حالىقارالىق ەكونوميكالىق ترەندتەر تۋىنداتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا

2014 جىلعى 29 مامىردا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى, ول 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستايتىن بولادى. ەاەو-عا مۇشە ەلدەر تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى, سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ باستى سالالارىندا ساياساتتى بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە مىندەتتەمەلەر الادى. ەڭ الدىمەن تۇتاس العاندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ, سونداي-اق قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەرى­نىڭ قيسىنى مەن باعىتتارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن بۇرىن ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ تاريحي اسپەكتىلەرىن جانە الەمدىك ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ترەندتەرىن ءبىلۋ ماڭىزدى بولماق. XX عاسىردىڭ باسىندا بارلىق ەلدەر تۇگەلدەي دەرلىك ءوز نارىعىن قورعاي وتىرىپ, پروتەكتسيونيستىك ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزدى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەكسكليۋزيۆتى ساۋ­دا بلوكتارىنا ءبولىنۋى (كەيبىر ەلدەر جو­عارى باج بەلگىلەپ, ساۋداعا قاتىسسىز كەدەر­گى­لەر جاساۋمەن جابىق ساۋدا ساياساتىن ءجۇر­گىزەتىن) حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەۋروپانى ەكونوميكالىق كۇيزەلىس پەن سوعىسقا اكەپ سوقتىرۋدىڭ ءبىر سەبەبى بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان­نان كەيىن حالىقارالىق ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق ورتادا ءبىرشاما اشىق ساۋدا سايا­ساتىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى كونسەنسۋسقا قول جەتكىزىلدى. ءوزارا پايدالى, ەشقانداي شەكتەۋسىز ەلارالىق ساۋدا قاتىناستارى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن دامۋىنا كوبىرەك پايدا اكەلەتىنى اي­قىندالا ءتۇستى. تابىس دەڭگەيى جوعارى ەلدەردە ساۋدا ساياساتى تاريفتەردى ازايتۋ جانە تاۋارلاردىڭ, ەڭبەك پەن كاپيتالدىڭ قوزعالىسى ءۇشىن شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلە باستادى. وسىدان كەلىپ, 1947 جىلى حالىقارالىق ساۋدا سالاسىنداعى نەگىزگى قۇجات – دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (دسۇ) نەگىزى بولعان تاريفتەر مەن ساۋدا جونىندەگى باس كەلىسىم (تسجبك) قابىلداندى. اشىق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنە وتىرىپ, حح عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءتۇرلى وڭىرلىك ساۋدا بىرلەستىكتەرى قالىپتاسا باستادى. 1957 جىلى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىم­داستىق, ال 1968 جىلى كەدەن وداعى قالىپ­تاستى, ول ءبىرشاما جەتىستىككە جەتىپ, قازىرگى ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالادى. اقش-تا ساۋدا كەدەرگىلەرى مەن تاريف­تەرىن ازايتىپ, سولتۇستىكامەريكالىق ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇردى. اۆستراليا مەن جاڭا زەلانديا دا 1983 جىلى تابىستى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. سوڭعى 15 جىلدا وڭىرلەر اراسىندا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر نىعايا باستادى. ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى جانە قىتاي ورتاق ينتەگراتسيانى كۇشەيتە تۇسۋدە. بۇل وڭىرلىك بىرلەستىكتەردىڭ نەگىزگى ءمانى – ءوز تاۋارلارى ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتۋ. بۇل ورايدا ينتەگراتسيانىڭ كەيىننەن الەم­دىك نارىققا بىرىگۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. وڭىرلىك ينتەگراتسيالاردىڭ تابىستى تاجىريبەسى ولاردىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. تاريح جەتىستىككە جەتكەن, دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ بولشەگى رەتىندە اشىق ساۋ­دا ساياساتىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ولاي بولماعان جاعدايدا ەكونوميكا توقىراۋعا ۇشىرايدى. بۇگىنگى كۇنى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ رەيتينگىنە سايكەس دامىعان مەملەكەتتەردىڭ 30-دىعىنا قاراساق, ولار­دىڭ بارلىعى ءتۇرلى ەكونوميكالىق وداقتارعا, ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدەرگە, ينتەگراتسيانىڭ باسقا دا فورمالارىنا قاتىسادى. بۇلار اقش, كانادا, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, جاپونيا, كورەيا, اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, سينگاپۋر جانە ت.ب. بۇل ەلدەردىڭ بارلىعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ تابىلادى جانە دسۇ-نىڭ الەمدە مويىندالعان قاعيدالارىنا سايكەس اشىق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزەدى. عالامدىق نارىقتا قازاقستان وقشاۋ دامي المايدى. ەگەر ەلىمىز 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلاتىن بولسا, وندا ينتەگراتسيا الداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن دامۋدىڭ اجىراماس شارتى بولىپ قاراستىرىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, ينتەگراتسيا ترانزيتتىك الەۋەت­تىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازا­ق­­ستان تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق ەل بول­عاندىقتان تاۋارلاردى, قىزمەتتەر مەن جۇمىس كۇشىن تاسىمالداۋ ءۇشىن كورشىلەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدا بولۋى كەرەك. ورتاق ينفرا­قۇرىلىم, تەحنيكالىق رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي اياسى, كەدەندىك باقىلاۋدىڭ بولماۋى جانە بىرىڭعاي تاريفتەر بيزنەستى جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتەدى, ينتەگراتسيالىق وداق ىشىندە عانا ەمەس, سونداي-اق, ودان سىرتقارى دا شىعىنداردى ازايتادى. وسى ورايدا قۇرىلىپ جاتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا لوگيستيكانى دامىتۋ قازاقستان باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولماق. ەگەر, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىنىڭ نۇسقالارىن (كىممەن ينتەگراتسيالانۋ) قاراستىرساق, وندا رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن بۇگىنگى ينتەگراتسيالىق ۇدە­رىستەر ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدانى تە­رەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تاريحي قالىپ­­تاسقان ورتاق ينفراقۇرىلىم, مادەني ورتا, بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ ۇقساس جاعدايلارى, ءوزارا بايلانىسقان ەڭبەك نارىعى ءسوزسىز قولايلى جاعداي بولىپ تابىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تەك قانا ەكونوميكالىق قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە جانە ءبىرتۇتاس نارىقتى قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇگىن كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ جالپى نارىعىنىڭ كولەمى 2,5 ترلن. اقش دوللارىن قۇرايدى, نارىق كولەمى – 170 ملن. ادام. قازاقستان ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى, سەبەبى, ورتاق نارىق وتاندىق بيزنەسكە وسى نارىقتا ورىن الۋ ءۇشىن ءبىرشاما مۇمكىندىكتەر بەرەدى. قازاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە بەلا­رۋس­­پەن بىرلەستىگى ەشقانداي ساياسي العى­­شارتتار جۇكتەمەيدى جانە ساياسي وداق­تىڭ ەلەمەنتتەرىنەن ادا. بۇل ماسەلەدە ەلباسىمىزدىڭ قاعيداتى پايدالانىلادى: «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات». ۋاعدالاستىقتار تەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە عانا قاتىستى جانە وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا باعىتتالعان. دەگەنمەن, ينتەگراتسيا جاڭا مۇمكىن­دىك­تەر اشاتىن, سونداي-اق, باسەكەلەستىكتى ارتتىراتىن قيىن دا, سان-قىرلى ۇدەرىس ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. مۇنداي جاعداي ۇيلەس­تىرىلگەن ءىس-قيمىلدى جانە مەملەكەتتىڭ دە, بيزنەستىڭ دە بەلسەندى قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر جوسىقسىز باسەكەنىڭ جانە ارىپتەس ەلدەردە بيزنەس قۇرىلىمداردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز قولداۋى­نىڭ قانداي دا ءبىر بەلگىلەرى ايقىن بولعان جاعدايدا, جەدەل تۇردە ارەكەت ەتۋى قاجەت. قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ورگاندار بولسا, قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالماۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ شاعىمدارى بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس. وسىلايشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ كەزىندە ءبىز الەمدىك تاجىريبەنى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق ترەندتەردى جانە ءوزىمىزدىڭ سىندارلى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىمىزدى باسشىلىققا الدىق. ءبىز باستى قاعيدانى– جاھاندىق ەكونو­­ميكاعا جانە باسقا بىرلەستىكتەرگە «اشىق­تىق» قاعيداسىن ساقتاۋىمىز قاجەت. سون­دىق­تان, ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرگە اشىقتىعىن ءاردايىم اتاپ كورسەتەمىز. قازاقستان ءۇشىن وڭىرلىك بىرلەستىكتەرگە قاتىسۋ ودان ءارى تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى, سەبەبى, بىزگە ساۋدا جانە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلۋ ءۇشىن وتكىزۋ نارىعى مەن كەڭىستىكتىڭ كەڭەيۋى قاجەت. بۇگىنگى ۋاقىتتا بۇل حالىقارالىق ساۋدا­نىڭ اكسيوماسى بولىپ تابىلادى. ەربول ورىنباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى.