اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قاراعاش ەلدى مەكەنىندە مامان-تۇرىسبەك اۋلەتى سالعان «مامانيا» مەكتەبى حاقىندا اڭىزعا پاراپار اسەرلى اڭگىمەلەر بايىرعى جۇرتتىڭ جادىندا. كەيىنگى بۋىننىڭ بارىنە بىردەي تۇسىنىكتى بولا بەرمەسە دە, قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى اتانعان ءىلياس جانسۇگىروۆ قاناتتانعان قاراشاڭىراقتىڭ قادىرى قازاق ءۇشىن قاشاندا بيىكتە ەمەس پە؟! سول قاتارلى تالاي ۇلى تۇلعانىڭ ومىرىنە ونەگە سەپكەن ءبىلىم ورداسىنىڭ قاراۋسىز قالعانى جانعا باتادى. ءجا, اڭگىمە ول جايىندا ەمەس. ءبىز بۇگىن مامانيا مەكتەبى جايلى دەرەكتەردى مارجانداي ەتىپ كۇندەلىگىنە جازىپ وتىرعان بۇعىتاي ايسەركەنوۆتىڭ رۋحاني مۇراسىنا ۇڭىلمەكپىز. اتاسىنىڭ كۇندەلىگىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان ۇرپاقتارى مۇنارالى مەكتەپ جايلى مول مۇراعات بار ەكەنىن جاقسى تۇيسىنسە كەرەك. بىزگە قۇندى جازبا ويلى وقىرمانمەن قاۋىشسىن دەگەن نيەتىن ءبىلدىردى.
ءسوز باسىندا بۇعىتاي ايسەركەنوۆ جايلى ءبىراۋىز ءسوز قاۋزاپ كەتسەك. قاراعاش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ول 1936 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن الماتى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا وقىپ, ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعىن مەڭگەرىپ شىعادى. قولىنا ديپلومىن العان سوڭ, اقسۋ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. 1942 جىلى وتان سوعىسىنا اتتانعان بۇعىتاي ەلگە امان-ەسەن ورالىپ, 1948 جىلدان اقسۋ اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە قايتا تاعايىندالادى. 1961 جىلدان اقسۋداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتەدى. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا, سوعىستا اجەپتاۋىر كوماندير بولعان.
ءيا, وعان دالەل سوعىس ارداگەرى حاسەن قۇدايبەرگەنوۆتىڭ سىرشەرتپەسى. «پولشانىڭ ۆيسلا وزەنىنىڭ بويىنداعى پوزنان قالاسىندا بىرنەشە ەلدى مەكەندى جاۋدان ازات ەتكەننەن كەيىن دامىلداپ جاتقانبىز. جاۋىنگەرلەر كيىم اۋىستىرىپ, كەزەكتە تۇرعان ەدىك. ۇلكەن عيماراتقا 3 ادام كىرىپ كەلدى. ۇشەۋىنىڭ دە جوعارى اسكەري قولباسشى ەكەنى مۋنديرىنەن بىردەن بايقالادى. بىرەۋى ۇزىن بويلى, ءتىپ-تىك, ەرەكشە. بۋريات پا, الدە كورەي مە, ال ەكەۋى ورىس ەدى. الگى بۋريات دەپ تۇرعان كىسى ءبارىمىزدى جاعالاي قاراپ شىعىپ, ماعان كەلگەندە توقتاپ قالدى دا: «سەن قاي جاقتانسىڭ؟» دەپ سۇرادى. مەن قازاقستاننان ەكەنىمدى ايتتىم. «سەن قۇدايبەرگەنوۆ حاسەنسىڭ بە؟», دەدى قازاقشا. سول ساتتەگى قۋانىشىمدى جەتكىزە الماسپىن. سويتسەم, ول – بۇعىتاي ايسەركەنوۆ بولىپ شىقتى. مەنى ءوزى تۇرعان ۇيگە الىپ كەلدى. سوعىس تۋرالى, ەل جايلى, تانيتىن مايدانگەرلەر تۋرالى سويلەستىك. كەيىن ءبىلدىم, ول كىسى سول پوزنان قالاسىنىڭ كومەندانتى ەكەن», دەپ ەسكە الادى مايدانداس دوسى.
مىنە, سول «باتىر ۇستاز» اتانعان بۇعىتاي ايسەركەنوۆتىڭ ۇرپاقتارى اتانىڭ ساندىق تۇبىندە ساقتاعان جادىگەرلەرىن گازەتكە شىعارۋىمىزدى ءوتىندى. شىنايى شەجىرەلى دۇنيەنى قادىرلى ورقىرمانمەن قاۋىشۋىنا ءبىز دە قارسى بولمادىق.
«ەل ىشىندەگى باسىلىمداردا جارىق كورگەن تاريحي-تانىمدىق ماتەريالداردى ۇزبەي وقيمىز. مىنا كونە جازبالاردى اتامىز ساقتاعان ەدى. كوپ جىل كەبەجەنىڭ تۇبىندە اق شۇبەرەككە وراۋلى جاتتى. ءوزى دە زامانىنىڭ العىر, زەرەك, بىلىكتى, جۇرەكتى, ەلجاندى ازاماتى ەدى. قازاقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا ءبىر ادامداي ەڭبەك ەتتى. كوشەدە اتامىز كەلە جاتقاندا كونەكوز قاريا, اق جاۋلىقتى انا, ۇلكەن-كىشى, بالا-شاعا ول كىسىنىڭ جولىن كەسپەي, ءوتىپ كەتكەنشە كۇتىپ تۇرىپ, جول بەرەتىن. مەيلى اربا, مەيلى ات, قانداي كولىكپەن كەلە جاتسا دا جول بەرىپ, اسا قۇرمەت تۇتاتىن. اكەم ۇلگى-ونەگەسىن السىن دەدى مە, سول ۇيگە تۇرعىزدى. بۇل وتباسىنداعى قوناقجايلىلىق, ىزەتتىلىك, سىيلاستىق قالىڭ ەلگە ۇلگى ەدى. اقسۋ اۋىلىندا اتامىز تۇرعان كوشەگە «ب.ايسەركەنوۆ» اتى بەرىلدى. ءدال كەشە سول كوشەگە مەشىت تۇرعىزىلىپتى. قۋانىشىمدا شەك جوق», دەيدى قامقورلىعىن كورگەن قارىنداسى فارۋزا شوڭكەنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, اكەسى شوڭكە مەيرەنباەۆ سوعىستان ەكى اياعىنان ايىرىلىپ, زەمبىلمەن ەلگە ورالادى. سوندا بۇعىتاي توڭىپ قالما دەپ ۇستىنە جىلى كيىم اكەلىپ بەرەدى. «سەن سوعىستان جارىمجان بولىپ ورالدىڭ. وتان قورعاۋ ءۇشىن دەنساۋلىعىڭدى بەردىڭ. سەنى قۇرمەتتەۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز», دەپ وتىرادى ەكەن ۇلكەن جۇرەكتى ۇستاز. ونىڭ مامان-تۇرىسبەك اۋلەتىنىڭ ءىس-شاراسىن ارى قاراي جالعاستىرۋىن دانالىقتىڭ جالعاسى دەسەك بولاتىن شىعار.
بۇعىتاي اعانىڭ كۇندەلىگى تاريحتى تۇگەندەۋگە قاجەت بولىپ قالار مايدا ارىپتەرمەن ادىپتەلىپ جازىلعان دەرەك پەن دايەك تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنەدى. شاعىن عانا قويىنداپتەردىڭ ىشىندە ارنايى «مامانيا» مەكتەبى جايلى انىقتاما بەرىلگەن. بۇل قۇجات بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان مالىمەتتەرگە تولى. ەندەشە كۇندەلىكتەگى جازۋدى قاز-قالپىندا بەرەلىك.
«قاراعاش مەكتەبى 1909 جىلدان باستاپ سالىنىپ, سول جىلى بىتكەن. باسقارىپ, سالدىرتقان ىسمەر ابدراحمان دەگەن كىسى. اقسۋ – سارقاننان 30 شامالى ورىس ىسمەرلەرى مەن 30 قازاق جۇمىسشىسى قاتىناسقان. مەكتەپتىڭ جوباسىن سىزعان: سىرتتانوۆ بارلىبەك پەن بايدراحمان زيھانداروۆ. مەكتەپتى سالدىرعاندار: سەيىتباتقال, ەسەنقۇل, تاڭىربەرگەن, ايتمۇحامەت, قوجاحمەت, سەيداحمەت. مەشىت سالۋعا 16 مىڭ سوم جۇمسالعان. مەكتەپكە بۇل سومادان 2 ەسە ارتىق اقشا جۇمسالعان دەپ باعالايدى. سوندا 30 مىڭ سوم بولسا كەرەك. سول كۇندە ءبىر قوي 3 سوم ەكەن. سوندا 10 مىڭ شاماسى قوي جۇمسالعان. مۇعالىمدەر بايدراحمان زيھانداروۆ, جاقىي ايمانوۆ, احمەتكەرەي عابيتوۆ, ناجار ابدوسوۆ, نۇرمۇحامەت يسلياموۆ, قۇنانباي باسشاباەۆ (ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن). ۋفاعا جىبەرىپ وقىتىپ مۇعالىم ەتىپ شىعارعان, كەيىن قاراعاشتا مۇعالىم بولعاندار: ءبىلال سۇلەەۆ (دۋاننان), مەيىرمان ەرمەكتاسوۆ, اۋباكير مامبەتباەۆ, بەيسەمباي كادەسوۆ (سمايىلوۆ), بەرىكبول قيلىباەۆ, مۇستاحان مالدىباەۆ پەن ءانشى مايرا دا ساباق بەرگەن. مايرانىڭ گارمونمەن ولەڭ ايتقانى جايلى دا جازىلعان. نيكولاي نازاروۆ دەگەن اتاماننىڭ بالاسى سارقاننان كەلىپ, 1911-1915 جىلدارى ورىسشا وقىتقان. مۇحامەتقالي ەسەنگەلدينوۆ ايەلى فاتيما ەكەۋى مۇعالىم بولعان. فاتيما وقىتۋمەن قاتار 40-50 قىزعا قول ونەرىن ۇيرەتكەن. بۇلار سەمەيدەن شاقىرىلعان. بارلىق شىعىندى مامانوۆتار تولەگەن. 7-8 مۇعالىم ۇستاۋ ءۇشىن ءبىر جىلعا 400-500 سوم اقشا تولەپ تۇرعان. سوندا تەك, مۇعالىمدەردى ۇستاۋعا جىلىنا 4 900-5 000 سوم تۇرعان نەمەسە 1 600-
1 700 قوي. قاراعاشتا 1918 جىلى ولتىرىلگەندەر: بەيسەمباي كەدەسوۆ, ومار كەرەەۆ, ءارىپجان بەگىمباەۆ. ودان ارى قاراي «قاراعاشتا 1918-1920 جىلدارى وقۋ بولعان جوق. وقۋ 1921 جىلى باستالدى. 1925-1928 جىلى كوممۋنا بولدى. 1928-1936 شكم, 1935 جىلى ءىح ايدا ورتا مەكتەپ بولدى. 1937 جىلى اقسۋعا كوشىپ كەلدى. نۇرسەيىت جاقىپوۆ 1930-1944,1948-1958 جىلدار ارالىعىندا مۇعالىم بولدى», دەپ جازىلعان.
بۇعىتاي ايسەركەنوۆ اقسۋداعى ىبىراي التىنسارين مەكتەبىندە ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارعاندا ءوزى ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولسا دا, «مامانيا» مەكتەبى جايلى دا ارنايى ساباق بەرگەن سەكىلدى. سەبەبى كۇندەلىكتە «مامانيا» مەكتەبى جايلى ساباق وتكىزۋدىڭ جوسپارىن قۇرىپتى. ساباقتىڭ كىرىسپەسىنە «قاراعاشتاعى مامانيا مەكتەبىنىڭ اشىلۋى, وقىتۋ جايى» دەپ جازىلعان. قاراپ وتىرساق, ءى بولىمدە – «كونە مەكتەپتەن 1917 جىلعا دەيىن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دامۋ جولى», ءىى بولىمدە – «اقسۋ قازاق ورتا مەكتەبى, ونان ۇشقان قارلىعاشتار شارتاراپتا», ءىىى بولىمدە – «مەكتەپتى ۇيىمداستىرۋشىلار, كۇرەسكەرلەر», ءىV بولىمدە – «مەكتەپ سوعىس جىلدارىندا. مەكتەپتەن شىققان ەرلەر وتانىن قورعادى», V بولىمدە – «مەكتەپتىڭ دامۋ جولدارى» وقىتىلعان.
شىنى كەرەك, بۇعىتاي ايسەركەنوۆتىڭ قازاق مەكتەبى جايلى جازىپ, جيناعان دۇنيەلەرى رۋحانياتىمىزعا قوسىلعان تاعى ءبىر قازىنا. ۇلاعاتتىڭ باسىندا تۇرعان ۇستازدىڭ بۇل قارەكەتى ماقتاۋعا تۇرارلىق دۇنيە. مامان-تۇرىسبەك اۋلەتىنىڭ تاعىلىمدى ءىسىن وقىتىپ, دارىپتەپ, كەيىنگىگە مۇرا ەتىپ قالدىرعان اسىل جاننىڭ شاعىن اقپاراتى ۇلكەن مادەنيەتتىڭ باستاۋى بولعاي. بۇگىندە قابىرعاسى قاۋساپ, قاراعاشى قۋراعان مامانيا مەكتەبىنىڭ الدىندا بەلگىتاس قانا تۇر. وتكەن عاسىردا قازاق دالاسىنداعى ەڭ ۇلكەن ءبىلىم ورداسى وسى بولعانىنا ەشكىم سەنبەيدى. ەندىگى كۇيى ەل ازاماتتارىنىڭ ەنشىسىندە.
جەتىسۋ وبلىسى
