العاشقى قازاق كالەندارى

قازاق تاريحىنداعى العاشقى كالەندار تۋرالى ءار كەزدە, ءار جەردە قاداۋ-قاداۋ ايتىلعانى بولماسا جۇلگەلەپ, جۇيەلەپ جا­زىلعان زەرتتەۋ جوققا ءتان. دە­سەك تە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ ارداگەرى, پەداگوگيكا عى­­لىم­دارىنىڭ كانديداتى, ماتە­ما­تيك-جاراتىلىستانۋشى مىڭباي يسقاقوۆ­تىڭ پايىمىنا قاراعاندا, 1923 جىلى جۋرنال ستيلىندە جارىق كورگەن اتالعان كالەندار زور تاريحي ءرول اتقارعان ەكەن. ياعني بۇل كالەندار تانىمدىق ماقالا­لار جيىنتىعىنان قۇرالعان. باستى ەرەكشە­لىگى – دەمالىس كۇنىن جۇما بولدىرعان. سونىمەن قاتار جىل باسىن 22 مارتتان (ناۋرىز) باستاۋدى ۇيعارعان. وعان دالەل – كالەنداردىڭ ىشكى بەتىنىڭ ءبىرىنشى جولىندا: «بيىل يت جىلى ءبىتىپ, دوڭىز جىلى 22 مارتتان باستالادى» دەپ جازىلعان. سونداي-اق كۇنتىزبەدە اي اتاۋلارى ورىسشا ءھام قازاقشا: يانۆار – ءدالۋ, فەۆرال – حۇت, مارت – حامال, اپرەل – ءساۋىر, ماي – زاۋزا, يۋن – ساراتان, يۋل – اسەت, اۆگۋست – سۇمبىلە, سەنتيابر – ميزان, وكتيابر – عاقىراپ, نويابر – قاۋىس, دەكابر – ءجيددى دەپ جازىلىپتى. كۇن اتاۋلارى: سەنبى, جەكسەنبى, دۇيسەنبى, سەيسەنبى, سارسەنبى, بەيسەنبى, جۇما دەگەن رەتپەن بەرىلىپ, جىل بويى اتاپ وتەلۋگە ءتيىس داتالار كورسەتىلىپتى:

22 يانۆار – قاندى جەكسەنبى كۇنى;

12 مارت –  پاتشا تاقتان تۇسكەن كۇن;

18 مارت – پاريج كوممۋنا­سىنىڭ كۇنى;

22 مارت – قازاقشا جىل باسى;

1 ماي – ينتەرناتسيونال كۇنى;

9 سەنتيابر – جاستار كۇنى;

4 وكتيابر – قازاقستان كەڭەس­تەرىنىڭ
ءى سەزى اشىلعان كۇن;

7 نويابر – وكتيابر مەيرامى.

بۇلاردان باسقا ورازا جا­نە قۇربان ايت مەيرامىنىڭ مەرزىمدەرى كورسەتىلىپ, «ويان قارعىس تاڭبا باسىلعان», دەپ باستالاتىن دۇنيە ءجۇزى پرولە­تارياتتارىنىڭ گيمنى «ينتەر­ناتسيونال» جىرى تۇڭعىش رەت قازاقشا اۋدارىلىپ بەرىلىپتى.

«بۇل شىن مانىندە تۇڭعىش تولىق قازاق كالەندارى. ءبىر جىل بۇرىن قازاقستان­نىڭ مەملەكەتتىك ءباسپاسوز ءبولىمى اراب ارىپتەرىمەن دايىنداپ, 1923 جىلى قازاق مەملە­كەت­تىك باسپاسى ورىنبور قالا­سىن­دا باسىپ شىعاردى. 146 بەت, 6 بولىمنەن تۇرادى. كالەن­دارعا رەسپۋبليكامىز­دىڭ گەوگ­رافيالىق سيپاتتاماسى, اكىمشىلىك بولىكتەرى, شارۋا­شىلىعى جايلى 34 ما­قالا ەنگى­زىلگەن», دەپ جازىپتى قازاق كۇن­تىزبەسىنىڭ بىلگىرى م.يسقاقوۆ 1980 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «حالىق كالەندارى» اتتى كولەمدى ەڭبەگىنىڭ 292-بەتىندە.

 * * *

العاشقى قازاق كالەندارىن قۇراستى­رۋشىلار ەڭ اۋەلى اعارتۋشىلىق ءھام تانىمدىق باعىت ۇستانعانى بايقالادى. سول زاماندا ورىنبوردا شىعىپ تۇرعان قازاق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورگانى – «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى 14 قاڭتار كۇنگى سانىنان باستاپ, بىرنەشە نومىرىنە «قازاق كالەندارى» جايلى جارشى (جارناما) بەرىلىپتى (2-سۋرەت).

وسى جارشىدا كالەنداردىڭ 6 بولىمىنە ءبولىپ-ءبولىپ ەنگىزىل­گەن ماقالالار ءتىزىمى بەرىلىپ, كەيبىر جازبالاردىڭ اۆتورى كورسەتىلىپتى. مىسالى:

ءبىرىنشى ءبولىم ماقالالارى:

1. ءسوز باسى.
2. كالەندار تاريحىنان قىسقاشا ماع­لۇمات (اۆتورى ەرعالي الدوڭعاروۆ)
3. 1923 جىلدىڭ كالەندارى.
4. ءار ايدا بولعان زور وقي­عالار.

ەكىنشى ءبولىم ماقالالارى:

1. جەر ءجۇزىنىڭ ەڭبەكشىلەرى, بىرىگىڭدەر! (اۆتورى ع.اسىل­بەكوۆ).
2. تاپتار كۇرەسى دەگەن نە نارسە؟
3. كۇنباتىس ءھام كۇنشى­عىستىڭ بوستان­دىق جولىندا كۇرەستەرىنىڭ تاريحى (اۆتورى سماعۇل سادۋاقاسوۆ).
4. رۋسيادا 1917 جىلعا دەيىن بوستاندىق جولىنداعى كۇرەستەر تاريحى.
5. رۋسيادا 1917 جىلى بولعان زور توڭكەرىس.
6. تاپ ءھام پارتيا (اۆتورى «كەدەي بالاسى» – بەيىمبەت ماي­لين)
7. كامونەس پارتيا تاريحى (اۆتورى «كەدەي بالاسى» – بەيىمبەت مايلين)
8. ورتاقشىل جاستار ۇيى­مى (اۆتورى ءابدىراحمان ءبايدىلدين).
9. قازاق ايەلدەرى اراسىنداعى جۇمىس.
10. جۇمىسكەرلەر تابىنىڭ اتاقتى كوسەمدەرى.
11. قازاقستاندا اۆتونو­ميانىڭ تۇزەلۋى (اۆتورى ا.كەن­جين).
12. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باستىقتارى.
13. ينتەرناتسيونال ولەڭى.

ءۇشىنشى ءبولىم ماقالالارى:

1. وقۋ.
2. قازاق تاريحىنان (اۆتورى ەلدەس وماروۆ).
3. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ زاڭى.

ءتورتىنشى ءبولىم ماقالالارى:

1. ءتانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ (اۆتورى ا.بايتۇرسىنوۆ).
2. انانىڭ ءھام بالانىڭ ساۋلىقتارىن ساقتاۋ (اۆتورى اينۋز يسمەتوۆا).
3. اۋىرۋدان ساقتانۋ جولدارى (اۆتورى اينۋز يسمەتوۆا).

بەسىنشى ءبولىم ماقالالارى:

1. قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىندا مال ءوسىرۋ جايى.
2. جۇقپالى مال اۋرۋلارى (اۆتورى سەيدالين).
3. ەگىندىكتى سۇرىپتاۋ (اگرونوم كەڭەسى).
4. جۇت (اۆتورى سەيىتقالي مەڭدە-
   شوۆ).
5. جۇت ءھام ونان ساقتانۋ شارالارى (اۆتورى ماديار – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ)

التىنشى ءبولىم ماقالا­لارى:

1. قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ءتۇزىلىسى (اۆتورى ءا.ايتيەۆ).
2. ءۇشىنشى جالپى قازاق كەڭەستەر جيى­لىسىنىڭ قاۋلى­لارى.
3. مەتر ولشەمدەرى.

 * * *

قازاقتىڭ العاشقى كالەندارىن قۇراس­تىرعان كىمدەر دەگەنگە كەلسەك, جوعارىدا ءتىزىمى بەرىلگەن ماقالا اۆتور­­لا­رىنىڭ ءبارى­نىڭ ۇلەسى بارى انىق. بۇ­لار­دىڭ اراسىندا حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار تۇلعالارى دا ءجۇر. ونىڭ سىرتىندا شىعا­رۋشىلار كالەندار جارىق كورگەننەن كەيىن ونى ساتۋعا شىعارعان كورىنەدى. بۇل سوزىمىزگە دالەل گازەتتىڭ بىرنەشە سانىنا جارىق كورگەن جارنامادا: «كالەندار ورىنبورداعى ءھام باسقا ۇلكەن قالالارداعى مەملەكەت باسپاسىنىڭ «زنانيە – ءبىلىم» كىتاپ دۇكەن­دەرىندە ساتىلادى», دەگەن سىلتەمە بەرىلىپ, ياعني كالەندار قايتا ساتىلىپ جاتقانى ايتىلىپتى.