدىكتەن اسقان باقىت جوق. نەشە عاسىردىڭ سىنىنا شىڭدالىپ, قيىندىعىنا قايسارلىعىمەن قارسى تۇرا العان ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ, ازاتتىقتى اڭساعان ارلى حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا داڭعىل جول اشىلدى. دۇنيەجۇزى تانىعان, ءماندى دە ءساندى تاۋەلسىز ەلگە اينالدى.
قازاق ەلى بۇل كۇندە الەم مويىنداعان بيىك جەتىستىكتەرگە جەتتى, تالاي شىڭداردان شىڭدالىپ ءوتىپ, ەلدىڭ كوشىن باستاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەڭدەسى جوق تالپىنىستارى مەن جاڭا جۇيەلى ەل باسقارۋىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن الەمدە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ سيمۆولىنا قول جەتكىزگەن, ايبارلى ەلدەرمەن تىزە قاعىسقان ايدىندى مەملەكەتكە اينالدى. بۇگىندە ساياسي ۇستانىمدارىمىز بەرىك, الەمدەگى اسا دامىعان وزىق 30 ەلمەن ۇزەڭگىلەس, كوك بايراعى جەلبىرەگەن قازاق ەلىنىڭ اتاق-ابىرويى اسقاقتاپ تۇر.
تاريحتى حالىق جاسايدى دەمەكشى, ەل تاعدىرىن ءوز قولىنا العان, كۇش-قايراتى بەرىك, اقىل-ويى مەن پاراساتى تەرەڭ, جاڭاشىلدىعى مەن الىستى بولجايتىن كورەگەن باسشىنى قۇداي بىزگە بۇيىرتىپتى. ول – حالقىنىڭ باعىنا تۋعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
«كۇشىمىز – جاۋاپكەرشىلىكتە. بىرلىگىمىز – ءار الۋاندىلىقتا. ەركىندىگىمىز – كەلىسىمدە. ابىرويىمىز – يگىلىكتە. قاۋىپسىزدىگىمىز – اشىقتىقتا. تاۋەلسىزدىگىمىز – سەرىكتەستىكتە. بولاشاعىمىز – بۇگىندە», دەپ جەتى ەۆوليۋتسيالىق تىرەككە سۇيەنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت.
ەلىن الەمگە تانىتقان ەلباسى بۇكىل تۇركى ەلىنىڭ جارىق جۇلدىزى دەپ تەگىن ايتىلمايتىن شىعار, ەلدى بىرىكتىرگەن, دۇشپاندى بىتىستىرگەن, داۋ-دامايدى ءبىر اۋىز اتالى سوزبەن اۋىزدىقتاپ, ادامگەرشىلىك, پاراساتتىلىقتىڭ ۇلگىسى بولعان داناگوي بي-سۇلتاندارىمىزدىڭ وتكەن زامانداعى ونەگەلى ءداستۇرىن جەتە بىلگەن ءارى جالعاستىرۋشى ەلباسى ءوزىنىڭ ۇشقىر ويلارى مەن وتكىر شەشىمدەرى ارقىلى قازاق ۇلتىنىڭ ماڭىنا جۇزدەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردى توپتاستىرىپ, تاتۋلىق ءتورىن كورسەتۋدە بىرلىكتىڭ تەڭىزىن قۇرعان كوسەم دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس
حالىقتىڭ ءۇنى, ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ءدىلى, ماڭگىلىك ەلدىڭ باستاۋى – ازاتتىق, تەڭدىك, بوستاندىق, بەرەكە, بىرلىك, باقىت, تاۋبەشىلىك, ريزاشىلىق سىندى اياۋلى سەزىمدەر جەتەلەگەن ەلباسىنىڭ بۇگىنگى نەگىزگى ۇستانىمى وسىنداي. «تاۋەلسىزدىك – ءتاڭىردىڭ ءبىزدىڭ ۇرپاققا بەرگەن ۇلكەن باقىتى, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعى» دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى, باعا جەتپەس جەتىستىگى – تاۋەلسىزدىك.
2010 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا ەلباسى قازاقستانداعى بارلىق ايماقتاردىڭ ينۆەستورلارىمەن استانادا باسقوسىپ, اشىق, تارتىمدى اڭگىمە قوزعاپ, ناقتى تاپسىرمالار بەردى. نەگىزگى ماقسات – بارلىق ينۆەستورلارعا وزدەرىنىڭ ءوندىرىس ايماقتارىندا 2011 جىلدان باستاپ تەك شيكىزات ەمەس, تازا ءونىم وندىرۋگە بەت بۇرۋ كەرەك ەكەنىن شەگەلەپ تۇرىپ ەسكەرتتى. بۇگىندە تەك قانا مۇنايدىڭ شيكىزاتىنان وننان استام ءونىم وندىرۋگە بولاتىنى, ال ءتۇرلى مەتالداردان دا كوپتەگەن ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋعا بولاتىنى بەلگىلى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ تىڭ جانە تىڭايعان ايماقتارىنان جينالاتىن قاتتى سورتتى بيدايدى تىكەلەي ساتپاي ۇنعا اينالدىرسا, تەك سونىڭ وزىنەن قانشاما ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن, نان-توقاش ونىمدەرىن دايىنداپ, سىرتقى جانە ىشكى نارىققا شىعارۋعا بولار ەدى, سوندا ولار ەلىمىزدىڭ باستى تابىس كوزدەرىنىڭ بىرىنە اينالار ەدى. سونىمەن قوسا, ۋران, التىن وندىرىسىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانساق, بايلىعىمىز ەسەلەنە تۇسەر ەدى. سونى ۇقساتۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتىر. نارىقتىق الەمدە قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنىڭ ونىمدەرىنە سۇرانىس وتە جوعارى, بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءتيىمدى كوزدەرى, الەۋمەتتىك ءومىردىڭ ورلەۋى بولماق. بايىبىنا بارا بىلسەك, بۇل, كوڭىل شىنى – ءومىر سىنى.
ال جاڭا ستراتەگيا – تاۋەلسىزدىگى نىعايا باستاعان جاڭا ەلدىڭ نىعىمەتى, ۇلتتىق يدەياسى, باتىل باعىتى, العا ۇمتىلىسى. كورىگى قىزعان ىستىق يدەيا – ءبىلىم مەن عىلىمدا. سەبەبى, جارقىن يدەيا جايداق جەردەن تۋمايدى, جۇيەلى قالىپتاسقان يننوۆاتسيالىق, ينتەللەكتۋالدى ورتادا ومىرگە كەلمەك. بۇل سالاداعى ەڭبەكتىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا ەلەنۋى ءارى باعالانۋى كەرەك. قاي كەزەڭدەردە دە ءبىلىم مەن عىلىمي شىعارماشىلىق يدەيالار قانداي ازاپپەن, جانكەشتىلىكپەن تۋاتىنى كوپكە ءمالىم. سوندىقتان دا, ءبىلىمدى ۇستازداردى, عىلىمي بەلگىلى عالىمداردى تىڭداۋ, ويىنا وي قوسۋ شۇكىرشىلىك بولماق. بىلىمدە دە, عىلىمدا دا جاراسىمدى باپ, الەۋمەتتىك جاعداي, بايەكتى كۇي كەرەك. جاڭا, جالىندى سوزدەن گورى جىگەرلى ءىس ەڭ ۇتىمدى باعىت.
ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم ءمىندەتتەرىن ەڭ جاڭا تەحنولوگيالىق ستاندارتتارعا سايكەس بەلگىلەپ, وندىرىستىك اكتيۆتەردى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى سالالارعا وتاندىق ءوندىرىس كۇشىن سالۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىندە يننوۆاتسيالىق-تەحنيكالىق رەتتەۋ وتاندىق ءونىمدى ءتيىمدى نارىققا جىلجىتۋدىڭ ەڭ وڭقاي ءتاسىلى, بۇل ءۇشىن نە قاجەت: ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى; ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعى; يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستى رەتتەۋدە ولقىلىقتى, وسالدىقتى جىبەرمەۋ; زاڭ نورمالارىن تۇسىنىكتى, ءتيىمدى جازۋ; جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋ; باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ت.ب. تاۋەلسىزدىك زامانىندا تاۋارلاردىڭ ساپالى بولۋى – مەملەكەت ءۇشىن ورنى ەرەكشە زور ماڭىزدى ماسەلە.
ەلباسى «نۇر وتاننىڭ» ءححى عاسىرداعى ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋداعى باستى ماقسات دەموكراتيالىق, وركەندەگەن, باسەكەگە قابىلەتتى جانە الەۋمەتتى جۇيەلى مەملەكەت قۇرۋ بولىپ تابىلادى دەگەن. دوكترينادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, ءبىلىم مەن عىلىم, ءبىرلىك پەن كەلىسىم, ءتول مادەنيەت پەن رۋحانيلىق, قۋاتتى جاڭا ەكونوميكا, ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات, زياتكەرلىك ۇلت پەن ءجۇيەلى مەملەكەت قازاقستاندى ءوركەندەتۋ يدەياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى. مەملەكەت باسشىسى ەلدىگىمىزدى نىعايتۋدا ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ەسەلەي ارتتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا بۇل سالانى اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەت ەكەنىن باسا كورسەتتى, الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولۋ ءمىندەتىن قويدى. بۇل ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەردەن قايتا وڭدەۋ, ساپالى تاۋار شىعارۋ مەن ساتۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جاڭاشا دامىتۋ, جەر وڭدەۋ مادەنيەتىن جاڭارتۋ, جاڭا جاھاندىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردى پايدالانىپ, مال شارۋاشىلىعىندا ۇلتتىق داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ كەرەك.
«ادامنىڭ ساناسى نە نارسەگە سەنسە, ادام سوعان قول جەتكىزە الادى» دەگەن الەمدىك قاعيدا بار. وسى سەزىم قازاقستاندىقتاردىڭ بويىنان قالاي كورىنىس تاباتىنىن ەلباسى مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىندا كورسەتكەندەي, جوعارى الەمدىك ستاندارتتارعا باعىتتالعان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دايەكتى جانە جۇيەلى دامىتۋ كوزدەلەدى.
سونداي-اق, حالىقتىڭ رۋحاني-مادەني دەڭگەيىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالارعا باستى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك دەدى پرەزيدەنت. بۇل جاعدايدا باسەكەگە قابىلەتتىلىك بىلىمنەن باستالاتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون بولماق. عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋى – ادامزات وركەنيەتىنىڭ ولشەمى. الەمدىك باسەكەنىڭ باستى شارتى – كۇشتى رۋح پەن ءبىلىم. قاشاندا ءبىلىمى كۇشتى ەل وزادى, ءبىلىمى ءالسىز ەل توزادى. بۇل – زاڭدىلىق.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءتول تۋىندىسى – استانا قالاسى دا كۇن ساناپ ءوسىپ-وركەندەپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىنە دە 20 جىل تولىپ وتىر. سول تۇستا بۇل سۇڭعىلا يدەيا جۇزەگە اسا قويادى دەگەنگە كوپشىلىكتىڭ كوڭىل قوسپاعانى دا انىق. ەندى, مىنە, مۇندا 2017 جىلى ەكسپو كورمەسى وتكىزىلەتىن بولىپ شەشىلگەن. بۇل قالا كوركىنە كورىك قوساتىن عالامات جەڭىسىمىز. الداعى ءۇش جىلدا ەل اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇماتىن ءۇلگىلى «قالاشىق» سالىنباق. قازىرگى اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, الەمنىڭ 100-دەن ارتىق مەملەكەتى استانا-ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرۋدە كورىنەدى. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ەلورداسى پلانەتاداعى جۇلدىزى جانعان جاڭا قالاعا اينالادى دەسەك, مۇنى ەلباسىنىڭ جارقىن جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا تولىق قۇقىمىز بار.
قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن نىقتاي تۇسۋدە ەلباسىنىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتى ايقىن كورىندى. ونىڭ ءوز باستامالارى مەن يدەيالارىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن قايرات-جىگەرى استانانى قوسا العاندا اقوردا مەن پيراميدا تۇراقتىلىقتىڭ نىشانىنا اينالىپ وتىرسا, «استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتى – ۇلتتىق يدەيانىڭ زاماناۋي سيپاتتاماسى, ومىردە ىسكە اسقان ويلار شىندىعىنىڭ بەلگىسى. بۇل – ۇلتتىق سانانىڭ جاڭاشا ورلەۋى!
احان دۇيسەنباي ۇلى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قاراعاندى.
