تۇركيادا باس ساۋعالاعان «تۇركىستان لەگيونى» قازاقتارى

«تۇركىستان لەگيونى» «شىعىس لەگيو­نىنىڭ» قۇرامىندا بولدى. وعان: ارميان, ازەربايجان, سولتۇستىك كاۆكاز, گرۋزين, ەستون, لاتىش, تۇركىستان لەگيوندارى كىرگەن. بۇل ۇلتتاردىڭ بارلىعىنا گەرمانيا باسشىلىعى وزدەرىن جاۋلاۋشى ەمەس, كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزبىرلىعىنان ازات ەتۋشى رەتىندە نيەتتەرىن ايتا كەلىپ, بولاشاقتا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن ءار ۇلتقا ءوز اۆتونومياسىن قۇرۋعا رۇقسات بەرىپ, بيلىكتى دە ءوز قولدارىنا بە­رۋ­گە ۇمىتتەندىرگەن. وسىنداي فاكتور كوپ­تەگەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ تۇت­قىن­عا ءتۇسۋى جانە سوعىس اياقتالعان سوڭ وتا­نىنا قايتپاي قالۋىنا سەبەپشى بولدى. كەيبىر دەرەكتەردە كەڭەس وداعى جا­عىنان 3,9 ملن ادام سوعىس تۇتقىنى بولدى دەگەن دەرەك بار. سونىڭ ىشىندە ارحيۆ قۇجاتتارى 6700-ءى قازاق تۇتقىن بولعان دەيدى.

* * *

سوعىس اياقتالعان سوڭ تۇتقىنداردىڭ دەنى «وتانىنا ساتقىندىق جاسادى» دەگەن جەلەۋمەن جازاعا تارتىلدى. كوبى اتىلدى, ءبىرازى 25 جىلعا سوتتالدى. جوعارىداعى لەگيوندا بولعان قازاقتار اراسىندا تۋعان جەرىنە ورالماي شەتەلدەرگە باس ساۋعالاپ كەتكەندەر دە بول­­دى. سولاردىڭ ىشىندە – سوعىستان كە­يىن تۇركيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى تەڭىز جا­عالاۋى ايماعىنا ورنالاسقان ادانا قا­لاسىنا باس ساۋعالاپ بارعان بەس قازاق ازاماتى بار.

ولار: 1. يسلام كەرەي (شايقىسىلام ءلاتىپوۆ) سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اقجار اۋدانى جەتىۇي اۋىلىنان. 2. ياحيا قازبەك (جاقيا قوشقىنباەۆ) پاۆلودار وبلىسى, جەلەزين اۋدانى جاڭاتالاپ اۋىلىنان. 3. حالىق ورال (تولەپ حالەلوۆ) اقتوبە وبلىسىنان. 4. قاشيم بالقاش قاراعاندى وبلىسىنان. 5. زەينەل ابيدەن (زەينەلقابيدەن شاۋىشوۆ) قىزىلوردا وبلىسىنان ەكەنىن بىلدىك.

وسىلاردىڭ اراسىندا – يسلام كەرەيگە (شايقىسىلام ءلا­­تىپوۆ) توق­تالار بولساق, 1942 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, نەمىس­تەر­دىڭ تۇتقىنىنا تۇسەدى. سودان «تۇركىستان لەگيونى» ساپىنان ءبىر-اق شىعادى. تۋعان-تۋىستارى بۇعان دەيىن «حابارسىز كەتتى» دەگەن مالىمەتكە سەنىپ كەلگەن. ءتىپ­تى اۋداندىق ماي­دانگەرلەر تى­­زىمىندە دە وسى­لاي دەپ تۇر. 1969 جىلى ويدا-جوقتا جو­عال­عان جاۋىنگەردەن حات كەلەدى. ول حاتتا, شايقىسىلام ءوزىنىڭ ءتىرى ەكەنىن جانە تۇركيانىڭ ادانا قالاسىندا تۇرىپ جاتقانىن بايانداپتى. ال مىنا جاقتاعى تۋىستارى دا حات جازعانىمەن, تۇركيالىق باۋىرى «سەندەرگە زيانىم تيەدى» دەپ, حات-حابار الماسۋدى سانالى تۇردە دوعارعان. ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە 1974 جىلى تۇركيادان «اكەمىز قايتىس بولدى» دەگەن حابار كەلگەن. حابار العان ەلدەگىلەر جىلقى سويىپ اس بەرىپ, جانازاسىن شى­عارعان.

وسىلاي بەس قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ دەرەگىن تاپقان سوڭ, قالعانى تۋرالى مالىمەتتى ىزدەستىرە باستادىق. «بارمىسىڭ, باۋىرىم» مەن رەسەيلىك «جدي مەنيا» باعدارلاماسىنا سۇراۋ سالدىق. ناتيجە شىقپادى. ىزدەستىرۋ بارىسىندا ەكى جىل بۇرىن سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى ابزال ساپاربەك ۇلىنا حابارلاسىپ, قازاق دياسپوراسى اراسىنا سۇراۋ سالدىق. ەلشى ادانا قالاسىندا قازاق دياسپوراسى جوق ەكەندىگىن ايتىپ, بىراق تۇركياداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ باسشىسى ەرول يەلدجيعا حابارلاسۋىمىزدى ايتتى.

دەرەۋ ەرول يەلدجيگە حابارلاسىپ ءبىراز اقپارات بىلدىك. ونىڭ ايتۋى بو­يىنشا, تۇركياداعى قازاقتار اراسىندا سوعىس تۇتقىندارى جايىندا ەستىگەن. ءسويتىپ تۇركيا قازاقتارىنىڭ چاتتارىنا شىقتىق. تابانداپ ىزدەستىرۋدىڭ ارقاسىندا بىزگە تۇركيالىق ايعۇن قازبەك دەگەن ادام حابارلاستى. بۇل كىسى يسلام كەرەيدىڭ ومىرلىك دوسى جاقيا قازبەكتىڭ بالاسى ەكەن. ايعۇننىڭ ايتۋىنشا, ادانا قالاسىنا جەتى جىگىت كەلگەن. بەسەۋى قازاق, قالعان ەكەۋى: ءالي چەفيك دەگەن تاجىك پەن مۇحاممەد شاريوعلى ەسىمدى وزبەك.

– ءسىز ىزدەگەن ادام ول مەنىڭ اكەمنىڭ جان دوسى, قايتقانىنا توعىز جىل بولدى. ول كىسى ولەرىندە ماعان «ەلدەگى تۋىستارىمدى تاۋىپ وسىنداعى بالا-شاعاممەن تابىستىر» دەپ امانات ايتقان ەدى, – دەدى ايعۇن قازبەك. ءسويتىپ يسلام كەرەيدىڭ بالالارى ەلدەگى تۋىستارىمەن بايلانىسىپ, اداسقان ۇرپاق ءبىر-بىرىمەن تابىستى. جارىقتىق اتامىز ۇرپاعى ۇمىتپاسىن دەپ ءوز رۋىن فاميليا قىلىپ العان ەكەن.

تۇركياعا بارعان بەس قازاقتىڭ ىشىن­دە, ەسكىشە – جاڭاشا حات تانيتىنى جاقيا قازبەك ەكەن. بۇل كىسى ءوزى­نىڭ اتا-تەك شەجىرەسىن جانە باستان كەش­كەن وقيعالاردى جازىپ كەتىپتى. وسى جازبادا, سوعىس اياقتالعان تۇستا ءبىرى­نىڭ اياعى, ءبىرىنىڭ قولى جوق جەتى جىگىت تۇركيانىڭ ادانا قالاسىنا تاپ بول­عانى, تاعدىردىڭ قالاۋىمەن وسىندا تۇراقتاپ ءۇيلى-باراندى بولىپ ومىرلەرىن جالعاستىرعانى تۋرالى ايتىلىپتى.

* * *

يسلام كە^­­­­رەي­­­­دىڭ­ تۋىس­­­تا­­رىن ۇرپا­عى­مەن تابىس­تىرۋعا ات­سا­لىس­قان ازا­مات اي­عۇن قاز­بەك ءوز اكەسى ياحيا­ قا­زى­بەك­تىڭ ­تۋىس­تا­رىن تا­ۋىپ بە­رۋىن ءوتىن­دى. بۇعان دا «ماقۇل» دەدىك. اۋەلى, بۇل كىسىنىڭ رۋى ۋاق ەكەنىن ءبىلىپ الدىق. ياحيا قازبەك اتامىز (جاقيا قوشقىنباەۆ) پاۆلودار وبلىسى, جەلەزين اۋدانى, جاڭاتالاپ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ايعۇننىڭ ايتۋىنشا, اكەسى مايدانعا الماتىدان شاقىرىلعان ەكەن. ءبىر قىزىعى, اكەسى جيناقتاپ قالدىرعان قاعاز قۇجاتتاردىڭ ىشىندە «پاۆلودار وبلىسى, ءۇرلىتۇبى اۋدانى» دەگەن جازۋ بار بوپ شىقتى. پاۆلودارلىق ۋاق رۋىنىڭ وكىلدەرىمەن حابارلاسقانىمىزدا, جازباداعى ءۇرلى­تۇبى اۋدانى بۇگىنىگى جەلەزين اۋدانى ەكەنىن بىلدىك. ياعني سوعىسقا دەيىن جە­لەزين اتاۋى ءۇرلىتۇبى اۋدانى دەپ اتالعان.

ياحيا قازبەك­ (جاقيا قوش­­قىن­باەۆ) سو­­­عىس­قا كەتەر ال­­­دىن­دا قىس ايىن­دا ۇي­لەن­گەن ەكەن. سو­عىس­­قا جاز ايىن­دا اتتانعان. جال­­­پى, جاقيا قوش­­قىنباەۆ وتە ساۋات­تى, ءبىلىمدى ادام بولعان. ۇلىنا قال­دىرعان جازبالارىنا قاراپ وتىرىپ ونىڭ ولەڭ شىعارعان اقىن ەكەندىگىن, شەجىرەشى ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ءومىرىن ەستەلىك قىپ جازىپ كەتكەن. ونىمەن قويماي بالاسىنا «قازاقستاندا تۋىستارىڭ بار, تاۋىپ ال» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرعان.

ءبىز ىزدەستىرۋ ناتيجەسىندە, ياحيا قاز­بەك­تىڭ قىزىن تاپتىق. ول كىسى پاۆ­لو­داردا تۇرادى ەكەن. بۇل ىسكە قالالىق باتىر بايان اتىنداعى قوردىڭ ادامدارى كومەكتەستى. ياحيا اتامىزدىڭ ايەلى جارىن ولدىگە ساناپ ودان قالعان جالعىز تۇياق قىزىن ماپەلەپ وسىرگەن. ويتكەنى اۋىلعا «ول كىسى ءولدى» دەگەن حات كەلگەن.

جاقسى حابار قۇلاعىنا تيگەندە ايعۇن قازبەك مىرزا قاتتى قۋاندى. دەرەۋ قازاقستانعا ۇشىپ كەلدى. ءسويتىپ ءومىرى كورمەگەن اپالى-ءىنىلى باۋىرلار كورىسىپ, ساعىنىشتان ماۋقىن باسىپ ءبىر جاساپ قالدى. بىراق باۋىرىمەن تابىسقان اپا سول ءتۇنى و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە باردى. بۇل ءارى ايانىشتى, ءارى تاعىلىمدى تاعدىر ەدى.

* * *

ءۇشىنشى تاع­دىر يەسى – حالىق ورال. ول كىسىنى «ورال» اتىمەن ىزدەستىردىك. قا­زاقستاندا ون­داي تاۋ, قالا, وزەن اتاۋلارى بار بو­لىپ شىقتى. با­لالارىنان وسى­نىڭ قايسىسى اتا­لا­رىڭىز دەگە­نى­مىزدە, ولار «ورال تاۋى» دەپ ايتتى. قازاقستاندا ورال تاۋى اقتوبە جانە رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسىنىڭ جەرىندە ورنالاسقان. ىزدەۋدى اقتوبەدەن باستادىق. ەكى ايماقتىڭ ارحيۆتەرىنە سۇراۋ سالعانىمىزدا, ءبىر جۇما ىشىندە اقتوبە وبلىستىق ءارحيۆى بارلىق قۇجاتتاردى تاۋىپ بەردى. اقتوبە وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ باسشىسى مارات تولەباي ۇلى ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى اياقسىز قالدىرماي, قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىرما بەرىپ, زەرتتەۋىمىزدىڭ جىلدام جۇرۋىنە جاعداي جاسادى.

حالىق ورال اعا­مىزدىڭ قى­زى جەت­پىستەن اس­قان كەيۋانا گەرمانيادا تۇ­رادى. وسى كىسىدەن اكە­سى­نىڭ تەگىن سۇرا­عا­نىمىزدا اكە­سىنىڭ اكەسى حا­لەل, شەشەسى زەي­نەپ دەپ ايتقان. اقىرى بۇل كىسى حالەلوۆ تولەپ بولىپ شىقتى. رۋى – تاما. مۇنداعى قۇجاتتاردا, ول كىسىنى سىرتىنان 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرعان. تۋىستارىن ىزدەستىرىپ جاتىرمىز.

«تۇركىستان لەگيونى» تاريحىنىڭ اينالاسىندا ايتىلماعان دۇنيە كوپ. ونى زەرتتەپ, باعاسىن بەرۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. قالعان ءتورت ادامنىڭ تاعدىرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, قىرعىز ءوز ەلىندەگى تۋىس­­تارىن تاۋىپ ەرتەدەن ارالاسقان ەكەن. ءتىپتى وش قالاسىنا مەشىت سالدىرعان. ءبىر بايقاعانىمىز قازاقتان باسقالارىنا كەڭەس وكىمەتى جەڭىلدىك تانىتتى ما ەكەن دەگەن ساۋال تۋىندايدى. قالعان قازاقتىڭ تاعدىرى ءالى زەرتتەلىپ جاتىر.

سامات جۇماتاي ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ تاريح دوكتورانتى