تابيعاتتى قولىنا قالام ۇستاعاننان بەرى جىرلاپ كەلە جاتقان اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى – سەرىكباي وسپان ۇلى. ول سوناۋ 1972 جىلى جارىق كورگەن تىلدەي تۇڭعىشى «جۇرەك ءلۇپىلى» ولەڭدەر جيناعىندا تابيعاتپەن جانى ەگىز ەكەنىن بايقاتقان ەدى. سول جۇرىسىنەن قىرىق جىل وتسە دە جاڭىلماپتى. ولاي دەيتىنىم, سول تۇڭعىشىنا العاش سىن پىكىردى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى بەتىندە ءوزىم بىلدىرگەن بولاتىنمىن.
ەندى, مىنە, سەرىكبايدىڭ وتكەن جىلى كۇزدە جارىق كورگەن «بۇلتتىڭ قىزىل بۇتاعى» اتتى تاڭدامالى جىر جيناعى الدىمىزدا. كىتاپ «تاڭ نۇرى», «جانىمنىڭ جاڭبىرى» جانە «پوەمالار» دەگەن ءۇش بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىم – تۇتاستاي تابيعات ليريكاسى.
تورعاي جەرى قانداي قۇنارلى بولسا, اقىندارعا دا سونشالىقتى باي. سەرىكباي سول تۋعان جەر, وسكەن ەلىنىڭ كوز تارتار تابيعاتىن, وزەن-كولدەرى مەن قۇبا بەل, قۇم توبەلەرىن, جاسىل جايلاۋى مەن ورمان-توعايلارىن, قىراتتاردان قۇلاپ اعىپ جاتقان تازا بۇلاقتارىن ىستىق سەزىممەن, پەرزەنتتىك ماحابباتپەن جىرلاپ, ولەڭ جولدارىنا مونشاقتاي مولدىرەتىپ, اق مارجانداي ايشىقتاپ تۇسىرەدى.
وي-شۇقىر جەرى قىزىق وسى الاپتىڭ,
بارادى قاق توبەدە بوشالاپ كۇن.
توبەلەر ادىر-ادىر, جەل ۇيىرگەن,
قۇمدارى قايىرلى ەلگە قوشالاقتىڭ.
جاتقانعا جايلى مامىق, كوپشىك بولىپ,
ءبىر كۇن ارىپ, ءبىر كۇنى ءوسىپ-تولىپ,
قىدىرىپ كۇندىز-ءتۇنى ويعا-قىرعا,
جۇرەدى قۇم شاعىلدار كوشىپ-قونىپ.
وسىلاي اقىن قۇمدى جەردىڭ قۇمىن جايلى جۇمساق مامىققا بالاپ, شاعىلدارىنىڭ سۇگىرەتىن سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەپ قانا قويماي, ونىڭ كۇندىز-ءتۇنى ادام سياقتى قىدىرىپ, ۇدايى كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن مازاسىز مىنەزىن جاندى تۇردە بەينەلەپ, كوڭىلىڭىزگە ادەمىلەپ قوندىرا سالادى.
سەرىكباي الماتىدا تۇرسا دا, قوستانايىندا تۇرسا دا اۋىلىن ءبىر ءسات ەستەن شىعارمايدى, ساعىنىشپەن تەبىرەنە وتىرىپ جىر ەتەدى. ونىڭ كوڭىل كوزىنەن تاسا قالاتىن ءبىر دە ءبىر كورىنىس جوق دەسە بولار. تابيعاتتىڭ سان ءتۇرلى قۇبىلىستارى مەن جىل مەزگىلدەرىن كوركەم سوزدەرمەن كەستەلەيدى.
كاۋسارىنا قاندىرىپ,
شيلەرگە ءان سالدىرىپ,
قۋرايعا كۇي تارتتىرىپ,
شىر اينالدى اپتىعىپ.
...ايمالاعان اناداي,
ەركەلەگەن بالاداي,
بەتتەن وپكەن اعاداي,
تۋعان ەلدىڭ سامالى-اي!
اقىننىڭ سوزبەن سۋرەت سالۋى دەگەنىڭ مىنە وسى دەپ سۇيسىنەسىڭ. سەرىكبايدىڭ جەلى – شيلەرگە ءان سالدىرىپ, قۋرايعا كۇي تارتقىزىپ, گۇلدەرگە بي بيلەتىپ جۇرەتىن ەركە دە سىلقىم سامال جەل. سەنىڭ دە مىناۋ قالانىڭ قاپىرىعىنان اۋلاققا كەتىپ, ساردالانىڭ سامال جەلىنە كەۋدەڭدى كەرە توسىپ, ساف اۋاسىن قانعانشا جۇتىپ, قۇمارىڭدى قاندىرعىڭ كەلەدى, ەركىن تىنىستاعىڭ كەلەدى.اۋىلىڭدى اڭساپ, ساعىنىش سەزىمىڭ ويانادى.
سەرىكبايدىڭ تابيعاتتى جىرلاعان قاي ولەڭى دە ادامنىڭ تابيعات-اناعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن كۇشەيتە تۇسەدى.«جۇپار ءيىس شاۋىپ ءجۇر جەلگە ءمىنىپ» دەگەن جىر جولى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزەدى. اقىننىڭ كوڭىل كوزى قىرانداي قىراعى, تابيعاتتىڭ قالت ەتكەن قانداي دا ءبىر تاماشا قۇبىلىسىن ءىلىپ تۇسەدى.
اقىن تۋعان تابيعاتىمەن سۇحباتتاسىپ-سىرلاسا ءجۇرىپ, وي تاستاپ وتىرۋدى دا ۇمىتپايدى. جىر جيناقتىڭ تابيعات تۋرالى كولەمدى ءبىرىنشى ءبولىمى بىلاي تۇجىرىمدالادى:
قيماستىق-اي! جەتكىزدى قۇشتارىما,
قيال قىرعا, قوندى تاۋ ۇشارىنا.
كوزگە سىيعان قۇشاققا سىيماس دەۋشى ەم,
سىيىپ كەتتى تاۋ, دالا قۇشاعىما!
مىنە, سولاي, اقىننىڭ كوڭىلى قانداي كەڭ بولسا, قۇشاعى دا سونداي كەڭ. وعان قازاقتىڭ الىپ دالاسى بارشا الاتاۋ, قاراتاۋ, ۇلىتاۋلارىمەن قوسا سىيىپ كەتەدى. اقىننىڭ تابيعاتقا دەگەن ماحابباتى دا ۇلى ماحاببات! بارشا ادامزات تابيعاتتى اقىندارداي ءسۇيىپ ايالاسا عوي دەيسىڭ.
كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبولىمىنىڭ اق شىمىلدىعى «تۋىپپىن مەن شومىلىپ تاڭ نۇرىنا» اتتى وتە تاماشا, اسا ماعىنالى شۋاقتى جىرمەن اشىلىپتى.
تورعاي تەكتىلەر مەن تۇلپار-جىرلاردىڭ وتانى ەكەنى ەلگە ءمالىم. سەرىكباي سولاردان سۋسىنداپ وسكەنىن ماقتانىشپەن ايتا كەلىپ, بىلايشا شالقيدى:
...ونەگەلى كوپ بولدى دارا تۇلعا,
وزەن – تۇلعا,
تاۋ – تۇلعا,
دالا – تۇلعا!
قايتقان قۇسقا ىلەسىپ كەتە جازداپ,
كەلگەن قۇستىڭ ءجۇردىم مەن قاناتىندا.
بالانىڭ دا, ءار ءسوزى دانانىڭ دا,
تاربيەلەپ, ويلانتتى نالا-مۇڭ دا.
بولدىم انا كوزىنىڭ قاراشىعى,
سۇلۋلاردىڭ ۇيىقتادىم جانارىندا.
وي, ءپالى! – دەپ, وسىنداي جىر جولدارىن وقىعاندا ايتپاعاندا, قاشان ايتاسىڭ؟! ولەڭ تۇسىنەتىن وقىرمان بولساڭىز قىزىعىپ, ال اقىن بولساڭىز, قىزعانىپ وقيسىز. كىلەڭ ۇلى تۇلعالاردان ۇيرەنىپ, ونەگە الىپ, وسكەنىن قالاي-قالاي كەلىستىرگەن. سىرباي مەن عافۋ سىندى پوەزيا تۇلپار-تۇلعالار ءوز الدىنا, ال وزەن, تاۋ, دالا اتتى اسقاق تۇلعالاردىڭ اقىنعا بەرەرى مەن ۇعىندىرار ۇلاعاتى قانشا دەسەڭىزشى! اقىن ناعىز ۇلى ۇستاز – تابيعات-انانىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ اسقاقتاتا جىر ەتكەن.
بۇگىنگى اعا بۋىن قاتارىنا قوسىلعان بىزدەردىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعىمىز سوعىس پەن سودان كەيىنگى اۋىر جىلداردا ءوتتى. اكە-شەشەلەرىمىزبەن بىرگە بىزدەر دە قارشادايىمىزدان كولحوز جۇمىستارىنا جەگىلدىك. قوزى باقتىق, سوقا مەن وراق, تىرماعا جەگىلگەن وگىزگە ءمىنىپ, ەگىن ەگىستىك, ءشوپ شابىستىق. سونداعى, اسىرەسە, انالارىمىزدىڭ قاجىر-قايراتى, كورگەن اۋىر بەينەتتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمىزدان كەتپەيدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, بالالارىن, كوبىنە جالعىز ۇلدارىن ءوسىرىپ جەتكىزدى. سەرىكباي دا سولاردىڭ ءبىرى, مەن سياقتى جالعىز ۇل ەكەن. اناسىنا جيىرمادان استام جىر ارناپتى. اناسى دا مەنىڭ انامداي الپىستان اسقانىندا قايتىس بولىپتى.
...اڭعارمايسىڭ كوپ جايدى جاس شاعىڭدا,
كوز جۇمدى انام الپىستان اسقانىندا.
جالعىز ۇلى بولسا امان, سول باقىتتى,
ويلاماپتى باسقانى, باس قامىن دا.
* * *
...ايتامىن ءوزىڭ جايلى توپقا سىردى,
جۇدەتكەن جوقپىن, اپا, وتباسىڭدى.
سيپالاپ توپىراعىن قابىرىڭنىڭ,
ءجيى كەپ, ءسۇرتىپ قايتام كوك تاسىڭدى.
* * *
...«جالعىزىم!» – دەدىڭ,
جالعىز ءسوز ايتتىڭ بالاڭا,
ءدوپ ءتيدى كەلىپ, جۇرەگىمدەگى جاراعا.
باسقاعا مىناۋ مەن كوپتىڭ ءبىرى بولعانمەن,
جالعىزىڭ ەدىم, جارىعىڭ ەدىم, جان انا!
وسى جىر جولدارىن وقىپ وتىرىپ, كوز جاسىمدى تىيا المادىم. «جالعىزىم, جالعىزىم», دەپ ومىردەن وتكەن ءوز انام كوز الدىما كەلىپ, ونىڭ دا اۋىر بەينەتپەن كەشكەن عۇمىرىن ويلاپ, جاس توكتىم. سەرىكباي ءوز اناسىن جىرلاي وتىرىپ, سول تارشىلىق كەزەڭدەگى بارشا انالاردىڭ ورتاق بەينەسىن جاساعان.
جاقسى جىگىت سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بولسىن دەگەندەي, جاقسى ولەڭنىڭ دە سونشا قىرى بار جانە وعان سونشا تالاپ قويىلادى. باستى تالاپتىڭ ءبىرى – كوركەمدىك! ونىڭ دا جاساندى-جىلتىراق جانە تابيعي كوركەمدىك دەگەن تۇرلەرى بار. سەرىكباي دا سول تابيعي كوركەمدىك ولەڭدەرىنە ءوڭ بەرىپ, اجارىن اشىپ, شىرايىن شىعارىپ تۇرادى. «بۇگىنگى اۋىل» اتتى ولەڭى كەشەگى گۇلدەنگەن كەڭشارلاردىڭ ۇيلەرىنىڭ ورنىندا ۇيىندىلەر جاتقان قازىرگى قايعىلى ءحالىن جۇرەگىڭدى سىزداتا سۋرەتتەيدى:
...بۇزىلعان ءۇي ورنىندا پەش قالىپتى,
ۇڭعىسىنداي سۇپ-سۋىق زەڭبىرەكتىڭ.
* * *
...تەمىر تورلى قاراڭعى تۇرمەلەردەي,
تەرەزەلەر شىنىسىز ۇڭىرەيگەن.
* * *
...وبا بولعان ۇيلەردىڭ ورنىندا ەندى,
تەڭسەلەدى تەرەكتەر جۇرتتا قالعان, – دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى كورىنىستەر ۇرەي تۋعىزادى. بۇگىندە ءبارىمىزدىڭ دە اۋىلدارىمىز ءدال وسىنداي كۇيدە. سەرىكباي جۇرتتا قالعان تەرەكتەر جاي تەڭسەلىپ تۇرعان جوق, كۇنى كەشە كولەڭكە ساياسىندا سايالاپ, سالقىنداعان يەلەرىن جوقتاپ, قايعىدان تەڭسەلىپ تۇرعانىن اڭعارتادى. شىنىندا سولاي, ازىناعان جەلگە قوسىلا اڭىراپ تۇرعانداي.
مىنە, وسىنداي كوركەمدىگى مەن ايتار ويى استاسىپ جاتاتىن سالماعى باتپانداي ولەڭدەر جىر جيناقتا مولىنان تابىلعانىنا قۋاندىق. جانە ويدىڭ دا ويى بار. جاي ويدان دا جوعارىراق تۇراتىن وي – فيلوسوفيالىق وي. سىنشىلار اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنەن سونداي ويلاردى دا ىزدەۋىمىز كەرەك دەر ەدىم. «اساۋلىق» اتتى ولەڭى بىلاي باستالادى:
وزەن دە اساۋ, ات تا اساۋ,
باسىڭا قونعان باق تا اساۋ.
وتتى جاستىق شاق تا اساۋ,
استىڭداعى تاق تا اساۋ...
اقىننىڭ باسىنا قارا سوزبەن تاراتىپ ايتسا, بۇتىندەي ءبىر شىعارما جازۋعا بولارلىق تەرەڭ ماعىنالى فيلوسوفيالىق ۇلكەن وي كەلىپ قونعان. ونى ول شىپ-شىمىر شۋماق ەتىپ قاعازعا قوندىرا بىلگەن. فيلوسوفيالىق ءماندى ەكىنشى ءبىر ولەڭى – «سۇراعى كوپ دۇنيە-اي». مۇندا وي باسپالداقتاتا وربىتىلە كەلىپ, سوڭىندا:
قىزىعى كوپ دۇنيە-اي,
قايسىسىنا جەتەسىڭ؟!
قىزىلى كوپ دۇنيە-اي,
قىزىعۋمەن وتەسىڭ... – دەپ, كىسىنى ءومىردىڭ سانسىز سۇراقتارى مەن جۇمباقتارى جايلى سانسىز مازاسىز ويلارعا باتىراتىن مىقتى ءتۇيىن تۇيىلگەن. ويعا قوسا, مۇڭعا باتاسىڭ. سول سياقتى «اراشا» اتتى ناپسىلىك ارام پيعىل مەن ادالدىق اراسىنداعى ءوزارا تارتىستا سوڭعىسى جەڭىسكە جەتكەن تاعىلىمى مول باللاداسىنىڭ:
...ادام قانداي بيىكتە,
ادام قانداي الاسا؟! – دەگەن تاستاي ءتۇيىنى دە بيىك ورەلى فيلوسوفيالىق وي. ادام بويىندا ادامدىق پەن ارامدىق ءوزارا كۇرەسىپ جاتادى. بويىمىزداعى ادالدىقتى ارامدىققا جەڭگىزبەي ءومىر سۇرسەك – جاقسى ادام بولعانىمىز. ادامدارعا ادالدىعى ءاردايىم اراشا ءتۇسىپ ءجۇرسىن دەپ تىلەيىك.
سەرىكباي جىر جيناعىنىڭ ءۇشىنشى بولىمىنە «حان كەنە», «شەگەن بي» جانە «نۇرحان اقىن» پوەمالارىن ەنگىزىپتى. پوەمالارى دا كەستەلى كوركەم تىلمەن جازىلعان. العاشقى پوەما كەنەسارىنىڭ وجەت باتىرلارىنىڭ ارقاسىندا قاراوتكەل, اقمولا اسكەري قامال-بەكىنىستەرىن شابۋىل جاساپ الۋىمەن اياقتالادى. حان كەنەنىڭ بەينەسىن جان-جاقتى اشا بىلگەن, پسيحولوگيالىق جان تەبىرەنىس-تولعانىستارى شيرىقتىرا سۋرەتتەلگەن:
...قازاعىم, اق دەگەنمەن, سۇم پاتشانىڭ,
ەلىمە ەتكەن ءىسى اق بولمادى.
قايتار ما كەتكەن كەشە قايران جەرلەر,
وزەن-كول, ورمان-توعاي جات قولداعى؟!
* * *
وزەندەي تاسىپ اققان ارناسىنان,
بورىدەي جەبە تيگەن جامباسىنان,
كەنەنىڭ بويىن اشۋ-ىزا بۋىپ,
كەزى كوپ سوڭعى كەزدە الاسۇرعان, – دەگەن بىرەر شۋماقتىڭ وزىنەن-اق كەنە حاننىڭ بۋىرقانعان ىزاسىن, قايناعان كەگىن, قازاقتىڭ ەلى مەن جەرى ءۇشىن قايراتقا ءمىنىپ, نەگە دە بولسا باس تىككەنىن كورەسىڭ.
ادۋىندى اقىن يسا بايزاقوۆتىڭ دۋالى اۋزىمەن ايتىلىپ, «تورعايدىڭ توپجارعانى» اتالىپ كەتكەن نۇرحان احمەتبەكوۆ تۋرالى پوەما دا شەشەن تىلدەن, شالقار شابىتتان شىققان, شۋماقتارى قورعاسىنداي قۇيىلىپ تۇسكەن قۇندى شىعارما.
جۇما-نازار سومجۇرەك,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
قوستاناي.
