كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قاجەكەڭ تۋرالى ءسوز بولعاندا, ءبىز بىرگە وتكەن جاستىق شاعىمىزدى ەسكە الماي وتىرا المايمىز. ۋنيۆەرسيتەتكە ەمتيحان تاپسىرىپ جۇرگەن كەزىمىزدە تالدىرماش, بويشاڭداۋ ادەمى جىگىت ءوزىنىڭ اقجارقىن, اشىق مىنەزىمەن كوزگە ءتۇسىپ ءجۇردى. بۇل – اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىنان كەلگەن بوزبالا قاجىعالي ەدى. وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن, قالاي دوستاسىپ كەتكەنىمىزدى ءوزىمىز دە بايقاماي قالعان سەكىلدىمىز. اڭگىمەمىز كوبىنە ادەبيەت, تاريح, ۇلت ماسەلەسى جايىندا. ءبارىمىز دە رومانتيك ەدىك. الدىمىزدا اتاق-داڭققا بولەنگەن قىزىعى مول تاماشا داۋرەن كۇتىپ تۇرعانداي كورىنەتىن. جۇرگەن جەرىمىز ۋ دا شۋ, ايتىس-تارتىس, ارمانشىل جاس ادام قالاي ءومىر سۇرسە, ءبىز دە سولاي ءومىر سۇردىك. قاجىعالي زەرەك ەدى. ىشىمىزدە ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن – سول عانا.
قاجىعاليدىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە تاماشا اڭگىمەلەرى بولدى. بىراق سول سىنشىلار تاراپىنان ەسكەرىلمەگەن سەكىلدى كورەمىن. ماسەلەن, ۇمىتپاسام, ء«ومىر» اتتى اڭگىمەسىنىڭ تىلىنە, ويىنىڭ تەرەڭدىگىنە تاڭعالعانىم ءالى ەسىمدە.
ادەبي قاۋىمعا كەڭىرەك تانىلىپ, اڭگىمە بولعان العاشقى شىعارماسى «ەسكى دوستار» اتتى پوۆەسى بولار.
جارىق دۇنيەگە كەلگەن ادام بالاسىنىڭ ءوسىپ وركەندەپ, اقىلى ارتىپ, كۇش-قۋاتى كەمەلدەنىپ, جاڭا بىلىممەن, جاڭا تاجىريبەمەن تولىعا تۇسەتىنى بەلگىلى. بىراق ءومىر وتە كۇردەلى. اۋىر سىننىڭ قىسپاعىندا ادام ءوزىنىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەردى جوعالتاتىن كەزدەرى دە بولادى. ەڭ ءبىرىنشى جوعالتاتىنى – تازالىق.
ءبارىمىز دە ومىرگە ءسابي سانامەن كەلدىك. ادىلدىك, تازالىق, مەيىرىم, ادالدىق تىرشىلىكتىڭ تىرەگىندەي كورىندى. بىراق ءومىر ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيدى ەكەن. ادىلدىك پەن تازالىقتى باستى قۇندىلىق دەپ ەسەپتەمەيتىن, وتىرىكپەن كۇن كورەتىن, ءوزىمشىل الاياقتاردىڭ قۋلىعى مەن قۇلقىندارى ۇستەمدىك قۇراتىنىن كورىپ تە, ءبىلىپ تە ءجۇرمىز. ولار ءبىز جەك كورگەننەن جوق بولىپ كەتپەيدى. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ ىشتەي كۇيزەلىپ, ءوز بويىمىزداعى تازالىقتى عانا جانىمىزعا مەدەۋ تۇتىپ وتىرا بەرەمىز بە, الدە سول تازالىقتى وزگەلەردىڭ دە مويىنداۋى ءۇشىن امالىن تاۋىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك پە؟
ونىڭ سىرتىندا ادامنىڭ ءوز ىشىندەگى قايشىلىقتى قايدا قويامىز؟
«ماحاببات پەن عاداۋات
مايدانداسقان
مەنىڭ قايران جۇرەگىم مۇز بولماي ما»,
– دەپ اباي جارىقتىق نەگە كۇيزەلدى؟
ادامنىڭ جۇرەگىنىڭ كىرلەۋى, جولدان تايۋى – ءاۋ باستان ماڭدايىنا جازىلعان تالانى ما, الدە رۋحاني السىزدىكتەن تۋاتىن جەڭىلىس پە؟
قالاي بولعاندا دا, ادىلدىك ءۇشىن, تازالىق ءۇشىن كۇرەسۋ كەرەك, وزگەلەرمەن دە, وزىڭمەن دە, باسقا امال جوق.
پوۆەستىڭ باستى كەيىپكەرىن دە, ودان كەيىن وقىرماندى دا وسىنداي ويلار مازالايدى. سەبەبى بۇل ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە ءجيى كەزدەسەتىن قۇبىلىستار. شىعارمانىڭ قۇندىلىعى دا وسىندا.
قاجىعالي الەمدىك ادەبيەتتەن مول سۋسىنداعان, ساۋاتتى دا, مادەنيتەتتى جازۋشى. كوپسوزدىلىك جوق, ءستيلى مەيلىنشە تازا, قاراپايىم وقيعالاردىڭ وزىنەن الەۋمەتتىك كونتسەپتسيالاردى جاساي بىلەدى.
بۇگىندە ونىڭ شىعارماشىلىعىن زەردەلەي وتىرىپ, باستى تۋىندىسى نە دەگەن سۇراققا, سىرىم باتىر تۋرالى جازىلعان «تار كەزەڭ» رومانى دەپ ايتا الامىز.
قاجەكەڭ ءوزى دە باستى شىعارماسى بولاتىنىن سەزىپ, بۇل تاريحي رومانعا بۇكىل ءومىرىن ارناعان سەكىلدى ەدى. وتە كوپ زەرتتەدى, اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن جازدى. شىعارمانىڭ كومپوزيتسياسىنا, وقيعالاردىڭ وربۋىنە, وبرازداردىڭ شىنايىلىعىنا, ءتىلىنىڭ كوركەمدىگىنە ەشقانداي داۋ جوق. مەنىڭ ءبىر عانا كۇمان كەلتىرگەن جەرىم بولدى. ول – روماننىڭ سىرىم كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىسىمەن اياقتالۋى ەدى.
ادەتتە حالىق كوتەرىلىسىنىڭ ماشىعى مول, مۇزداي قارۋلانعان اسەرگە توتەپ بەرە المايتىنى, ءتىپتى جەڭىسكە جەتسە دە, ول ۋاقىتشا عانا نارسە بولۋى مۇمكىن ەكەنى مويىندالعان شىندىق دەپ ايتۋعا بولار ەدى. وسى پىكىرىمدى كەزىندە وزىنە دە ايتتىم.
بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە حالىقتىڭ دا جەڭىسكە جەتە الاتىنىن جوققا شىعارا المايمىز عوي. ءبىر كەزدەگى مونارحيالىق بيلەپ-توستەۋدىڭ قۇرساۋىندا بولعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇزاققا سوزىلعان بيلىك ءۇشىن كۇرەستە اقىرى جەڭىسكە جەتىپ, دەموكراتيالىق جۇيەدەگى مەملەكەت ورناتقانى بەلگىلى. ونىڭ سىرتىندا بۇگىنگى XXI عاسىردا حالىق بەيبىت شەرۋگە شىعىپ تا, بيلىك باسىنداعىلاردى قىزمەتىنەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتىپ جاتقانىن دا بىلەمىز. ول ءۇشىن حالىق قۇلدىق سانادان ارىلىپ, ءوزىنىڭ بويىنداعى ۇلى كۇشكە سەنۋى كەرەك. وسىنداي ازات سانا قالىپتاسقان كەزدە عانا ۇلت ءوز تاعدىرىنا ءوزى يە بولا الادى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە قاجەكەڭنىڭ حالىق كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىسىن باستى كونتسەپتسيا ەتىپ الۋى بۇگىنگى زامانمەن ۇشتاسىپ جاتقان وزەكتى يدەيا ەكەنىنە كوزىم جەتىپ, العاشقى پىكىرىمدى قايتىپ الدىم.
بىزدەگى قايسىبىر تاريحي شىعارمالاردىڭ ءبىر كەمشىلىگى – بۇگىنگى زامانمەن ۇندەسە الماي جاتاتىنى. تاريحتى جاساۋ ادەبيەتتىڭ باستى مىندەتى بولىپ ەسەپتەلمەسە دە, ءبىزدىڭ تاريحي, ساياسي, الەۋمەتتىك جاعدايىمىزعا بايلانىستى وسىنداي تاقىرىپ پايدا بولدى. ونى حالىق قاجەت ەتتى. كوپ جاعدايدا شىعارمانىڭ قۇندىلىعى تاريحي دەرەكتەردەن اۋىتقىماۋىمەن ولشەندى.
الايدا كوركەم ادەبيەتتىڭ باستى مىندەتى – تاريحقا, بۇگىنگى زامانعا, قوعام ومىرىنە ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان باعا بەرىپ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ارقىلى كىسىلىك قۇندىلىقتاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال جاساۋ. سول سەبەپتى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن, مىنەز-قۇلقىن, تاعدىرلار قاقتىعىسىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ءومىر فيلوسوفياسىنا ءۇڭىلۋ ماڭىزدىراق. تاريحي تاقىرىپقا قالام تەربەگەن شەكسپيردىڭ دە ۇستانىمى وسى توڭىرەكتە بولدى دەپ ايتا الامىز.
سوندىقتان قاجىعاليدىڭ «تار كەزەڭ» رومانىنداعى حالىقتىڭ بويىنداعى كۇشتى وياتۋ, جىگەرىن جانۋ, سەنىمىن ارتتىرۋ يدەياسىنا باعىتتالعان باتىل كونتسەپتسياسى بار ۋاقىتتا دا ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويمايدى دەپ سەنەمىز.
قالامگەردىڭ 20 جىلدىق ەڭبەگى زايا كەتكەن جوق. بىردەن باعالانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
بۇدان كەيىن ونىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلعانداي بولىپ ەدى. زامان اۋىسقان كەزدە ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ماشىعى دا وزگەرەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بولعان تۇرمىستاعى قيىنشىلىق بارشامىزعا ءمالىم. ءوزىنىڭ ماماندىعىن تاستاپ, كۇن كورۋ ءۇشىن ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ كەتكەندەر دە از بولعان جوق. مۇنداي كەزدەر – ادامشىلىققا سىن. قوعامنىڭ بەت پەردەسى اشىلادى.
قاجەكەڭنىڭ وسى تاقىرىپقا جازعان «قارادوڭ» اتتى اڭگىمەسى بار. كەڭشەر تاراپ, ەلدىڭ ءبارى جۇمىسسىز قالعان كەزدە ازعانتاي ۋاقىت مال ۇرلاپ جان باققان قارادوڭ ەندى سول بەتكە تاڭبا بولعان كاسىبىنەن قۇتىلعىسى كەلەدى. بۇرىندا دا وسىنداي كاسىبى بولعان سەكىلدى, بىراق ول جاستىقتىڭ جەلىگى شىعار. ەندى قارتايعاندا قارابەت بولىپ قاشانعى جۇرەدى. ونىڭ ۇستىنە ۇرلىعى اشىلىپ, جاۋاپقا تارتىلدى. بىراق وسى ەندى سوڭعىسى بولسىن دەپ, جازاسىنا دا, باسقاسىنا دا ءتوزىپ وتىر. اقىرى جاعداي باسقاشا بولىپ شىقتى. مۇنى جەرگىلىكتى باسشىلار سوتتاۋدىڭ ورنىنا وزدەرىنە جالدامالى ۇرى جاساپ پايدالانعىسى كەلەدى. ەڭ اۋىرى وسى بولدى. قارادوڭ ەلدەن قاشىپ ارەڭ قۇتىلادى.
«شەگەباي» اتتى اڭگىمەسىندە ءوزىنىڭ باستىعىنان قورلىق كورگەن شوپىر جىگىتتىڭ, باسقا امالى بولماعاننان كەيىن, باستىعىنىڭ قورازىن ءوزىنىڭ قورازىنا تالاتىپ, ءوش العانداي بولاتىن شالاعاي ارەكەتى وقىرمان كوڭىلىندە ريزاشىلىق سەزىمىن تۋدىرا الماس. بىراق بۇل دا كۇرەس. نارازىلىق ۇستانىمىنان باس تارتپاۋ. كىشكەنتاي ادامنىڭ تاعدىرى. اينالىپ كەلگەندە, ادام تاعدىرى – قوعام تاعدىرى.
جازۋشى ەڭ الدىمەن ادام بالاسى. ونىڭ جەكە باسى, كىسىلىك كەلبەتى, مىنەز-قۇلقى, وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى وقىرمان تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋدىرماي تۇرمايدى.
قاجەكەڭ اقكوڭىل, اقجارقىن, وسەك-عايباتپەن شارۋاسى جوق, مەيلىنشە تازا جىگىت ەدى. ستۋدەنت كەزدەن ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي ەمەن-جارقىن ەرجەتتىك. شاحمات, بيليارد, كارتادان پرەفەرانس وينايتىن. جانە بارىندە دە جانىن سالىپ, بەرىلىپ وينايتىن. شاحمات ويناپ وتىرعاندا, فيگۋرالاردىڭ بىرىنە قولىڭ ءتيىپ كەتسە, «بولدى, قولىڭ ءتيدى, ەندى سونى جۇرەسىڭ» دەپ بالە قىلاتىن كەزدەرى دە جوق ەمەس. اڭعا شىققاندى, بالىق اۋلاعاندى جاقسى كورەدى. ات جارىس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. بايگە اتتارىن قاداعالاپ جۇرەتىن. دومبىرانى جاقسى كورەتىن, ءاپ-ادەمى تارتاتىن. سەزىمتال, اسەرشىل ەدى.
بىرگە وستىك, بىرگە قالىپتاسىپ ەسەيدىك, ەندى بىرگە قارتايدىق دەپ ايتا الامىز. قاتارىڭ باردا, ادام قارتايعانىن دا سەزبەيدى. سول ءازىل, سول قالجىڭ, باياعى جاس كەزىڭنەن شىقپاعانداي بولىپ جۇرە بەرەسىڭ.
قاجىعالي, قويشىعارا ۇشەۋمىز اپتاسىنا ءبىر رەت «زودياك» كلۋبىنا بارىپ بيليارد وينايتىنبىز. ۇشەۋمىزدىڭ دە قۇلاعىمىزدىڭ مۇكىسى بار, ءبىر بىرىمىزبەن ايعايلاپ سويلەسەمىز. كەيدە زالداعى جاس جىگىتتەردىڭ ءبىرى «اعاي, اقىرىنىراق سويلەسەڭىزدەرشى» دەپ ەسكەرتۋ جاساسا, قويشەكەڭ «مەنىڭ جاسىما كەلگەندە سەن بۇدان دا قاتتى سويلەيسىڭ» دەپ ءۇنىن ءوشىرىپ تاستايدى. ايتسە دە, جىگىتتەر سىرتىمىزدان بىلە مە, قاتتى سىيلايدى.
بىردە بيلياردقا بوراندى كۇنى كەلگەنبىز. مەنىڭ بايبىشەم «بوراندى كۇنى يت پەن شال قۇتىرادى» دەپ ماقال شىعارسىن. سودان كەيىن ۇشەۋمىز «تاعى سوزگە قالامىز, وسى بوراندى كۇنى كەلمەي-اق قويايىقشى» دەپ كەلىسكەندەي بولدىق.
وسىنداي باقىتتى كۇندەردىڭ بىرىندە قاجەكەڭنەن ايىرىلدىق. باقىتتى كۇندەر قاجەكەڭمەن بىرگە كەتكەندەي بولدى. ەندى سول ءبىر كوڭىلدى كەزەڭدى دوسىمىزدى ەسكە الىپ وتىرىپ كوز الدىمىزعا ەلەستەتكەندەي بولامىز.
قاجىعاليدىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا ءبىر جىل ءوتتى. ونىڭ شىعارمالارى وزگە تىلدەرگە اۋدارىلىپ, زەرتتەۋ ماقالالار جازىلىپ, تۋعان جەرىندە مەكتەپ, كوشە اتتارى بەرىلىپ, 80 جىلدىعىنا وراي ەسكە الۋ شارالارى ءوتىپ جاتىر.
قاجەكەڭ ءبىزدىڭ عانا دوسىمىز ەمەس, حالىقتىڭ ازاماتى. حالقى سۇيگەن جان حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ءومىر سۇرمەك. قاجەكەڭ ولگەن جوق. ونىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى.
تولەن ابدىك,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
