ادامزات قوعامى العا دامىعان سايىن جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى. مەملەكەتتەردىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىلادى. عارىشتىق قارقىن العان جاھاندىق دامۋ بارلىق ەلدەردىڭ دە ستراتەگيالىق جوسپارلارىنا ۇنەمى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى. جاڭا زامانعا بەيىمدەلە بىلگەن مەملەكەت قانا ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ تۇراقتىلىعىن ۇستاپ تۇرا الادى.
ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق بايلانىستار ورناتۋ تۋرالى قازاقستان پرە
زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇدان جيىرما جىل بۇرىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ايتقان بولاتىن. بىراق تا ول كەزدە بۇل باستامانى ىسكە اسىرۋعا قوعام دا دايىن بولمادى, ەگەمەندىگىن جاڭادان الىپ جاتقان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دە وزدەرىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە كوبىرەك ءمان بەرىپ كەتتى. ەندى جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ماسەلەسى ءوزىنىڭ دۇرىس جۇيەسىن تاۋىپ, ونى ىسكە اسىرۋ جولىندا 2011 جىلدان باستاپ ناقتى جۇمىستار ءجۇرگىزىلە باستادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق قۇرىلدى. 2011 جىلى قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس – ءۇش ەل اراسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. كەدەن وداعىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر.
ەندى ەۋرازيالىق وداققا كوشۋ جاعدايى قاراستىرىلىپ وتىر. ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭدا الەمدە وسىنداي 300-گە جۋىق ۇيىم جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ءبىزدىڭ ارىپتەستەرگە 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ 300 بىرلەستىگىنىڭ ىشىندە ەڭ مىقتى ينتەگراتسيالىق ۇيىمداردىڭ ۇشتىگىنە ەنۋ ماقساتىن العا قويۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى.
جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوزى ناقتى باسەكەگە باعىتتالعان. ال باسەكەلەستىك ءونىمنىڭ ساپاسى مەن حالىققا تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا, ونىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ارزانداۋىنا, سول ارقىلى تۇتىنۋشىلارعا قولجەتىمدى باعامەن جەتۋىنە الىپ كەلەدى. ال وسىعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ مىسالى, ءبىزدىڭ بيدايىمىزدى الەمدىك ساۋداعا شىعارۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ينفراقۇرىلىم قاجەت. ياعني, ازيا ەلدەرىنە جانە الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرىنە استىعىمىزدى ساتۋ ءۇشىن ترانزيتتىك تاسىمالداۋ ماسەلەسىن شەشىپ العانىمىز ءجون. تەمىرجولدىڭ ترانزيتتىك باعىتتارىن پايدالانامىز, سونداي-اق, تەڭىزدەرگە شىعۋ ءۇشىن پورتتار جانە باسقا دا قۇرىلىمدار كەرەك. سونىڭ بارلىعىن ەسەپتەي كەلسەك, تاۋاردىڭ باعاسى شارىقتاپ شىعا كەلەدى. ويتكەنى, ترانزيتتىك تاسىمالداۋدى جولعا قويىپ العان ەلدەردىڭ وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن ۇجىمدارى بار, ولاردىڭ ىشكى ءتارتىبى, ءوز كوزقاراسى بار, وزدەرىنىڭ تاۋارلارىنا جاسالاتىن جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان. ال ءبىز ءۇشىنشى تاراپ ەل بولىپ وعان كىرۋ ءۇشىن وتە قوماقتى دەڭگەيدە قاراجات سالۋىمىز كەرەك. ول تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىن بىرنەشە ەسەگە شارىقتاتىپ جىبەرەتىنى بەلگىلى. باسقا شىعىنداردى ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە وسى تاسىمالدىڭ ءوزى كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا, ەۋرازيالىق وداقتىڭ تيىمدىلىگى زور. مىسالى, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى 17 ملن. بولسا, ەندى تۇتىنۋشىعا اينالىپ وتىرعان ءۇش ەلدىڭ حالقىن قوسقاندا, 170 ملن. بولادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ ءوز ونىمدەرىن نارىققا شىعارۋ كولەمى ارتا تۇسەدى. تاۋار ءوندىرۋ كولەمى ارتاتىنى انىق. ول – تابىس كوزى جانە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى دەگەن ءسوز. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جاقسارا تۇسەتىنى بەلگىلى.
قازىر كەدەن وداعىنىڭ وزىندە تاۋارلارىمىز بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ وتىر. بۇل ءبىرىنشى مەجە عانا. ول ارمەن قاراي وسە بەرەتىنى ءسوزسىز. ال ءونىمنىڭ ارتقانى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتىلىعى, حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋەتى نىعايا تۇسەدى دەگەن ءسوز. ەگەمەندىك العان كەزىمىزدەن بەرى قاراي بىزگە رەسەيدىڭ تەمىرجولىن پايدالانۋ قىمباتقا تۇسەتىن-ءدى. قازىر شەكارا اشىلعاننان كەيىن, ەكى ەل اراسىنداعى كەدەنگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى.
ءالى دە قالعان كەدەندىك ءراسىمدەۋ پروتسەسىندەگى شارالار ءتۇرى ازاياتىن بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ءار ادام ءۇشىن, ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن ۋاقىت قىمبات! بۇرىن قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ جانە بەلارۋستىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى ءوز ونىمدەرىن كەدەن ارقىلى وتكىزۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىتتارىن ىسىراپ قىلاتىن. قازىر سونىڭ ءبارى ازايدى. قانداي جول اشىلىپ وتىرعانىن وسىنىڭ وزىنەن دە تۇسىنۋگە بولادى.
ەۋرازيالىق وداقتىڭ ءتيىمدىلىگىن كورسەتەتىن تاعى باسقا دا فاكتورلار كوپ. بىزدە ءۇش ەل اراسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعىنا الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. مىسالى, وداققا الىس شەتەلدەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى ارتۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا ءتۇركيا, ۆەتنام, ءۇندىستان جانە باسقا ەلدەر بار.
ءبىزدىڭ قوعامنىڭ, حالقىمىزدىڭ «بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى قايتا قۇرىلىپ كەتپەي مە؟» دەگەن كۇمانى بولدى. بۇل وداقتاردان سەسكەنەتىن ەشتەڭە جوق. تەك قانا ەكونوميكا جانە ءوندىرىس ماسەلەلەرى الىنعان. بۇعان ساياسي, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى كىرمەيدى.
سونداي-اق, ادامداردا «كەدەن وداعىنا ءۇش ەل قوسىلدى, تاعى باسقا ەلدەر وسى وداققا كىرسە, سونىڭ بارىنە رەسەي ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ كەتپەي مە؟» دەگەن جانە ءبىر كۇمان بولدى. ال جاسالعان كەلىسىم بويىنشا «ءبىر ەل – ءبىر داۋىس». ونىڭ باسىمشىلىعى نەمەسە حالقىنىڭ كوپتىگى اسەر ەتپەيدى. مىسالى, ءۇش ەل – ءۇش داۋىس. سونىڭ بىرەۋى قارسى شىقسا, ول ماسەلە وتپەيدى, شەشىم قابىلدانبايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە دە شەشىمىن تاۋىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, «رەسەي مەن بەلارۋس تاۋارلارى ءبىزدىڭ نارىقتى باسىپ كەتپەي مە؟» دەگەن كۇمان بولدى. قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا قاي ەلدىڭ بولماسىن كاسىپكەرلەرىنىڭ جانە تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋىنا ءتيىمدى جول اشىپ وتىرعان وداقتىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. بۇل دەگەنىڭىز وداققا كىرگەن قاي ەل ءۇشىن دە, جاھاندىق دامۋداعى ءوز ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدىڭ ەڭ ءبىر ءتيىمدى باعىتى بولاتىنى انىق.
سونىمەن, كۇماندى بولىپ كورىنگەن ءۇش ماسەلەنىڭ دە ءبىزدىڭ ەلگە الىپ كەلەتىن قيىنشىلىعى, كەدەرگىسى بولماۋى ءتيىس ەكەندىگى وسىدان-اق بايقالادى. باستى ماقسات – ەۋرازيالىق وداققا كىرگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ, حالقىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ.
2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز كەدەن وداعىن جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى نىعايتاتىن بولامىز. ءبىزدىڭ تاياۋداعى ماقساتىمىز – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ. وسىعان وراي ءبىز ماسەلەلەردىڭ كونسەنسۋس ارقىلى شەشىلەتىنىن ناقتى مالىمدەيمىز. ساياسي ەگەمەندىككە قىسىم كورسەتىلمەيدى», دەپ ناقتى ايتتى.
ەكونوميكانىڭ قارقىن العان باعىتى, ءوسۋى تۇتىنۋشىلار نارىعىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى. ەگەر نارىق كولەمىنىڭ دەڭگەيى نەعۇرلىم ۇلعايا بەرسە, كەدەرگىلەر كەلىسىمدەر ارقىلى شەشىلگەن بولسا, كاسىپورىندارعا, كاسىپكەرلەرگە ءوز تاۋارلارىن شىعارۋعا مۇمكىندىك جاسالادى جانە ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەيلىنشە تۇراقتى بولادى جانە دامي بەرەدى. ەكونوميكانىڭ دامۋى – قوعامنىڭ بەرىك بولۋىنىڭ نەگىزى, حالىقتىڭ جاقسى جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, وسى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ىشىندەگى باسەكەلەستىك ءبىزدىڭ ءبىراز مۇمكىندىكتەرىمىزدى اشادى. بىزدەر بۇل ىسكە ءبىلىمدى جاستاردى تارتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ءوز ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالاسىن دامىتۋىمىز قاجەت. باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋدە ءوندىرىستى دامىتۋعا, كاسىپكەرلىكتى العا باستىرۋعا, ونى باسقارۋ ءۇشىن ءبىلىمدى جانە دەنساۋلىعى مىقتى ازاماتتار بولۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, ىشكى نارىعىمىزداعى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءوندىرۋدى ۇلعايتا تۇسەمىز. ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى تۇراقتى بولىپ, حالىققا تيىمدىلىگى ارتا تۇسەدى. باسەكەلەستىك نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن سوعۇرلىم تاۋاردىڭ ءوزىندىك باعاسى تومەندەپ, ساپاسى جاقسارادى.
وزىمىزبەن ءوزىمىز قالىپ, الەمدىك باسەكەلەستىككە شىداۋ – ءمۇمكىن ەمەس. نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا جاھاندىق بايلانىسقا تۇسپەي وتىرا المايسىڭ. ول بۇگىنگى تاڭدا دالەلدەنىپ وتىر. ال شەكاراسىن جاۋىپ الىپ, وزىممەن ءوزىم ءومىر سۇرەمىن دەيتىن ەل بولسا, ونداي مەملەكەتتىڭ بولاشاعى جوق.
سوندىقتان ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەلەشەگى زور قۇرىلىم. بۇل – ەلباسىنىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جاسالىپ وتىرعان اۋقىمدى ينتەگراتسيالىق جوبا. وسىنداي باتىل قادامداردىڭ ءناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ودان سايىن نىعايا تۇسەدى, ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋى ارتا بەرەدى.
وسى ورايدا, استانادا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قول قويىلعان تاريحي ينتەگراتسيالىق شارتتىڭ تۇپكى ءمانى – ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋىن جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «مۇمكىندىك تەرەزەسىن» ايقارا اشاتىن وتە ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى.
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
استانا.
