ماەك-سىز ماڭعىستاۋدىڭ جايى مۇشكىل

جەلتوقسان باستالعالى اقتاۋدا بىرقاتار ۇيدە جىلۋ مەن ىستىق سۋ توقتاپ, حالىق كەدەرگىگە تاپ بولدى. «30 قاراشادان باستاپ اقتاۋدا ىستىق سۋدى تۇتىنۋ كۇرت وسكەن. سوڭعى كۇندەرى اۋا رايىنىڭ سۋىتۋىنا بايلانىستى سۋ قويمالارىنداعى ىستىق سۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋى بايقالعان», دەيدى ءتيىستى ورىندار. سانامەن سالماقتاپ قاراساق, شىندىعىندا بۇل اقىلعا قونىمدى ءۋاج ەمەس. قالادا تولاسسىز ءۇي سالۋعا جەر تەلىمدەرىن بەرىپ كەلگەن اكىمدىك قالانىڭ حالقى وسكەن سوڭ تۇتىنۋ قاجەتتىلىگى ارتاتىنىن ءاۋ باس­تا ەسەپكە الىپ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر مەن بارلىق الەۋمەتتىك جاعدايدى, قورلاردى ستراتەگيالىق ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ سايكەستەندىرۋى كەرەك ەدى.

البەتتە, اركىمنىڭ قايدا تۇرۋ­دى تاڭداۋعا قۇقى بار. الايدا جەر­گىلىكتى بيلىكتىڭ تەك بيزنەستىك ماق­ساتتا ءۇي سالۋعا باسىمدىق بەرە بەرمەي, ءاربىر ماسەلەنى جان-جاقتى ۇيىمداستىرىپ, حالىق سانىنا قاراي باعامداۋ قاجەتتىگىن نازار­دان تىس قالدىرعانى وكىنىشتى. 

قالا باسشىلىعى «ماەك-قازاتومونەركاسىپتىڭ» ەسكىرگەن قون­دىر­عىلارىنا جوندەۋ جۇمىس­تا­رى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, تۇر­عىن­داردى جىلۋمەن ۇزدىكسىز قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن ىستىق سۋدى ۋا­قىت­شا توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان­دى­عىن ايتۋدا.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ن.نوعاەۆ سۋ تۇشىتۋ قون­دىر­عى­سىن جون­دەۋگە بايلانىستى اۋىز سۋدىڭ قىسىمى تو­مەن­دەگەن «ماەك-قاز­اتوم­ونەر­كاسىپ» كا­سىپو­رنىنداعى جاعدايدى تۇراق­تان­دى­رۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.

– جاعدايعا ناقتى تالداۋ جاسالۋى كەرەك. سوندىقتان جاۋاپتى تۇلعالارعا ماەك كاسىپورنىنىڭ جۇمىسىن كۇندەلىكتى باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرامىن. ىستىق سۋ بەرۋدى توقتاتۋدىڭ سەبەبى ناقتى نەدە ەكەنىن تۇرعىندار ءبىلۋى كەرەك. تۇرعىندار ارتىق سۇراق قويىپ, مازانى الماسا ەكەن دەپ, «ىستىق سۋدى بۇگىن نەمەسە ەرتەڭ تاڭەرتەڭ بەرەمىز» دەپ بوس ۋادە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. كەز كەلگەن ماسەلەگە ءاتۇستى قاراماي, كەشەندى ءارى جان-جاقتى قاراستىرعان دۇرىس. بۇل جاعداي كوممۋنالدىق قىز­مەتتەر مەن ۋاكىلەتتى ورگان­داردىڭ جۇمى­­­­­­سىنداعى ۇيلەس­تى­رۋدىڭ نا­شار­لىعىنان ورىن الىپ وتىر, – دەدى ما­سە­لەگە وراي وتكىزىلگەن شۇعىل كەڭەس­تە وبلىس اكىمى.

ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتي­كالىق كومبيناتى 1968 جىلى شىل­دەدە قۇرىلدى. وڭىردەگى ونەر­كاسىپ ورىندارى مەن تۇرعىن­داردى ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىمەن, سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىندا قازىر 3 مىڭ­نان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. ديس­تيلليات ءوندىرۋ جانە ونەر­كا­سىپتىك جىلۋمەن جابدىقتاۋ زاۋىتى, جوندەۋ زاۋىتى, جەلىلەر مەن قوسالقى ستانسالار تسەحى, 1999 جىلدان بەرى پايدالانۋدان شىعارۋ رەجىمىندە تۇرعان بن-350 رەاكتور قوندىرعىسى, سونداي-اق كاسىپورىننىڭ نەگىزگى تەحنولوگيالىق وندىرىستەرىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى 11 ون­دىرىستىك ۋچاسكە مەن قو­سال­قى تسەحتاردان قۇرالعان «ماەك-قاز­اتوم­ونەركاسىپ» – ءوڭىردىڭ سۋ, جارىق, جىلۋ سىندى تىرشىلىك تىنى­سىنىڭ تىرەگى. سول سەبەپتى كاسىپ­ورىننىڭ جاعدايى ايماق­تىڭ نەگىزگى ماڭىزدى ما­سەلە­­­­لەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

مەكەمەنىڭ وندىرىستىك جاب­دىق­­تارى 1960-1990 جىلداردان بەرى قولدانىستا بول­عان­دىق­تان­ قازىر توزعان جانە جىل سا­يىن جوندەۋگە, قىزمەتىن اتقا­رۋى ءۇشىن قالاي دا ۇستاپ تۇرۋعا قىر­ۋار قارجى قاجەت. بۇدان بو­لەك «قازترانسايماق» ارقىلى بولىنەتىن گاز باعاسىنىڭ قىم­بات­تى­عى «جىعىلعانعا جۇ­دى­رىق» بولىپ, مەكەمەنىڭ قارجىلىق-ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان دا قيىن­­دىقتارعا كەزىگۋىنە اكەلىپ سوق­­تىردى. جابدىقتاردىڭ اب­دەن توزۋى سالدارىنان تەح­ني­­كا­لىق اپاتتاردىڭ ورىن الۋى, قون­دىرعىلاردى جاماپ-جاس­قاۋ, قارجىلىق قيىندىق, جۇ­مىس­­شىلار ايلىعىن كوتەرىپ, ما­تە­ريال­­دىق قولداۋ كورسەتە الماۋ سىندى ماسە­­لەلەر قۇرساۋلاپ, تىعىرىققا تى­رەل­گەن كاسىپورىن باسشىلىعى مە­كەمەنىڭ قارىزىن تاريفتەردى قىمباتتاتۋ ارقىلى تۇتىنۋشىلار, ياعني تۇرعىندار تاراپىنان وتەمەك بولدى. بىراق بۇل ءتيىمسىز ەدى. قالاعا قونىس­تا­نۋشىلار سانى ارتقانمەن ءاربىر ءۇيدىڭ سۋ مەن جارىقتى, جىلۋدى تۇتىنۋ دەڭگەيى بۇرىنعىشا. بۇل تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى جانە ماەك ۇسىنعان تولەم دەڭگەيىنىڭ نەگىزسىز ەكەن­دى­گىن دالەلدەي ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭىنىڭ 2004 جىلعى 9 شىلدەدە قابىلدانعان 25-بابىن باسشىلىققا العان دەلدالداردىڭ ونسىز دا قالت-قۇلت ەتكەن كاسىپ­ورىندى اياقتان شالماسا, ماەك جۇ­مىسىن العا باستىرۋعا ەشقان­داي كومەگى بولعان جوق دەپ اشىق ايتا الامىز.

قاي نارسە بولسىن مەملەكەتكە, حالىققا, مەكەمەگە پايدالى, ءتيىمدى بولسا عانا سۇيكىمدى, حالىقتان جىرىم-جىرلاعاندى كەڭىردەك-كانالى قاي قالتاعا اپارىپ قۇيارى بەلگىسىز دەلدالداردىڭ ماسەلەسى قايتا قارالۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە دەلدالداردىڭ ءوزارا بىرىمەن-ءبىرى قىرقىسىپ, سوت­تاسىپ ايقاي-شۋ شىعارۋى تۇر­عىن­داردىڭ كوڭىلىندەگى كۇدىك­تى قويۋ­لاتا ءتۇستى. ءوندىرۋشى مەن تۇ­تى­نۋشى اراسىنان «تاسىمال» دەگەن جىلى-جۇمساقتى تاۋىپ العان, «ەسىكتى تەك اقشا جيناۋ ءۇشىن قاعاتىن, قولىندا قالامى مەن بلوكنوتىنان باسقا قۇرالى بولىپ كورمەگەن» دەلدالداردان قۇتىلۋ – ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ماەك-كە قاتىستى باستى تا­لاپ­تارىنىڭ ءبىرى. سونداي-اق اسا ماڭىزدى كاسىپورىننىڭ جاع­دايىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن حا­لىقتىڭ ۇكىمەتتەن سۇرار كومە­گى – ماەك ءۇشىن تاۋارلى گازدىڭ باعاسىن ۇزاق ۋاقىتقا تومەن­دەتىپ ۇستاپ تۇرۋ نەمەسە گاز با­عا­سىنا جەڭىلدىك قاراستىرۋ, جىلۋ جانە سۋ وندىرۋگە تومەن تاريفتەرگە بايلانىستى «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» شىعىندارىن بيۋدجەت قارجىسىنان سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن قاراۋ, كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قارجى ۇيىم­دارى­نان قارجىلاندىرۋدى قا­راس­­­تىرۋ.

قازىرگى تاڭدا اقتاۋ قالاسى تۇرعىندارىنىڭ «ماەك-قاز­اتومونەركاسىپ» جشس الدىنداعى سۋ جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن جالپى بەرەشەگى 606 ملن تەڭگەدەن اسقان. شارۋاسىن ۇيلەس­تىرە الماي شاتقاياقتاعان كا­سىپورىن الاشاق اقشاسىن العى­سى كەلىپ قيعىلىق سالسا, قاپ­تاعان قىمباتشىلىقتان, اراداعى دەلدالداردان شارشاعان حالىق زارەزاپ.

جاز, كۇز ايلارىندا ماەك-تەگى ساماۋرىنداردىڭ جارىلۋى تۇسىرىلگەن ۆيدەولار الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تارادى. سول كەزدە-اق ۇكىمەتتەن شۇعىل كومەك سۇراعان حالىقتىڭ جانايقايى تەگىن ەمەستىگىن اقتاۋدا قازىر ورىن الىپ تۇرعان جاعداي تولىق دالەلدەۋدە. بۇعان دەيىن وبلىستىڭ جانە قالانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان باسشىلار ماەك ماسەلەسىندە بەلسەندىلىك, جاناشىرلىق تانىتا الماعان. ونى وتكىر ماسە­لە رەتىندە كوتەرىپ, جارتىلاي بول­سا دا جاڭعىرتا العاندا كاسىپورىن ءدال بۇگىنگى توقىراعان قا­لىپقا تۇسپەس ەدى. ۇزاق جىل­دارعا سو­زىل­عان سالعىرتتىق, جاۋاپ­سىز­دىق, جاناشىرلىقتىڭ جوق­تى­عى­نان دىمكاس ماەك دەمى­گىپ تۇر. سالدارىنان جازدا اۋىز سۋ جەتپەستىگىنە ۇرىناتىن حا­­­­لىق بيىل قىستا ىستىق سۋ مەن جىلۋ­دىڭ جوقتىعىنا تاپ بولدى. ماەك بۇل كۇيگە قالاي ءتۇستى, ونى «مايشەلپەك» قىلعاندار بار ما – ارعى-بەرگىسىن قوپارا قاراپ, تەرگەپ-تەكسەرەر مە ەدى...

2019 جىلدان بەرى مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلگەن ماەك-ءتى ۇكىمەت جۋىردا وبلىسقا كوم­مۋ­نال­دىق مەنشىككە وتكىزگەن. ەندى ماڭعىستاۋ وبلىسىنا اتالعان كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات قاجەت.

بيىل كۇزدەگى ماڭعىستاۋ وب­لى­­­سىنا سايلاۋالدى ساپارىن­دا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «ماەك-قاز­اتوم­ونەركاسىپ» قۋاتىن كەڭەي­تۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك­تىگىن ايتىپ, ء«وڭىردىڭ قارقىن­دى دامۋى مەن حالىق ءوسىمىنىڭ جوعارى قارقىنى ينجە­نەر­لىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ماسە­لەسىن وتكىر قويىپ وتىر. كوم­­مۋنالدىق ينفراقۇرىلىم جۇك­تە­مەلەرگە توتەپ بەرە المايدى. وڭىر­دەگى سۋ, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى – «ماەك-قازاتومونەركاسىپ». بۇل كاسىپورىنداعى جابدىقتىڭ توزۋى 80 پايىزدان اسادى. وب­لىسقا بۇرىنعى جۇمىس ساپارىم بارىسىندا مەن كاسىپورىندى جاڭ­عىرتۋ باعدارلاماسىن ازىر­لەۋدى تاپسىردىم. ۇكىمەت ونى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى قاراجاتتى تاۋىپ, جۋىق ارادا جۇمىسقا كىرىسۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن.

ماەك-ءتى اياعىنان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قا­را­جاتتى قايدان الىپ, قانشا ۋا­قىت جۇمسايتىنى بەلگىسىز. تۇر­عىن­دار سانى ارتا تۇسكەن اق­تاۋدا ماەك جۇمىسىن جە­ڭىل­دەتۋدىڭ بالاما جولدارىن تابۋ دا ءتيىستى ورىندار باسىن شىن اۋىرتا ويلاناتىن تاقى­رىپ. ال حالىقتىڭ ءۇمىتى پرە­زي­دەنتتىڭ سوزىندە, بەرگەن تاپ­سىرماسىندا. «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەگەندەي, قىس باستالا بەرە قىسقان ءسال ايازدا حالىقتى توڭدىرىپ ۇلگەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك پەن كوم­مۋنالدىق سالا باسشى­لا­رى­نىڭ بيىلعى قىستان جۇرتتى جاۋ­راتپاي, جاۋتاڭداتپاي الىپ شىعۋىن تىلەيىك.

ماڭعىستاۋ وبلىسى