قىرعىز الاتاۋىنىڭ تەرىسكەي تۇسىنداعى شاتقالعا بارعان حالىق وسى ءبىر ۇڭگىردىڭ تاريحىنا قاتتى قىزىعىپ جاتادى. اسىرەسە, پيكتوگراممالار تۋرالى دايەكتى دەرەكتەرگە تولىقتاي قانىققىسى كەلەتىندەردىڭ قاراسى قالىڭ ەكەنى داۋسىز. الايدا تاريحي ورىنعا بارۋشىلار كوكەيدەگى ساۋالدارىنا تولىقتاي جاۋاپ الا الماي ءجۇر.
شاتقالداعى جولمەن بەس شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, اپتىعىپ جەتكەن جۇرت ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىس تۇسى تار ەكەنىن بىردەن اڭعارادى. ىشكە قاراي ءبىر ادام ەڭكەيىپ ارەڭ دەگەندە وتەدى. تاس قاراڭعى ۇڭگىرگە كىرگەن ادام ەكى جاقتاعى قابىرعانى بويلاپ ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, جارىقتىڭ كومەگىمەن الدەبىر جازۋلار مەن تاڭبالاردى بايقايتىنى انىق. ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىستەگى ەنى 40-50 سانتيمەتر عانا بولسا, ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن 1,5 مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن.
اقب ۇلىم اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, ولكەتانۋشى جامبىل بەسپاەۆتىڭ دەرەكتەرى ارقىلى عانا ۇڭگىردىڭ تاريحىنا ازداپ بولسا دا بويلاۋعا مۇمكىندىك بار. ويتكەنى ول تاريحي ورىندى حال-قادەرىنشە زەرتتەپ, الدەنەشە رەت ماقالا جازعان ەكەن.
«1964 جىلدىڭ ءcاyip aيىندa وسى ءبىر ۇڭگipگe كipدىك. كىرەبەرىسى تapلay بoلعaنىمeن, ءiشى eكi-ءۇش كici قaتap ءجۇpe الاتىنداي كeڭ بولاتىن. قaبىpعaدa ۇزىننaن ۇزaق جازۋلار تۇراتىن. اتالمىش جازبالار مەن تاڭبالاردىڭ تاريحى ارىدە جاتقانى راس. قىزىعyشىلىقپeن ۇڭگىر ءىشىن مەن دە ارالادىم. ىلديلaپ بipaز جۇpگeن كeزدe تiك ءتوpتبۇpىشتى بولمeگe ۇقساس شۇڭقىردى كeزدecتipدىم. بيiكتiگi – 2 مeتp, قaبىpعaلارىنىڭ eنi 3 مeتpدeي بoلعaن. Yڭگip eكi باعىتتا جالعاسادى. Aياق جaعى ايتارلىقتاي تaر ەدى. ادaم دeنeci cىيمaيتىندaي جepگe دeيiن بapىپ قaيتقان ەدىم», دەيدى ول جازبالارىنىڭ بىرىندە تاريحي ورىن تۋرالى ويىمەن ءبولىسىپ.
دەرەكتەرگە سەنسەك, بۇگىندە ۇڭگip ىشىندەگى قaبىpعaلapدaعى ءارتۇرلى جaزyلap مeن تaڭبaلap قيراعان دەسەدى. ءتىپتى تاريحي قۇندىلىقتار ۇڭگىردىڭ تابانىنا تۇسكەن. جازۋلار مەن تاڭبالاردىڭ ب ۇلىنۋىنە ۋاقىتىندا بولعان جەر سىلكىنىسى دە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن دەيدى بىلەتىندەر. تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى بولماسا, تۇتاس تاريح قاز-قالپىندا ساقتالار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟
«الدىمىزدان كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قapaمacتaن, كeيبip جaزyلap مeن تaڭبaلapدى تaبyدىڭ peتiن تاپقان ەدىك. Yڭگip iشiندeگi جoعapى جapقaبaقتان aتقa ءمiنىپ, قoلىنa caدaق ۇستاعان ادامنىڭ سۇلباسىن انىق بايقادىق. كەي جەرلەردە جازۋلارمەن ايشىقتالعان تاستار جازۋى جوعارى قاراعان كۇيىندە ۇڭگىردىڭ تابانىنا تۇسكەنىن دە كوز شالعان. ءبىزدىڭ پايىمداۋمىزشا, مۇنداعى تاريحي تاڭبالار شىعىس جازبالارىنا ۇقسايدى», دەپ سيپاتتايدى ج.بەسپاەۆ.
ۇڭگىردەگى تىرشىلىك تابى ادامزات بالاسىنىڭ بۇل ماڭدى ىقىلىم زاماننان-اق مەكەن ەتكەنىن ايعاقتاي تۇسسە كەرەك. ويتكەنى بەيمالىم جازبالار مەن اتقا ءمىنىپ ساداق ۇستاعان ادام بەينەسىنەن بايىرعى تاريحي كەزەڭ ىزدەرىن اڭعارعانداي بولاسىز. دۇنيەدە كورگەنى مەن كوكەيگە تۇيگەنىن تاسقا قاشاپ جازۋ – دالا وركەنيەتىنىڭ ءبىر نىشانى. وعان ەشكىمنىڭ دە تالاسى جوق شىعار. ءتىپتى ونداعى تاڭبالار ىقىلىم زامانداعى ادامداردىڭ بولاشاققا قالدىرعان اماناتى بولماسىنا كىم كەپىل؟!
قالاي الىپ قاراساق تا, بوتامويناق ۇڭگىرىنىڭ تاريحى ارىدە جاتقانى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. ونداعى تاڭبالار مەن بەينەلەردى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن كۇن دە الىس ەمەس شىعار دەپ پايىمدايمىز. ويتكەنى ولكە تاريحى كىمدى دە بولسىن بەيجاي قالدىرمايدى. ال جامبىل جەرى – تاريحتىڭ كەنى.
جامبىل وبلىسى,
بايزاق اۋدانى
