تۇماقتان كەلگەن ادام

كسرو ساياسي تەررور قۇرباندارىنىڭ تىزىمىندە ول تۋرالى جارتىلاي بولسا دا, مىناداي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. قاليەۆ نوعاي. 1910 ج.ت., قاراعاندى وبل., شەت اۋد.,اقسۋ-ايۋلى ك.; قازاق; ءبىلىمى باستاۋىش; رەداكتور, شەت گازەتى. ول 1931 جىلى ۇستالادى. ۇلى كامپەسكەدە قايىن جۇرتىن جاقتاعان-مىس. قايىن جۇرتى شىنىندا دا مالدى بولعان. وسى جولى سەمەيگە ايدالىپ بارا جاتقاندا ماشيناعا قازاقتىڭ ايماڭداي ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تە تيەلگەنىن راستايتىن ايعاقتار بار. جولدا قازاق جىگىتتەرى قاشىپ كەتپەكشى بولعاندا, «مۇنىڭ سوڭى جامان بولادى» دەگەندى ايتىپ توقتاتقان مۇحاڭ ەكەن. جەكە باستىڭ اتالمىش پاراعىندا ونىڭ 1938 جىلى 27 مامىردا ەكىنشى رەت شەت اۋدانىندا سوتتالعانى كورسەتىلگەن. دەمەك, نوعاي قالي ۇلىنىڭ سوتتالعانعا دەيىنگى قىزمەتى شەت اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان. باسقا ءبىر مۇراعات دەرەكتەرىندە ول كىسىنىڭ قارقارالى اۋداندىق, بالقاش قالالىق گازەتتەرىندە ىستەگەنى جونىندە ماعلۇماتتار بار ەكەن. 70 جىلدىعىن اتاپ وتكەن شەت اۋداندىق باسىلىمى ءوز رەداكتورلارىنىڭ تىزبەسىن جاريالاعاندا, ول كىسىنىڭ ەسىمى جاي قىزمەتكەرلەر تىزىمىندە دە بولماي شىقتى. وسى باسىلىمنىڭ رەداكتورى بولىپ ىستەگەن باسشىلارى دا ەشقانداي دايەكتەمە بەرە المادى. وسىعان قاراماستان, نوعاي قالي ۇلىنىڭ شەت اۋداندىق گازەتىندە رەداكتور قىزمەتىن اتقارعانىن انىق دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, قاماۋعا الىنىپ, سوتتالعانداردىڭ بارلىعىنىڭ پاراقشاسىنا سوڭعى جۇمىس ورنى جازىلادى. قيىر سولتۇستىك نكۆد باس قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ كەيىپكەرىمىزگە اشقان ەڭبەك كىتاپشاسىنىڭ ماماندىق دەگەن تۇسىندا جۋرناليست دەپ كورسەتكەن. سوتتالدى: قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ 1939 جىلعى 19 مامىرداعى ۇكىمىمەن, رسفسر قك 58-7,58-11 باپتارىمەن ايىپتالادى. بۇل باپ اۋىر قىلمىسقا جاتادى. ءبىزدىڭ سۇراۋ سالۋىمىزبەن بۇل دەرەكتى قر ۇقك قاراعاندى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى بەرىپ وتىر. رسفسر قك بويىنشا 58-باپ مەملەكەتتىك قىلمىس جانە كونتررەۆوليۋتسيالىق ءىس-قيمىل ارەكەتى بولىپ تابىلادى. جالپى, تەرگەۋ كۇندىز-ءتۇنى جۇرگىزىلىپ, ءبىر جىلعا سوزىلادى. «قارا ەلەستەر» نوقاڭنىڭ سوڭىنا 1937 جىلى تۇسەدى. قانشا بوي جاسىرعانىمەن كەلەر جىلدىڭ 27 مامىرىندا قولعا تۇسەدى. 1939 جىلى 19 مامىردا سوت 15 جىل يتل-عا (ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسىنا) جىبەرۋ تۋرالى ۇكىم شىعارادى. سول زاماندا كسرو جەرىندە سوۆەتتىك ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرى سەگىز ايماققا بولىنەتىن. سونىڭ ءبىر ايماعى قازاقستانداعى لاگەرلەردىڭ ءوزى ۇلان-عايىر جەردى الىپ جاتتى: قارلاگ, بالقاشلاگ, اقتوبەلاگ, ستەپلاگ, ەكىباستۇزلاگ, شىمكەنتلاگ, ت.ب. ەرەكشە باعىتتاعى لاگەرلەر – الجير, پەتروپاۆل, سەمەي. قازاقستان رەت سانى بويىنشا بەسىنشى ايماق بولاتىن. بۇل لاگەرلەردە بەس جىلدان جوعارى مەرزىمگە كەسىلگەندەر وتىردى. سوۆەتتىك جانشۋ اپپاراتى بىردەن ىسكە كىرىسەدى. الدىمەن قارلاگ-قا 6 ايعا وتىرعىزادى. سونان كەيىن عانا تۇتقىندار ەتاپپەن ارناۋلى كونۆويمەن ۆەرحويانسكىگە جونەلتىلەدى. تاۋار ۆاگوندارىنا تيەلگەن ولارعا جىلى كيىم بەرىلمەيتىنى, سۋدىڭ ءوزى تاۋلىگىنە ءبىر رەت بەرىلىپ, كوبىنەسە كەپكەن نانمەن شەكتەپ وتىراتىن. گۋلاگ نوعاي قالي ۇلىن كونتررەۆوليۋتسيونەر رەتىندە قارسى الادى. لاگەرلەردىڭ ءبارى ءبىر ءتيپتى ەدى. تىكەنەك سىمدى قورشاۋدىڭ ءبىرىنشى قاتارىنىڭ بيىكتىگى ءبىر مەتر, نەگىزگى بولىپ سانالاتىن ەكىنشى قاتاردىڭ بيىكتىگى 3-4 مەتر بولاتىن. ءتورت جاعىندا بوسا-بولماسا قاراۋىل مۇناراسى. ورتاسىندا مەدسانچاست, شترافيزو, ونىڭ سىرتىن الا باراقتار جايعاسقان. يزولياتور ناعىز بەكىنىستەردەن تۇردى, ولار جەكە جانە جالپى كامەرالار بولىپ ءبولىندى. نوعاي ەكەۋىندە دە وتىرىپ شىققان. يزولياتورلاردىڭ توبەسى كىسى بويى بورەنەلەرمەن جابىلعان, استى بەتوندالعان. ودان قاشىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ۆەرحويانسكىنى سۋىقتىق پوليۋسى دەيدى. نوقاڭ وتىرعان سول جىلدارى سىبىردە اۋا رايى وتە سۋىق بولدى. اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى كەي كۇندەرى 60 گرادۋستان دا تومەندەپ كەتەدى ەكەن. ادامنىڭ يتجاندىلىعىن سوندا كورگەن. كادىمگى قارا, قىزىل بۇرىشتاردى ارالاستىرىپ ۇگىپ, دەنەلەرىن ىسقىلاپ جان ساقتاعان كۇندەرى از بولماپتى. ال تۇتقىنداردىڭ كوبىسى سول جاتقان توسەكتەرىنەن تۇرماي قالاتىن. ولاردى سىرتقا سۇيرەپ شىعارىپ, كادىمگىدەي اعاش قالاعانداي قالاپ قويىپ, سونسوڭ جاعارماي قۇيىپ, وت قوياتىن. سوندا الگى «مايىتتەر» تىرىلەر ەدى. ەكى قولدارىن ەربەڭدەتىپ, باعىت-باعدارسىز اششى ايقايلارمەن ەس-ءتۇسسىز «ماڭىرار» ەدى. مۇنى جايباراقات كورۋ مۇمكىن ەمەس... مۇندا دا كوپ تۇراقتامايدى. كەلەسى ەتاپپەن ويمياكوننىڭ وزىنەن شىعادى. ونداعى سۋىقتىق 70 گرادۋسقا دەيىن بارعان. 1939 جىلى 70,4 مىڭ, ال كەلەسى جىلى 47,3 مىڭ تۇتقىن كەلەدى ويمياكونعا. نوعاي اكەمىز وسى كەيىنگىسىمەن كەلگەندەردىڭ ءبىرى. تامىز ايىنىڭ باسىندا ۆلاديۆوستوكتان شىققان «دالستروي» كەمەسى ناگاەۆ بۇعازىنا زاكىر تاستايدى. تۇكىرىك جەرگە تۇسپەي قاتاتىن ميداي دالانىڭ ءدامىن سولاي تاتادى. چاي-ۋرياعا جەتىپ زابويششيك بولادى. بۇل سەۆۆوستلاگ قيىر سولتۇستىك نكۆد-سىنا قارايتىن. ونداعى تۇتقىندار نەگىزىنەن التىن, قولا, ءبىراز مولشەردە ۆولفرام, باسقا دا ءتۇستى مەتالدار وندىرگەن. نوقاڭ بىلاي ەسكە الادى: «بۇل ءبىر قۇمىرىسقانىڭ يلەۋىنە ۇقسايتىن. مىڭداعان تاشكەلى تۇتقىننىڭ قوزعالىسى ءبىر ىرعاققا تۇسكەن. كۇننىڭ جارىعىمەن 12, ودان قالسا 16 ساعات ۇزبەي جۇمىس ىستەيمىز. مامىر ايىنىڭ باسىنان قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن بۇل تىرلىك استە تىنبايدى. تۇتقىندار مۇندا ءبىر ماۋسىم عانا ىستەيدى. ودان ارىگە جارامايدى. كوبىسى ءۇش ايدان اسپايدى. بۋىندارىن ۇستاي المايدى. سول ءتىرى, جىلى كۇيىندە جەر استىندا قالىپ جاتتى... ال ولاردىڭ ورىندارىن جاڭادان كەلىپ جاتقاندار تولتىرىپ وتىردى... شاحتادا تىكتەپ جۇرە المايمىز. ايتماعانبەت ەكەۋمىز ءبىر قايلا مەن سۇڭگىگە جەگىلدىك. جەرى توڭ, الدىرمايدى. دارىمەن اتىپ الادى. بايقاماي تول ء(دارى) سالىنعان شۇڭقىردى لوممەن ۇرايىق. كەلەر ءسات قاتتى جارىلىس بولدى. كوز الدىمىز قاراڭعى بولدى دا قالدى. ەسىمىزدى جيعاندا توبەگە بارىپ قادالعان لومدى كوردىك. بىرەسە جىلادىق, بىرەسە كۇلدىك. امان قالعانىمىزعا قۋانعان ءتۇرىمىز عوي». ايتماعانبەت يبراەۆ اقتوعاي اۋدانىنىڭ ءجامشى اۋىلىنىڭ تۋماسى. تاعدىردىڭ جازمىشىن قاراڭىز, بۇلار قازاق توپىراعىندا ەمەس, سوناۋ سىبىردە تابىسادى. ءبارى شىبىنداي قىرىلعاندا ەكەۋى امان قالادى. ەلگە دە ءبىر كەرزى ەتىكتى كەزەك كيىپ, امان جەتەدى. التىن قازۋ ماۋسىمىنا توتەپ بەرگەندەر قاتارىندا بۇلار دا بولىپ, 1941 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بۇلار دا بوسايدى. نوقاڭ بىلاي ەسكە الادى: «ءتىرى قالاتىنىما سەنبەگەم. بۇگىن جانىڭىزدا جاتقان ادام ەرتەڭىڭدە تۇرماي قالادى. دىڭگەنە دەگەنى تاعى بار. بۋىننان الادى. ولاردى ساۋىقتىرامىز دەپ ەشكىم دە اۋرە بولمايدى. ولاردىڭ ەمى شىرەت دەپ اۆتوماتپەن قىرىپ سالادى. سونان تال قارمايىن. ەسىمە مۇحاڭ ءتۇسىپ جاعدايىمدى ايتىپ حات جازايىن... بىراق حاتتىڭ مۇحاڭ قولىنا بارىپ جەتەتىنىنە سەنبەدىم..». جەتكەندە قانداي. جەتپەك تۇرسىن مۇحاڭ ماسكەۋدەگى تانىستارىن ىسكە قوسىپ, نوقاڭنىڭ اقتالىپ شىعۋىنا سەبەپ بولادى. 1940 جىلعى 19 اقپاندا قاراعاندى وبلىستىق سوتى قىلمىستىق قۇرامى بولماعاندىقتان اقتايدى. الايدا... «مەن مۇنىڭ ءبىرىن دە بىلمەدىم. قاشۋدى دا ويلاستىراسىڭ. بىراق قاشقاننىڭ بارلىعى قاراۋىلعا جەم بولىپ جاتتى. ارقايسىمىزدىڭ سول جاق ومىراۋىمىزدا ليتەرلەر بولدى. وندا كىمنىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىرعانى, قاشىپ-پىسقاندارى, بوساتىلعاندارى بادىرايتىپ كورىنىپ تۇرادى. سولاردىڭ كوبىسىنىڭ ءۇشىنشى نومىرگە جەتكەندەرى نەكەن-ساياق بولدى. مەن ءتىرى كەلەم دەپ ويلامادىم... ۆيتامين جەتىسپەگەندىكتەن پەللاگارا دەگەن اۋرۋ جايلادى. ون ادامنىڭ توعىزى سودان كەتتى. 1940 جىلى لاگەردە 10 مىڭنىڭ ۇستىندە, ال كەلەسى جىلى 15 مىڭنىڭ ۇستىندە ادام قىرىلدى. ولاردىڭ بارلىعى دا جاعارماي قۇيىلىپ ورتەلدى...». چاي-ۋريادا نوقاڭ 4,5 اي جۇمىس ىستەيدى. مۇنداعى جۇمىسقا جەگىلگەندەر نەبارى ءبىر ايدىڭ ءارى-بەرىسىندە شاحتانىڭ استىندا ماڭگىلىككە قالىپ جاتتى... نوقاڭ سودان امان. ول الدىندا جارتى اي جۇمىس ىستەيدى. قالعان ۋاقىتىندا دايارلىق جۇمىستارىندا بولادى. مۇنداعى التىن قازۋ ماۋسىمى 4 ايمەن شەكتەلەدى. نوقاڭ سوسىن باس باسقارمانىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. جۇك تاسۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ول دا ەل سياقتى ءبىر تاشكەگە يە بولادى. ويمياكونداعى جول قۇرىلىسىنا قاتىسادى. مۇنداعى سۋىقتىق 70 گرادۋسقا دەيىن بارادى... «بۇل قۇرىلىس مىڭداعان شاقىرىمدى الىپ جاتتى. ءاربىر ون بەس شاقىرىم سايىن لاگەر بەكەتتەرى ورنالاسقان. مۇنداعى باستىسى – قوزعالىس. ەلدىڭ ءبارى قوزعالىستا بولادى. جۇمىس 24 ساعات بويى جۇرەدى. قوزعالماساڭ قاتىپ قالاسىڭ...» – دەپ ەسكە الادى نوقاڭ. نوعاي اكەمىز مۇنان دا امان قالادى. 1941 جىلعى 6 ماۋسىمدا ماتەريككە شىعارىلادى... سوعىستىڭ باستالۋىنا 16 كۇن قالعان. «كەڭەس وداعى سوعىسقا قامسىز كىرىستى دەگەن بوس ءسوز. سول لاگەردە جاتىپ سوعىستىڭ باستالاتىنىن بىلدىك. 1941 جىلى بىزگە بار-جوعى 5 مىڭ تۇتقىن كەلدى. سونىڭ ىشىندە جارتىسىنا جۋىق ناعىز باسكەسەرلەردى الىپ كەتتى. ارينە, مايدانعا... بىزدەر دە سۇراندىق. الايدا جىبەرمەدى. ماتەريككە شىعارىلعانىمىز دا بوس ءسوز ەدى. ويتكەنى, لاگەردە ادام جەتىسپەي جاتتى. سوندىقتان تۇتقىنداردى شىعارماۋعا تىرىساتىن. ماسكەۋلىك سوت دەگەن بولدى. ەشقانداي سوتسىز-اق جازا كەسە بەرەتىن. سونداي سەبەپپەن مەن دە قايتا المادىم...». نوقاڭ قالايدا وقىعان ادام. ونىڭ ۇستىنە پارت­شكولدى بىتىرگەن. ول كىسىگە ەركىن قونىستانۋ مارتەبەسى بەرىلەدى. كورەيىن دەگەن جارىعىنىڭ بولعانى دا. تىركەۋشى بولىپ جۇمىسقا ىلىگەدى. 1943 جىلى جاۋدىڭ بەتى قايتقاندا ەركىن قونىستانۋشىلارعا كەڭشىلىك جاسايدى. ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باياعى «دالستروي» كەمەسىمەن ۇلكەن ماتەريككە بەت تۇزەيدى. ايتماعانبەت جولداسىمەن ىركىتتە جولىعىسادى... نوقاڭ قۋانعان ادامدا دا ەس بولمايتىنىن, ءبىراز ادامنىڭ قايتار جولدا جىندانىپ كەتكەنىن ايتادى. ال, بۇل كىسىلەر امان ورالادى. نوعاي قالي ۇلى سوت ۇكىمىمەن اقتالعاننان كەيىن دە 4 جىل كەڭەستىك كونتسەنتراتسيالىق لاگەردە وتىردى. P.S: قالي ۇلى نوعاي (1910-1976), قار­قارالى ۋەزى اقشاتاۋ بولىسىنىڭ ونىنشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كۇيشى, سازگەر, اقىن. جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قارقارالىدا وقيدى. كەيىندەۋ رابفاك, سوۆپارت مەكتەپتەرىن بىتىرەدى. جۋرناليست ماماندىعىن الادى. قارقارالى, شەت اۋد., بالقاش قالالىق گازەتتەرىندە قارىمدى قالامگەردىڭ ءبىرى بولادى. قۋ اۋد. كومسومول قىزمەتىندە جۇرگەنىندە (1928-1930) قىزىل كامپەسكەنى قۋاتتاماعانى ءۇشىن قاماۋعا الىنىپ, الماتى تۇرمەسىندە م. اۋەزوۆپەن بىرگە وتىرادى. 1938 ج. تەرىس كوز­قاراستى «ىسكە ءسات!» ماقالالار جازعانى ءۇشىن حالىق جاۋى بولىپ ۇستالادى. جازاسىن سىبىردە (كولىما, ويمياكان, ۆەرحويانسك, ساحالين) وتەيدى. «سيبدال» شاحتالارىندا زابويشى بولادى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلانى م. اۋەزوۆكە ءوزىنىڭ اقتىعىن ايتىپ حات جازادى. سول كىسىنىڭ ارالاسۋىمەن 1940 ج.بوساپ شىعادى. كەيىن قا­جىر­لىلىعىنىڭ ارقاسىندا پارتيالىعىن قايتىپ ورنىقتىرادى. قوڭىرات, شەت اۋد. شارۋا­شىلىقتارىندا كولحوز باسقارماسى, اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى بولىپ ىستەيدى. نوعايدىڭ قايىرماسى اتالاتىن ءانى ەل ىشىندە كەڭىنەن تارالعان... («شەت اۋدانى» ەنتسيكلوپەدياسىنان). P.S 2: «دالستروي» ارقىلى 1 ميلليون ادام ءوتتى... (ۆەرا ديدەنكونىڭ «دەلو موسكوۆسكوي بريگادى» كىتابىنان.) تورەحان مايباس, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى. قاراعاندى.