اتاجۇرتىم دەگەن جاس وركەن

جىلدا 22-26 ماۋسىم ارالى­عىندا قازاقستاننىڭ ءبىر وڭىرىندە (وبلىستا) «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» اتالاتىن حالىقارالىق وقۋشىلار وليمپياداسى ءوتىپ كەلە جاتقانىنا بيىل ون ەكىنشى جىل. بۇل نە قىلعان وليمپيادا؟ شەت ەلدە تۇراتىن قازاق دياس­پوراسىنىڭ پەرزەنتتەرىنە ارنالعان پاندىك وليمپيادا. تاقىرىبىنان ايقۇلاقتانىپ تۇرعانداي باس­تى ولشەم – قازاق ءتىلى, تاريحى, ادەبيەتى. باستا دۇپ-دۇرىس ۇيىم­داستىرىلعان ارەكەت. وبالى نە, وليمپيادا اۋەلدە – ۇلتتى سۇيگەن ازاماتتاردىڭ ويلاسىپ-اق جاساعان جاقسى دۇنيەسى. قازاق كەلەشەگىنە دەگەن جاناشىرلىق بار. بۇل جاناشىرلىقتىڭ تۋ باس­تاۋىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1996 جىلعى سىرتتا جۇرگەن قازاق دياس­پوراسى تۋرالى وكىمى جاتادى. كەلەشەكتى ويلاي بەرىلگەن وكىم ەدى. 1998 جىلى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇكىمەتى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وكىمىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ارنايى قاۋلى الدى. جالپاق قازاق تىلىمەن ايتقاندا, بۇل يگى شارا كەزىندە تارىداي شاشىراپ كەتىپ, ەلگە جەتە الماي, ساعىنىشتان سارتاپ بولىپ سىرتتاپ تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ بالالارىن جىلدا جازعا سالىم قازاقستانعا شاقىرىپ «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» اتالاتىن حالىقارالىق وليمپياداعا قاتىستىرۋ. شەت ەلدەگى قازاق بالالارى ءۇشىن پروبلەما ەمەس نارسە جوق. اقىر اياعى انا تىلىندە سويلەسەرلىك ورتا دا بولا بەرمەيدى ولاردا. ويتكەنى, بۇگىنگى شەت ەلدەگى قازاق بالالارى – شەت ەلگە تاعدىر ايداۋىمەن اۋدارىلا توڭكەرىلىپ كوشىپ كەتكەن ءبىر كەزدەگى قازاقتاردىڭ بەرى سالعاندا شوبەرەسى, ايتپەسە, شوپشەك, ءتىپتى ودان دا ءارى ءزاۋ-زاتى... انا تىلىندە اۋىزشا اڭگىمەلەسسە اڭگىمەلەسەر, ايتپەسە قازاق تىلىندە مەكتەپ باع­دار­لاماسى بويىنشا وقۋ وقىپ, ءبىلىم الارلىق جاعداي ولاردا جوق. باعدارلاما جوق, وقۋلىق جوق, ساباق بەرەرلىك وقىتۋشى جوق. ارينە, ءبىز بۇلاي دەگەندە شەت ەلدەگى جاعدايدى سىپىرا سىناۋدان اۋلاقپىز. جالپى, شەت ەلدەگى قازاقتىڭ جايى سىننان سىرتقارى تۇر. سىناۋعا ار-ۇياتىڭ بارمايدى. قايتا ولارعا جاعداي جاساي ال­ماي وتىرعان بۇگىنگى ۇكىمەتتى, ۇكى­­مەتتىك سالالىق مينيسترلىكتى كىنالاۋىمىز كەرەك, ولارعا جاعداي جاساپ باۋىرىمىزعا تارتا الماي وتىرعانىمىز ءۇشىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شەت ەلدەگى قازاقتارعا, ونىڭ ىشىندە قازاق بالالارىنا جاعداي جاساي الماي وتىرعانىمىز ايداي اقيقات. وعان دەنەمىز قىزىپ جالعان نامىسقا بەرىلىپ جاتۋ ارتىق. مىنە, سونداي جاعدايدا «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» اتالاتىن حالىقارالىق وقۋشىلار وليمپياداسى شەت ەلدەگى قازاق بالا­لارىن اتامەكەنگە ساعىنىشىن ارتتىرىپ, ماۋقىن باستىرىپ, قازاق تىلىنە, قازاق ەلىنە پەرزەنتتىك ماحابباتىن وياتاتىن ءبىر جەتەلى شارا دەر ەدىك. ارينە, شەت ەلدەگى قازاقتاردىڭ ءبارىنىڭ جاعدايى ءبىر قالىپقا سالعانداي دەسەك, ول دا ءجون بولماس ەدى. بىراق, شەت ەلدەگى قازاقتاردىڭ جاعدايى بارا-بارا ءبىر قالىپقا ءتۇسىپ, تارىنىڭ قاۋىزىنا سىي­عانداي تارىلىپ كەلەدى. ءبىز بۇلاي دەگەندە نەنى مەڭزەپ وتىرمىز؟ بۇرىن وزبەكستاندا قازاق مەكتەبى جۇزدەپ سانالاتىن. نيزامي اتىن­داعى جوعارى وقۋ ورنىندا قازاقتارعا تيەسىلى نەسىبە مەيلىنشە مول بولدى. مەكتەپتە قازاقشا وقى, ءارى قاراي جوعارى وقۋ ورنىندا قازاقشا ءبىلىمىڭدى ماماندىعىڭا ساي جالعاپ جۇرە بەر. موڭعوليادا دا جاعداي جاپ-جاقسى بولاتىن. تاريحي تامىرى ءبىر وزبەكستانعا بارا-بار جاعداي موڭعوليادا دا قازاق بالالارىنا ولگەي-ولگەيدە جاسالىپ جاتار ەدى. وقۋلىق, وقۋ قۇرالدارىن قازاق كسر-ءى جەتكىزىپ بەرەتىن. مامانداردى شاقىرىپ الىپ وقىتىپ, توقىتىپ جىبەرەتىن. الىپ قىتايدا دا قازاقتارعا جاپ-جاقسى جاعداي بار-دى ءبىلىم الۋعا. بالا سانى از رەسپۋبليكا, اۆتونوميالاردا (قاراقالپاقستان, ت.ب.) تيىسىنشە, مۇمكىندىگىنشە جاسالار ەدى جاعداي. بۇگىندە وسىنىڭ ءبارى قۋسىرىلىپ, جاسالار جاعداي تارىلىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. وسىنداي جاعدايدا اتالمىش وليمپيادا – شالقار تەڭىزگە جان-جاقتان سىلدىراي اعىپ جىلعا قوسىلارداي ءبىر عانيبەت شارا. بىرىنشىدەن, اتالمىش وليمپيا­داعا شەت قازاق بالالارى قاتىسادى. ولاردىڭ ارقايسىسى ءارتۇرلى ءبىلىم باعدارلاماسىمەن وقيدى ء(تىپتى قازاقشا وقىمايتىندارى دا جەتەرلىك). سودان دا بىلىمدەرى اركەلكى. كەيبىر ەلدەردە ءتىپتى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپان رايىندا وقىتىلمايدى دا. شەت ەلدىڭ اتى – شەت ەل. ءار ەلگە ءوز انا ءتىلى­نىڭ ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ مارتەبەسى قىمبات. الدىمەن سوعان نازار اۋدارادى, الدىمەن سالماق­تى سوعان سالادى, جاعدايدى مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا, ۇشتا­لۋىنا جاسايدى ء(تىپتى كەيبىر ەلدەر وزدەرىنىڭ ءتىلىنىڭ سىرت ەلدەردە ءوسىپ, وركەندەۋىن قاداعالاپ, ونى ءپان رەتىندە وتەتىن مامانعا جاعداي جاساپ, كابينەت جاساقتاپ بەرىپ وتىرارىن قايتەرسىڭ؟!). ازعانتاي دياسپورا وكىلى ءۇشىن قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك باعدارلاما ءتۇزىپ وقىتىپ قايتسىن ولار؟ ءبىز عوي ول – جالپاق شەشەي... قازاقستاندا قانداي دا ءبىر دياسپوراعا بار مۇمكىندىك جاسالعان. كەرەك بولسا قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ءوزىمىز مەملەكەتتەن قارجى ءبولىپ انا ءتىلىمىزدى ۇيرەتىپ الەككە ءتۇسىپ الاوكپە بولىپ جاتامىز (سونىڭ وزىندە ولار قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. كەيبىرى اقشا تولەپ ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ نامىسىڭدى كەلتىرەتىنىن قايتەرسىڭ؟! باسقاسىن بىلاي قويعاندا, باۋىرلاس تۇركيادان كەلگەن ازاماتتار سونداي تىراشتىق جاسايدى عوي, ماسقارا). دۇرىسىندا, ولار قاراجات تولەپ, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ۇيرەنۋى كەرەك قوي. ەگەردە قازاق تىلىنە شەت ەلدە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن جاندار بولسا, ولاردى قازاقستانعا شاقىرىپ الىپ, قازاق ءتىلىن يگەرۋدى جەتىلدىرىپ جىبەرسە تۇسىنەر ەدىم. ويتكەنى, ولار ءوز ەلدەرىنە بارعان سوڭ قازاق ءتىلىن ەلدەستەرىنە ۇيرەتۋى مۇمكىن عوي. انا ءتىلىنىڭ ءورىسى وسىنداي ىستەر ارقىلى كەڭەيە تۇسەدى ەمەس پە؟! ايتالىق, نەمىستەر سولاي ىستەيدى. قازاقستاندا نەمىس تىلىنەن ساباق بەرەتىن مامانداردى المانياعا شاقىرىپ سىي-سياپات جاساپ, ارنايى كۋرستان وتكىزىپ تۇرادى. مۇعالىمنىڭ كابينەتىن جاراقتاپ, جاساقتاپ بەرۋ ولار ءۇشىن ەڭ العى شارت, قالىپتى جاعداي! شەت ەلدە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى قازاق دياسپوراسى شوعىرلانعان جەردىڭ وزىندە مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا وقىتىلمايدى. وقۋلىق جەتكىزىلىپ بەرىلمەيدى. ءتىپتى, باقىلاۋ جوق. باقىلاۋ بولماعان سوڭ, ونداي قامقورلىق تا جوق. سودان دا قازاق ءتىلىن شەت ەلگە ناسيحاتتاۋ ءوز الدىنا, ءوزىمىزدىڭ شەت ەلدە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ قازاقشاسى ناشار. «سۇيەمىن تۋعان ءتىلدى – انام ءتىلىن, بەسىكتە جاتقاندا بەرگەن ءبىلىم» دەپ سۇلتانماحمۇت ايتقانداي وتباسىنداعى الىم-بەرىم اۋىزەكى اڭگىمە, قازاق قاۋىمداستىعىنا ارالاسا ءجۇرىپ الار ءبىلىم ول دا جەتكىلىكسىز. سودان دا اۋىزەكى تىلدە ءتاپ-ءتاۋىر سويلەگەنىنە قاراماستان قازاق تىلىندە جۇيەلى ءبىلىمى بولمايدى. بولماۋى زاڭدى دا. ويتكەنى, جاعداي الگىندەي. ولار شەت ەلدىڭ ءار قيىرىنان ءۇمىت جەتەلەپ, ارمان ارقالاپ كەلگەن جاندار. «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» اتالاتىن حالىقارالىق وليمپياداعا الەمنىڭ ءار شالعايىنان كەلىپ قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانىپ جوعارى, ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن 100-دەن استام بالا بۇگىنگى تاڭدا وقۋىن ءساتتى اياقتاپ, ويداعىداي ءبىلىم الىپ, قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءۇيلى-باراندى. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى اتامەكەنگە شەت ەلدەگى اتا-انالارىن, باۋىرلارىن دا كوشىرىپ الدى بىرتىندەپ. ادەتتە, شەت ەلدەگى باۋىرلاردىڭ الدىمەن اتا-اناسى كەلىپ, بالا-شاعاسىن بىرتىندەپ كوشىرىپ الار ەدى. بىزدە كەرىسىنشە بولىپ شىقتى: وليمپيادا جەڭىمپازى اتانىپ وقۋعا ورنالاسقان بالا سىرتتاعى اتا-اناعا قامقور قولىن سوزدى, ورنىعىپ العان سوڭ ولاردى بىرتىندەپ كوشىرىپ الدى. عانيبەت ەمەس پە؟ ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت! «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» حالىقارالىق وليمپياداسىنا العاشقى كەزدە قىتاي, موڭعوليا, وزبەكستان, قىرعىزستان دەگەندەي قازاق ءتىلى مەكتەپتەردە وقىتىلاتىن ەلدەردىڭ قازاق بالالارى قاتىساتىن بولسا, سوڭعى كەزدە فرانتسيا, المانيا, تۇركيا, رەسەي بالالارى قوسىلا كەلىپ, باق سىناپ بايگەگە قاتار ءتۇسىپ قىزىققا كەنەلتىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءوزى وليمپيادانىڭ حالىقارالىق ورەدە ءوزىن-ءوزى اقتاپ وتىرعانىن, جىلدان-جىلعا تىنىسى اشىلىپ, ءورىسى كەڭەيە تۇسكەنىن كورسەتەدى. بۇل ءىس ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, جان تارتىپ جاقسى كورگەن كوڭىلدەن, سىرتتاعى قازاق دياسپوراسىنا دەگەن ادامي ىستىق ماحابباتپەن ۇيىمداستىرۋشى ازاماتتاردىڭ ىلكىمدى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسى ەكەنىندە داۋ جوق. اتالعان وليمپيادا اتامەكەنگە دەگەن سارتاپ ساعىنىش پەن سىرتتاعى قازاق باۋىرلارعا دەگەن ىستىق ىقىلاستىڭ ۇيلەسىم, بىرلىگىنە قۇرىلعان بايقاۋ. باسقاشا ايتساق, تەك ماحابباتقا عانا بايلانىپ تۇرعان ءىس-شارا. ماقتانا باستاپ, تاۋسىلا سويلەپ كەتتىك پە؟ سەبەپ بار وعان. ج.قۇلەكەەۆ, ب.ءايتىموۆا سىندى سىندارلى ازاماتتار ءبىلىم سالاسىن باسقارىپ تۇرعاندا جاقسى قارقىن العان وليمپيادا جۇمىسى سوڭعى جىلدارى تىعىرىققا تىرەلىپ, تىرەلىپ بارىپ ءاۋپىرىم-تاڭىرمەن شىعىپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارداعى كەيبىر مينيسترلەر «قازاق ءتىلى قايدان حالىقارالىق ءتىل بولادى؟ قازاق ءتىلى حالىقارالىق ءتىل بولماسا – قازاق ءتىلى ءپانى ارقىلى جۇزەگە اساتىن «قازاقستان – اتا-جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» وليمپياداسى قالاي حالىقارالىق وليمپيادا بولماق؟»-دەگەن انا تىلىمىزگە, سىرتتاعى قازاق دياسپوراسىنا ءتيىمسىز سۇراق قويىپ ادەمى ءىس-شارانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ جىبەردى. «وليمپيادا جەڭىمپازدارى جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ارنايى تەست تاپسىرسا قايتەدى؟» – دەپ تە ويلانادى ولار. «ءاپ ادەمى ءان ەدى, پۇشىق شىركىن قور قىلدىنىڭ» كەرى كەلىپ بارادى. وليمپيادا جەڭىمپازدارىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانۋ, قابىلدانباۋى – جوعارى مەكتەپتىڭ باسشىسىنىڭ ادامي كىسىلىك, قۇنتى-پەيىلىنە قاراپ قالدى. قالاسا الادى, قالاماسا قابىلدامايدى. شەت ەلدەردەن كەلىپ, «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» حالىقارالىق وليمپياداسىنا قاتىسىپ جەڭىمپاز اتانۋ – ءبىر سىن بولسا, وليمپيادا شارتى بويىنشا – جوعارى, ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانۋ-قابىلدانباۋى مىندەتتى ەمەس, جەكە تۇلعالاردىڭ ەركىندەگى شاراعا اينالدى. جوعارى, ارنايى ورتا وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ بارىندە بىردەي ۇلى اباي ايتقان «ادامزاتتى ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەيتىن جۇرەك بارىنا, ءتىپتى, ولاردىڭ ول ورىندا ادال دا, ىسكەرلىك بەيىلمەن لايىقتى وتىرعانىنا كۇمانداناسىڭ. ءجا, تاۋسىلا بەرمەيىك. تاعى دا مينيستر اۋىستى. ەندى شاراپات سول ازاماتتىڭ قولىندا. جاس كەلسە ىسكە دەگەن. جاس مينيستر اتامەكەندى ساعىنىپ كەلگەن تالاپكەر بالالاردىڭ باسىنان سيپار! ويتكەنى, ولار دا ەلدىڭ – ەرتەڭى ۇلتتىڭ كەلەشەگى, دەموگرافيامىزدىڭ دەمىكپەۋىنە ۇلەس قوسادى. ۇلتشىل احاڭ – تۋا اعارتۋشى (تۇڭعىش اعارتۋ ناركومى) احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, بۇگىن: «بالام دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن بالا قايدان بولادى؟». سونىمەن مايسا كوكتەمنىڭ جازعا سالىم ماۋجىراعان شاعىندا «قازاقستان – اتاجۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» اتالاتىن حالىقارالىق وليمپيادا ءوز جۇمىسىن تاعى دا باستايدى. بۇل جولعى الەم قازاق بالالارى جينالاتىن ايماق – اتا داستۇردەن اينىماعان ماڭعىستاۋ وبلىسى. شەت ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تالاپكەر بالالارىنىڭ ماڭدايى جارقىراپ وزىپ كەلەر مارەدە جولىعىسۋعا جازسىن تاعدىر. ءوز ىسىنە «بار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» (سابىر اداي) دەپ ىسكە ءسات دەيىك. «اينالايىن اتامەكەن» دەپ الەمنىڭ ءار شالعايى­نان ارمانداي ارىنداي جەتكەن جەلكىلدەگەن ايماڭداي جاس وركەن قازاق ءتىلى تۋىن تىككەن بىردەن-ءبىر ەل – قازاقستانعا كەلىپ, ارانداماي, الدانباي – ارمانىنا جەتسىن! قايىرلى ساپار دەيىك ولارعا! قۇلبەك ەرگوبەك, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. تۇركىستان.