كەيبىر جاستار قازاقى سالتپەن شاقالاققا «باۋى بەرىك بولسىن!» دەپ تىلەك ايتۋدى بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ءسويتىپ تۇرعاندا اڭگىمە قىزا ءتۇسىپ «بالانىڭ جولداسىنا» قاراي ويىستى. ءبىزدىڭ اڭگىمە كوكەيىنەن شىقتى ما, سول جەردە ءوزىنىڭ شوبەرەسىن قارسى الۋعا كەلگەن اكىمجان اقساقال, ء«اي, قاراقتارىم-اي! ارينە, ۇلكەندەر ايتپاسا سەندەر قايدان بىلەسىڭدەر! «بالانىڭ جولداسى» دەگەندى بالانىڭ يەسى, ەسى, جادى دەپ تە ايتقان» دەپ, ءبارىمىزدى وزىنە قاراتتى. «بالانىڭ جولداسىندا» قاسيەت بار. ول قۇرساقتا عانا ەمەس, ومىردە دە بالانىڭ رۋحتاس جولداسى بولادى. سول سەبەپتى ونى بالانىڭ جولداسى, ەسى, يەسى دەگەن. كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن قازاقتار ومىرگە قىز نارەستە كەلگەندە, قىز وشاقتى, شىراقتى بولسىن دەگەن نيەتپەن جولداسىن (يەسىن, ەسىن) ءۇيدىڭ جانىنداعى وشاقتىڭ قاسىنا كومدى. ال ۇل تۋىلسا ەلى مەن جەرىن قورعاسىن دەپ بالانىڭ جولداسىن تۇزگە, دالاعا كومگەن» دەپ, اقساقال بىزگە قىزىق تاقىرىپتىڭ ۇشىعىن ۇستاتتى. وسى جەردە سوزگە ارالاسقان جاسى ەلۋلەردەگى اپا: «بىزدە, ارقالىقتا, ازاتتىق العاننان كەيىنگى جىلداردا دارىگەرلەر بالانىڭ جولداسىن بانكىگە سالىپ وزىنە بەرىپ جىبەرەتىن. قازىر عوي, دارىگەرلەر بەرمەيدى. انالار كەرەك قىلمايدى. بوسانىپ جانى قالعان انا امان-ەسەن قول اياعىن باۋىرىنا العانىنا قۋانىپ پەرزەنتحانادان شىعىپ كەتە بەرەدى. ەرتەدە قازاقتار تولعاتقان انانى بوساندىرۋعا ەل ىشىنە كاسيەتىمەن بەلگىلى, قولى شيپالى, يمانى كامىل, بوساندىرۋدىڭ ۇلتتىق ءراسىمىن بىلەتىن اپالارعا عانا رۇقسات بەرگەن», دەدى.
ءبىز ءبىر-بىرىمىزدەن «بالانىڭ جولداسىن» الدىڭىزدار ما دەپ سۇراستىق. سويتسەك, بالاسىنىڭ جولداسىن ەشكىم الماعان بولىپ شىقتى. بىلمەستىك كەسىرىنەن اتا-باباسىنىڭ قانى مەن قان ارقىلى وسى كۇنگە جەتكەن ونىڭ ءبىر بولشەگىن پەرزەنتحانانىڭ قوقىس جاشىگىندە قالدىرىلعانىنا وكىندىك. بۇل شىنىندا, اتا-بابامىزعا دەگەن كۇرمەتسىزدىگىمىز دەدىك.
ءيا, قازاق حالقىنىڭ جارىق دۇنيەدەگى بار ارمان-مۇراتى ارتىندا قانى تازا اسىل تەكتى ۇرپاق قالدىرۋ بولعان. ونى ەجەلدەن ۇستانىپ كەلە جاتقان «جەتى اتا» سالتىمەن بايلانىستىردى. «جەتى اتا» زاڭى بويىنشا ادامنىڭ قانىندا ءجۇز اتاعا دەيىن گەنەتيكالىق اقپارات ساقتالىپ, بالادان بالاعا بەرىلەدى. اتا-باباسىنىڭ تەگى ءبىر تامشى قان ارقىلى انا قۇرساعىندا پايدا بولعان تىرشىلىك يەسىنىڭ بويىنا داريدى. «بالانىڭ جولداسىن» بالانىڭ يەسى, ەسى, جادى دەۋىمىز سودان. جانە بالانىڭ جولداسى ارقىلى ىشتەگى بالاعا قان جەتىپ تۇرادى.
بۇل انا جاتىرىندا بالانىڭ جولداسىمەن بىرگە اتالاردىڭ ءبىر بولشەگى قان ارقىلى ءومىر سۇرەدى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى قازاق حالقى «بالانىڭ جولداسىن» وبال قىلماي جەرگە كومگەن. قۇرساقتاعى بالانىڭ جولداسىنا قاتىستى ەل اۋزىندا كەلە جاتقان اڭىزداردا بىلاي دەيدى. تىلسىممەن ۇندەس ۇلتتىق قۇپيا سىرلارىن زەرتتەۋشى, جازۋشى ماعيرا قوجاحمەتوۆانىڭ «تىلسىم قۇپيا سىرلارى» اتتى كىتابىندا «شاڭىراق قۇرعاندارىنا ۇزاق ۋاقىت وتسە دە, قۇرساعىنا بالا بىتپەگەن كەلىنشەك جىلدا بالا تۋاتىن كورشىسىنە قىزىعا قاراپ, ءبىر جاعىنان ونىڭ تولعاتاتىن ءساتىن اڭدىپ جۇرەدى. ونىڭ تولعاعى باستالعاننان بولمەسىنەن شىقپاي قادالىپ وتىرىپ الادى. كەلىنشەكتى بوساندىرىپ جاتقان كىندىك شەشە «شىعا تۇر» دەسە دە كەتپەيدى. ءسويتىپ, كەلىنشەكتى بوساندىرىپ بولعاننان كەيىن شاقالاقتى جەردەن كوتەرىپ وراپ بولعاننان كەيىن جان-جاعىنا قاراسا الگى كەلىنشەك ءىزىم-قايىم جوعالعان. وزىمەن بىرگە انا جاتىرىنان شىققان بالانىڭ جولداسىن ۇرلاپ اكەتكەنىن بىلەدى. سول جىلى بالانىڭ جولداسىن ۇرلاعان ايەل بالا كوتەردى» دەيدى اڭىزدا. ونداي وقيعا قازىرگى كەزدە دە ۇشىراسادى. اقتوبەلىك كۇلاش اتتى اپا دا بالانىڭ جولداسىنا قاتىستى ءوزى ءتانتى بولعان تىلسىم قۇپيامەن ءبولىستى. ونىڭ تۋعان ءسىڭلىسى اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانىنا تۇرمىسقا شىققان ەكەن. كۇلاشتىڭ ءسىڭلىسىنىڭ قايىن ءسىڭلىسى ءۇش جىلدان اسسا دا بالا كوتەرمەيدى. بۇعان قىزدىڭ اناسى قاتتى ۋايىم شەگەدى. سودان كەلىنى بوساناتىن ءساتتى كۇتىپ ءجۇرىپ, بوساندىرعان دارىگەردەن كەلىنىنىڭ جاتىرىنداعى بالانىڭ جولداسىن سۇراپ الىپ قىزىنا ۇستاتادى. سول جىلى قىزى بالا كوتەرىپ, بۇل كۇنى ءتورت بالانىڭ اناسى بولعان. جيناي بەرسە ەل اراسىندا مۇنداي وقيعالار كوپ. انا جاتىرىنداعى بالا جولداسىنىڭ ادام ومىرىنە جاقسى اسەرىن, ونىڭ قۇپياسىن بىلگەن اتا-بابامىز بالا تاربيەسىن انا قۇرساعىنا بىتكەن كۇننەن باستاعان. مەديتسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سوۆەتحان عابباسوۆ ونى «اقىل جانە جۇرەك, زەيىن تاربيەسى» دەگەن. اياعى اۋىر انانىڭ ۇيىپ جاساعان ءمىناجاتىنان اسقان ىشتەگى بالاعا تاربيە جەتپەيدى» دەيدى. سونداي-اق قۇرساققا بىتكەن بالاعا بايلانىستى قازاق حالقىندا اۋەلدەن قولدانىپ كەلە جاتقان سوزدەر وتە كوپ. مىسالى, انانىڭ قۇرساعىنا بالا بىتكەننەن «قۇرساق شاشۋ» سالتىن جاساپ, اناسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاعان. بالا سىرتقى قۇبىلىستاردىڭ ءبارىن سەزەتىنىن بىلگەندىكتەن, انانىڭ كوڭىلى جادىراپ ءجۇرۋىن قاداعالاعان. ءتىپتى قۇرساقتاعى بالانىڭ ءتۇسىپ قالۋىنا قاۋىپ بولعان كەزدە ىشتەگى بالانى ساقتاندىرۋ ماقساتىندا انانىڭ ەتەگىن بايلاعان ادەپ-عۇرپى بولعان. ال سىرتتاعى جاعىمسىزدىقتان شوشىعان كەزدە ىشتەگى شارانانىڭ جوعالىپ كەتۋىن, قۇرساقتاعى بالا كورىنبەي تىعىلىپ قالۋىن «بالا جۇگىنىپ كەتتى» دەيدى. ەلى مەن جەرىن قورعاعان ۇلتىنا ادال ۇلت پەرزەنتىن «التىن قۇرساقتى» انادان تۋعان ادال ۇل دەسە, ساتقىن, ەكىجۇزدى, ايارلارعا ارناپ «قۇرساعىنان ۇشىنعان» دەپ كۇيىنگەن.
ال ەۋروپا عالىمدارى بالانىڭ انا جاتىرىندا تەك فيزيولوگيالىق دەنە ءبىتىمى عانا قالىپتاسادى دەپ كەلدى. كەيىنگى ۋاقىتتا ادامداردىڭ تاربيەسى مەن مىنەز-قۇلقىن, پيعىلىن اۋىزدىقتاي الماي جۇرگەن امەريكالىق عالىمدار ادام تاربيەسىنىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلۋدە. ەندى «جەردەن جەتى قويان تاپقانداي» قۇرساقتاعى بالانىڭ ءتورت ايلىعىنان ەسى كىرەدى, زەيىنى بولادى دەپ ءجۇر. ادام تاربيەسىن انا قۇرساعىنان باستاۋ كەرەك ەكەن دەۋدە. ونى قازاق حالقى ومىردە قولدانىپ كەلە جاتقانىنا ون عاسىردان اسىپ كەتكەن دەگىڭ كەلەدى. امەريكالىق عالىمداردىڭ «قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, ادامزات ءۇشىن قۇندى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن وزدەرى نەگە ۇستانباي ۇمىتتى؟» دەپ سۇراۋى مۇمكىن عوي. ونىڭ باستى سەبەبى, قازاق ۇلتىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن ورىستار قانشاما گەنوتسيد جاسادى. جويا الماعان سوڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى مەن ادەپ-عۇرىپ قۇپياسىن زەرتتەپ ءبىلدى. ۇلتتىق سالت- ءداستۇرىن جويۋ ءۇشىن ونى «ەسكىلىك» دەپ جىمىسقى ساياسات جۇرگىزىپ قازاقتى ۇركىتتى. ۇلتتىعىن ۇمىتتىردى. ەندى, اتا-بابامىزدىڭ عاسىردان عاسىرعا ومىردە قولدانىپ كەلگەن سالت-ءداستۇرىن سارالاساق, قايران قازاعىمنىڭ ۇلتتىعى مەن انا ءتىلىن جوعالتىپ ءوزىن ءوزى تانىماي ءجۇرۋ سەبەبى, ۇلتىمىزدىڭ انا جاتىرىنان ۇلتتىعىن ۇرلاتۋىندا دەگەن ويعا قالاسىڭ...
ءزۇبايرا اكىموۆا,
جۋرناليست
