«كۇرشىم» پارومى كۇللى اۋداننىڭ جۇگىمەن جۇزەدى

التاي باۋىرىنداعى اۋداننىڭ حالقى ءۇشىن كۇرمەۋى قيىن ماسەلە بولعان وتكەل ماسەلەسى بۇگىندە تولىق شەشىمىن تاپتى. «كۇرشىم» پارومى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ  عانا ەمەس, اۋدانعا اسىققان قوناقتاردىڭ دا كوڭىلىنەن شىعىپ تۇر. ديزەلدى پاروم بىلتىر تولىعىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلگەن ەدى. بيىل 6 ساۋىردە, ايدىنداعى مۇزدىڭ كوبەسى سوگىلە بەرە ماۋسىمدىق تاسىمال قىزمەتىن قايتا جالعاستىردى. «كۇرشىم» ديزەلدى ەلەكتروحودىنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا – التايدا التى ايعا سوزىلاتىن قىس اياعىن كۇتپەي, قالىڭدىعى 30 سانتيمەتر­گە دەيىن جەتەتىن مۇزدى ەركىن بۇزىپ جارادى. ءبىر تاسىمالىنىڭ وزىندە 70-كە جۋىق اۆتوكولىكتى الىپ وتۋگە قابىلەتتى. 200 تونناعا دەيىن جۇك كوتەرەدى. ەرتىستىڭ اق ايدىنىنا كورىك بەرگەن ەلىمىزدەگى بىرەگەي پارومنىڭ قىزمەتى ءوڭىر ەكونوميكاسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كۇرشىمدىكتەر ەرتەدەن پاروم قىزمەتىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ارعى جاعالاۋ مەن بەرگى جاعالاۋدى جالعاپ تۇرعان پاروم 1964 جىلى رەسەيدىڭ تۇمەن قالاسىندا جاسالعان ەكەن. 1968 جىلى ول سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتى جاعالاي ءجۇزىپ, ەرتىسپەن ورلەپ, بۇق­تىرما سۋ قويماسىنداعى ءوت­كەلدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شىعىس وڭىرىنە جەتكىزىلگەن. سودان بەرى بۇل پاروممەن كارى دە, جاس تا, ءبارى-ءبارى ءارى-بەرى قان­شاما رەت قاتىنادى دەسەڭىزشى! ەسەبىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا ال­مايدى. بىزگە ايانى – جارتى عاسىر قاتىناس قۇرالى بولدى. الاي­دا, كەز كەلگەن دۇنيە توزادى. «ەنيسەي» ەسىمىن ەنشىلەپ, ەن وزەن­دى ەركىن جۇزگەن پارومنىڭ دا سوڭعى جىلدارى «ىڭقىل-سىڭ­قىلى» كوبەيدى. بۇرانداسىن ءىل­دالدالاپ تۇزەپ قويىپ جۇرە بەرەتىن قۇرلىقتىڭ كولىگى ەمەس, ءبىر اۋىلدى كوشىرىپ اكەتۋگە قاۋقارلى كەمەنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاماسا بولمايدى. سىن ساعاتتا 55 جىل جوندەۋ كورمەگەن پاروم ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ شەشىمىمەن مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلىپ, بۇقتىرما سۋ قويماسىنان زىريان اۋدانىنىڭ پەر­ۆوماي ەلدى مەكەنىنە ءجون­دەۋگە جىبەرىلدى. كەمەنىڭ سۋ مۇجىگەن ساۋىرى مەن تابانىن ينجەنەرلەر مەن تەحنيكتەر, سۇڭگۋىرلەر ءاب­دەن تەكسەرىپ, تولىق جوندەۋدەن ءوت­كىزدى. كورپۋستىق جۇمىستار ءجۇر­گىزىلىپ, ەلەكتر قوزعالتقىشى اۋىس­تىرىلدى. پارومدى جوندەگەن «گيد­روستال» جشس ديرەكتورى انا­تولي سينيتسىننىڭ ايتۋىنشا, ءجون­دەۋ جۇمىستارى ءبىر جىلعا سوزىلدى. بۇل ۋاقىتتا تولاسسىز ءجۇ­رە­تىن حالىقتىڭ كۇنى كىشىگىرىم بارجالارعا قاراپ قالدى. ونىڭ «قۇشاعى» ەلەكتروحودتاي كەڭ ەمەس. سىيماي قالعان جۇرت جاعالاۋدا ورىنعا تالاسىپ, ارازداسىپ-اق قالاتىن ىڭعايسىز جاعداي تۋا باستاعان. مىنە, كۇرمەۋلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتقان پارومنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ ساتىندە ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ: «كۇرشىم ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن پارومنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن ءبى­لەمىن. سوندىقتان وسى پروب­لە­مانىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا بارىن­شا كۇش سالدىق. سۋ كولىگى ءسىز­دەر­دىڭ يگىلىكتەرىڭىزگە قىزمەت ەتەتىن بولادى», – دەپ قۋانتقانى ەسىمىزدە. پارومدى جوندەۋگە وبلىس بيۋدجەتىنەن 117 ميلليون تەڭگە بولىنسە, ساۋد ارابياسى 80 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي دەمەۋشىلىك كورسەتتى. قازىرگى كەزدە كەمەدە جولاۋشىلارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. انا مەن بالا بولمەسى, دەمالىس مۇيىستەرى, گازەت-جۋرنال وقۋعا ارنالعان ورىندار, قوعامدىق اسحانا جۇمىس ىستەيدى. قول جۋاتىن ىستىق جانە سۋىق سۋ دا اعىپ تۇر. كوماندا مۇشەلەرىنىڭ تىنىعۋىنا ارنالعان جاتىن بولمە دە قاراستىرىلعان. پاروم تاڭعى ساعات 6.00-دەن كەشكى 22.00-گە دەيىن قىزمەت كورسەتەدى. ءىڭىر قاراڭعىسىندا دا توقتامايتىن كەمەدە 30 ادام ەكى اۋىسىم بويىنشا جۇمىسپەن قامتىلعان. كۇرشىم اۋدانىنىڭ اكىمى التايبەك سەيىتوۆپەن اڭگى­مەلەس­كەنىمىزدە, وتكەن جىلى تامىز ايىنان باستاپ قىزمەت كورسەتە باستاعان پارومنىڭ قىس تۇسە مۇزدىڭ قالىڭدىعى 1,5 مەتر بولىپ قاتقانعا دەيىن دامىلداماعانىن جەتكىزدى. ءسوز ەتىپ وتىرعان كەمە قىزمەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋ­ارلارىن ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەردىڭ ونىمدەرىن تاسىمالداۋعا 50 پايىز جەڭىلدىك بەرىلگەن ەكەن. سوعىس ارداگەرلەرىنە  قامقورلىق بار. ون جىلدان استام ۋاقىت بويى قىزىلتۋ وتكەلىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان باقىتبەك نۇرپەيىسوۆ پارومنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن بىرگە حالىققا دا قولايلى جاعداي جاسالعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, التى شا­قىرىم قاشىقتىقتاعى قوس جاعا­لاۋعا كۇنىنە 16 مارتە بارىپ-قاي­تاتىن پاروممەن ورتا ەسەپپەن ال­عان­دا 150-دەن استام كولىك وتەدى ەكەن. – ساعات سايىن ءجۇرىپ تۇرعان­دىق­تان ەشقانداي ابىر-سابىر تىرلىك  جوق. بۇل جەردىڭ جەلى, تابيعاتى قاتاڭ. سوندىقتان «كۇرشىم» پارومى كىشىگىرىم بارجالارعا قاراعاندا سەنىمدى ءارى قاۋىپسىز. التى بالدىق تولقىنعا شىداس بەرەدى. جاز ايلارىندا پاروم ارقىلى وتەتىن جۇرت تا كوبەيەدى. اسىرەسە, دەمالىسقا شىققان وقۋشىلار كوپ قاتىنايدى, – دەيدى باقىتبەك نۇرپەيىسوۆ. پاروم كاپيتانى ۆالەري سەمەنوۆيچ ءوزىنىڭ العاشقى رەيسىن وسى كەمەدە 1977 جىلى 1 ساۋىردە باستاعان ەكەن. ءبىر كەزدەرى «ەنيسەي» دەپ اتالعان پارومدا بۇكىل ءومىرىن وتكىزىپ كەلە جاتقان ۆالەري قازىرگى «كۇرشىمنىڭ» تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ جاقسى ەكەنىن جەتكىزدى. سۋ استىنداعى بولىگىنىڭ 900 شارشى مەترىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن پاروم داۋىلدا دا, قالىڭ مۇزدا دا تولىعىمەن سىناقتان ءوتىپتى. بۇگىندە زىريان اۋدانىنداعى ­زاۋىتتا «ەرتىس» اتتى ءدال وسىنداي ەكىنشى پاروم كۇردەلى جوندەۋ­دەن وتكىزىلۋدە. وعان وبلىس قازى­ناسىنان قاجەتتى قارجى ءبولىندى. ءساتىن سالسا, ەكىنشى پارومنىڭ دا ايدىنعا شىعار كۇنى جاقىن. ياعني, قوس پاروم ەكى جاعادا تۇرىپ, حالىق­تىڭ كىدىرۋىنە جول بەرمەيتىن بولادى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى.