– سىرباي ماۋلەنوۆ بالالارىنا ارناعان ءبىر ولەڭىندە «مەنىڭ جەتى بالام بار, جەتى ارقا تىرەر اسقارىم بار, مەنىڭ جەتى دالام بار, مەنىڭ جەتى اسپانىم بار», دەپ جىرلاعان. ەندى اقىننىڭ ءومىرىن جالعاعان سول جەتى بالاسى تۋرالى بىلگىمىز كەلەدى؟
– ءبىز – جەتى اعايىندىمىز, ۇلكەنىمىز – دۇيسەن كەزىندە ەلىمىزدىڭ قارجى جانە جەرگىلىكتى ونەركاسىپ مينيسترلىكتەرىندە ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. ودان كەيىنگى اعام جەڭىستىڭ ماماندىعى ينجەنەر. وكىنىشكە قاراي, وسى ەكى اعام دا ومىردەن ءوتىپ كەتتى. 2014 جىلى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پوليتسيا پولكوۆنيگى, تانىمال كريمينولوگ, وتباسىمىزدىڭ كەنجەسى عازيز ىنىمنەن ايىرىلدىق. قازىر تورتەۋمىز عانا قالدىق. اعام بەيبىت تە كەزىندە قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك باس جوسپارلاۋ كوميتەتىندە ەڭبەك ەتتى. بۇگىندە بيزنەسپەن اينالىسادى. ۇلكەن اپام باقىتجامال دا باس جوسپارلاۋ كوميتەتى مەن پرەزيدەنت اپپاراتىندا ىستەدى. سودان كەيىنگى ساقىپجامال اپكەم ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور. قازىر جەتەۋمىزدەن تاراعان اكە-شەشەمىزدىڭ نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرى دە ۇلكەن اۋلەتكە اينالدى. ونىڭ ەسىمى وسى ۇرپاقتارىمەن ماڭگى جاسايدى دەپ سەنەمىن.
– اكەڭىزدىڭ وتباسىنداعى ورنى مەن ءتالىم-تاريبەسىنە توقتالساڭىز؟
– اكەم قاراپايىم, مىنەزى جۇمساق, جايلى ادام بولاتىن. بالالارىن بازبىرەۋلەردەي «وتىرىك» جاقسى كورگەن ەمەس. جاساندىلىقتى ۇناتپايتىن. بىزگە دەگەن مەيىرىمى ەرەكشە ەدى. ء«بىزدىڭ اۋلەتتەن ءبىر اكادەميك شىعار ما ەكەن, وسى», دەيتىنى بار-تۇعىن. سوندايدا انام: «نەسى بار, اقىن بار, ەندى اكادەميك تە بولار», دەپ ايتاتىن. بەيبىت اعام ومىرگە كەلگەندە اكەم: ء«تور الدىندا ورنىم دايىن با دەپ, جاس ماۋلەنوۆ كەلەدى ەسىك اشىپ», دەپ «ماۋلەنوۆتەر كەلە جاتىر» اتتى ولەڭىن جازىپتى. قىسقاسى, ءبىز وعان شابىت سىيلاپ, قاناتتاندىردىق. توسەك تارتىپ جاتقانىندا دا: «اجال شىركىن بەرسە دە ءبىر كۇن ەلەس, ماعان باتىپ كەلۋى مۇمكىن ەمەس. جەتى جۇرەك ءولۋى مۇمكىن ەمەس, جەتى جانار ءسونۋى مۇمكىن ەمەس», دەپ رۋحىن تۇسىرگەن ەمەس. بايقاۋىمىزشا, بالالارىنا ارنالعان سۇيىسپەنشىلىگىنەن اعىل-تەگىل جىر تۋاتىن.
اكەم بىزگە بارلىق ادامعا قايىرىمدى بولىپ, قامىققان جانعا قامقورلىق تانىتۋدى ۇيرەتتى. سونداي-اق جاستارعا جىلى سويلەپ, ولاردى كوتەرمەلەپ وتىراتىن. ونىڭ بويىمىزعا سىڭىرگەن ادامي اسىل قاسيەتتەرى ءومىرىمىزدى ءالى كۇنگە دەيىن نۇرلاندىرىپ كەلەدى. وتان, ۇلت, ەل سەكىلدى ۇلاعاتتى ۇعىمداردى بارىنەن بيىك ۇستادى. قالامداستارى باس قوسقاندا ولاردى كۇلكىگە كومىپ, اينالاسىنا شۋاق شاشىپ جۇرەتىن.
– شىعارماشىلىقپەن قاي كەزدە اينالىسۋشى ەدى؟
– ول كىسى ءبىر ورىندا وتىرىپ داعدىلانباعان ادام ەدى. ۇزاق ويلانىپ جۇرەدى دە ءبىر كۇنى اقتارىلىپ جازىپ تاستايدى. ونداي ساتتەردە تورداعى ارىستانداي تەڭسەلىپ, ءۇيدى جالعىز ءوزى تولتىرىپ وتىراتىن. سول كەزدە ولەڭ تاۋدان اققان تاس بۇلاقتاي توگىلەدى. ولەندى ەكپىندەتىپ, تاسقىنداتىپ وقيتىن. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ءاليا دەگەن ماشينيستكا ىستەدى, سونى شاقىرىپ ديكتوۆكا جاسايتىن. مەن ول كەزدە 6-7 جاستاعى بالامىن. ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى مەنى قىزىق كورىپ سويلەتەدى. ءاليا اپايدىڭ توبەسى انادايدان كورىنگەننەن «راز, دۆا, زاپياتايا اپاي كەلە جاتىر» دەپ الدىنان جۇگىرىپ شىعامىن. شىعارماشىلىقپەن تىنىمسىز اينالىستى. كەيدە جازعان ولەڭى ۇناماسا جىرتىپ تاستايتىن. انام سول جىرتىلعان قاعازدى جيناپ الىپ, ونى ەرىنبەي ءبىر-بىرىنە جەلىمدەپ, ءبىراز كۇندەر وتكەسىن اكەمە كورسەتەدى. شىن مانىندە, اكەم ولەڭدەرىنىڭ العاشقى سىنشىسى انام بولدى. ونىڭ شەشەمە تۇندە جازعان ولەڭىن وقىپ وتىرعانىن بالا كۇنىمىزدە تالاي كوردىك. ءبىز وسىنداي ءبىر-ءبىرىن قادىرلەپ, ايالاعان اتا-انانىڭ مەيىرىمىنە قانىپ وستىك.
– سىراعاڭ تۋرالى ەستەلىكتەردە ونىڭ كوپشىل, اقجارقىن, ازىلقوي بولعاندىعى باياندالادى. اكەڭىزدىڭ ارالاسقان ورتاسى مەن جاقىن دوستارى جايىندا ايتساڭىز؟
–اتا-انامىز الماتىعا 1953 جىلى كوشىپ كەلگەن. ول كەزدە ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا بەس بالامەن بىرگە الماگۇل اجەمىز تۇرعان. باس-اياعى سەگىز ادامعا تىرشىلىگى قايناعان قالادان باسپانا وڭاي بولمايدى. بىراق العان بەتىنەن قايتپايتىن انام نيكولسك بازارى ماڭىنداعى بۇرىنعى مەچنيكوۆ كوشەسىندە ورنالاسقان جەر ءۇيدىڭ جەرتولەسىنەن ورىن تابادى. ءۇيدىڭ يەسى كاتيا ەسىمدى اپاي. ءبىز وسىندا ون جىلعا جۋىق تۇردىق. 1955 جىلى سول جەرتولەدە مەن ومىرگە كەلسەم, 1958 جىلى كەنجە ءىنىم عازيز دۇنيە ەسىگىن اشتى. بۇرىن مۇندا سازگەر ءابىلاحات ەسپاەۆ تۇرعان كورىنەدى. ەسىم ەندى كىرە باستاعاننان كوز الدىمدا قانداي وقيعالار قالدى دەگەندە, ءار اپتانىڭ سوڭىنا قاراي, ياعني جۇما سايىن اكەمنىڭ دوستارى – مۇزافار الىمباەۆ, ءادي ءشارىپوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, سادىقبەك ادامبەكوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, عابباس جۇماباەۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, قاسىم توعىزاقوۆ, سەرىك قيراباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, قابدىكارىم ىدىرىسوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, جاردەم تىلەكوۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, شەرحان مۇرتازا جانە تاعى باسقا قالامگەرلەر ءبىزدىڭ ۇيگە قوناققا كەلەدى. ءتىپتى كەيبىرى دۇيسەنبىگە دەيىن قونىپ قالادى. انام ولاردىڭ جەيدەسىن جۋىپ, اياق كيىمىن تازالاپ, ال ءبىز شالبارىن ۇتىكتەپ, دۇيسەنبىدە جۇمىسقا شىعارىپ سالامىز. انامنىڭ جايعان داستارقانىنان ءدام تاتقان وسى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كوبى كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىنە اينالدى. ول تورعاي وڭىرىنەن وزىنەن كەيىن شىققان جاس قالامگەرلەرگە جاناشىر بولدى. تۋعان جەرى دە سىراعاڭ دەپ توبەسىنە كوتەرىپ, قادىر تۇتتى. تىرلىكتە دۇنيە ەمەس, دوس جيناپ, ءومىردىڭ ولشەمى مەن قادىرىن دوستىقپەن باعالادى. سونىڭ ارقاسىندا ۇيىمىزدەن حالقىمىزدىڭ جاقسى-جايساڭدارى ۇزىلگەن ەمەس. سولاردىڭ قولدارىنا سۋ قۇيىپ وستىك. ودان جامان بولعانىمىز جوق. ءبىز ءۇشىن بۇل ونەگە, تاعىلىم مەكتەبى بولدى. بۇدان اسقان ۋنيۆەرسيتەت جوق دەر ەدىم. قازاقتىڭ تۇعىرلى تۇلعالارىنىڭ باتاسىن العانىمىزدى ماقتانىش كورەمىن. بۇگىندە اكەمىز جاققان وتتى وشىرمەي كەلە جاتقانىمىز سولاردىڭ شاراپاتى دەپ ويلايمىن.
– تۇعىرلى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋىنا اناڭىز ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول كىسى دە تەكتى جەردەن شىققانى ءمالىم.
– دۇرىس ايتاسىز. اكەم ولەڭ جازۋدان باسقا ءۇيدىڭ تىرشىلىگىنە قول ۇشىن تيگىزگەن ەمەس. بارلىعىن مامامىز اتقاردى. انامىز كۇلجامال اكەممەن تانىسقاندا قوستانايداعى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتىڭ 10-سىنىبىندا وقيتىن ون جەتى جاستاعى قىز, پاپام قوستاناي وبلىستىق گازەتىنىڭ فەدوروۆ اۋدانىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپتى. ەكەۋى كوڭىل جاراستىرىپ 1941 جىلى شاڭىراق كوتەرەدى. كەلەسى جىلى ءۇيدىڭ تۇڭعىشى دۇيسەن ومىرگە كەلدى. سول جىلى ءوز ەركىمەن سۇرانىپ مايدانعا اتتاندى. اكەم قانداي قيىندىق كورسە دە ونى مامامىز ۇنەمى قولداپ وتىردى. ول ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان اعاسى قاليدىڭ ۇلى ءامىردىڭ قىزى. وسى ءۇشىن وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى اكەمدى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «حالىق جاۋىنىڭ كۇيەۋ بالاسى», دەگەن جالا جاۋىپ, ءبىراز ابىگەرگە سالادى. ءبارىبىر ول كىسى ءوز ۇستانىمىنان اينىمايدى. ويتكەنى ونىڭ اناما دەگەن ماحابباتى, قۇرمەتى ەرەكشە ەدى. ولار ءبىر-ءبىرىن وتە جاقسى كوردى. بالا كۇنىمدە اكەمنەن اتامىز تاي تۋرالى كوپ سۇرايتىنمىن. ال شەشەمنىڭ اكەسى, تۋعان-تۋىسى جايىندا وتباسىمىزدا ارتىق اڭگىمە ايتىلمايتىن. جابىق تاقىرىپ سانالدى. ناعاشى اتام ءامىر 1929 جىلى قوستاناي وكرۋگىندەگى كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن تۇرمەگە جابىلعان. اتامنىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى ەكەن دەگەن سۇراق مەنى ءجيى مازالادى. ءامىر قاليەۆتىڭ اقتالعاندىعىن راستايتىن, 1997 جىلدىڭ 29 قازانىندا ءمورى باسىلىپ, ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن رەسمي قۇجاتتا ونىڭ 1941 جىلدىڭ 8 قاراشاسىندا قاماۋعا الىنعانى, 1942 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا كسرو-نىڭ نكۆد جانىنداعى ەرەكشە كەڭەس شەشىمى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-بابى, 10-تارماقشاسىمەن ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە (يتل) 10 جىلعا ايدالعانى, ال 1943 جىلدىڭ 16 مامىرىندا نكۆد-نىڭ يۆدەلسك لاگەرىنە (سۆەردلوۆسك وبلىسى) جەر اۋدارىلعانى تۋرالى جازىلعان. بىراق اتام جازاسىنىڭ قىسقارتىلعانىن بىلمەستەن, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا, ياعني 1945 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا قايتىس بولدى. ءامىر اتامىز قاتىسقان قوستاناي دالاسىنداعى كوتەرىلىس سول داۋىردەگى كەڭەس وكىمەتىنە باعىنعىسى كەلمەگەن قازاقتىڭ رۋحىن كورسەتسە كەرەك. بۇل كوتەرىلىس الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمىمەن دە تىعىز بايلانىستى. 1934 جىلى انامدى اتا-اناسى قوستانايدان الماتىعا جىبەرەدى. ءسويتىپ, شەشەم 1937 جىلعا دەيىن احمەت اتامىزدىڭ قولىندا تۇرادى. سىرقات احمەت پەن ونىڭ زايىبى بادريسافانىڭ جانىندا بولىپ, ەكەۋىنە كۇتىم جاسايدى. شەشەم بالا دا بولسا سول كەزدەگى نكۆد جەندەتتەرىنىڭ ۇلت ۇستازىنىڭ ۇيىنە ءجيى-ءجيى ءتىنتۋ جۇرگىزگەنىن كەيىن ايتىپ وتىراتىن.
انام بارلىق سانالى عۇمىرى مەن جۇرەگىنىڭ جىلۋىن اكەم مەن بالالارىنا عانا ارنادى. ول كىسى اكەممەن وتاسقان 52 جىل ىشىندە تەك قانا قۇرمەت كوردى دەي الامىن. اكەمنىڭ ارقاسىندا باسپاعان تاۋى, بارماعان جەرى جوق. انامنىڭ داستارقانىنان قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارى عانا ەمەس, س.نوراۆچاتوۆ, س.ميحالكوۆ, ن.تيحونوۆ, ۆ.كوجەۆنيكوۆ, گ.نەكراسوۆ, م.كارىم, س.قۇداش, ب.كەرباباەۆ, م.تۇرسىنزادە, د.كۋگۋلتينوۆ سەكىلدى سول كەزدەگى وداققا تانىمال ادەبيەت الىپتارى دا ءدام تاتتى.
جالپى, تالانتتى ادامدار ومىردە قاراپايىم, ۇساق-تۇيەكپەن ءىسى جوق, پەندەشىلىكتەن بيىك تۇرادى. شارۋاعا دا ونشا قىرى بولمايدى. اكەم ءدال سونداي ەدى. ءومىرى گازعا وت جاعىپ, شاينەك قويىپ كورمەگەن. دۇكەنگە دە بارىپ, وزىنە ءبىر كيىم ساتىپ الماعان. سونىڭ ءبارىن شەشەمىز ىستەدى. ونى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىككە ارالاستىرعان جوق. كورنەكتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ۇيىندەگى ءماريام اجەمىز كوزى تىرىسىندە انام تۋرالى: «كۇلجامال تۋرالى ايتسام, جۇرەگىم نۇرعا تولىپ كەتەدى. ول ايەلدىڭ ايەلى عوي. ايەلدىڭ جاقسىلىعى – ەركەكتىڭ باعى. ەڭ الدىمەن سول باق وتباسىندا ورناۋى كەرەك. وتباسىڭنىڭ ءومىرى قالپىندا بولماسا, مەيلى سەن پاتشا بولساڭ دا ەشقاشان باعىڭ جانبايدى. كىم ولمەيدى دەيسىز. بىراق سونىڭ ورنىن ۇستاپ وتىراتىن ورماننىڭ يەسىنىڭ ءبارى كۇلجامالداي بولسايشى. سول ءۇشىن دە كۇلجامالعا العىسىم شەكسىز», دەپ ايتقان سوزىنەن انامىزدىڭ قانداي جان بولعاندىعىن بىلەسىز.
– اقىن پوەزياسىندا سوعىس تاقىرىبى كەڭىرەك قامتىلعان. اكەڭىزبەن مايدانداعى كۇندەرى تۋرالى اڭگىمەلەستىڭىز بە؟
– ول كىسىنىڭ ءومىرى جەڭىل بولدى دەي المايمىن. ءتۇرلى قيىندىقتى باسىنان وتكەردى. ونىڭ زامانداستارىنىڭ جاستىعىن سوعىس جالىنى شارپىدى. بىراق سوعىس تۋرالى سىر اشپايتىن. وفيتسەرلىك كۋرستان وتكەن سوڭ ونى ساياسي نۇسقاۋشى شەنىمەن ۆولحوۆ مايدانىنا, قورشاۋدا قالعان لەنينگرادتى ازات ەتۋگە جىبەرەدى. اكەمنىڭ شىعارماشىلىعىندا مايدان ليريكاسى ەڭ الدىڭعى ورىنداردا تۇردى. ونىڭ بىرقاتار پوەمالارى سول سوعىس دالاسىندا, ناقتىراق ايتساق, لەنينگراد تۇبىندەگى سينياۆين مايدانىندا جازىلدى. 1987 جىلى سۆەردلوۆسك قالاسىنا (قازىرگى ەكاتەرينبۋرگ) كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاۋعا بارا جاتقانىمدا: «مۇمكىندىك بولسا اق وزەنگە بارۋعا ۋاقىت تاپ, ناق سول وزەننىڭ بويىندا ءبىزدىڭ بولىمشە قۇرىلعان», دەگەنى بار-دى.
اكەم ۆولحوۆ مايدانىندا سوعىسىپ, لەنينگرادتى قورعاۋعا اتسالىستى. اتقىشتار روتاسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, كەيىنىرەك ساياسي جەتەكشى قىزمەتىن اتقاردى. ۇرىس كەزىندە قاتتى جاراقاتتانعان. بىردە ونىڭ ارحيۆىنەن 1942 جىلدىڭ 22 قازانى دەپ كورسەتىلگەن حات تاۋىپ الدىم. مايداندا جۇرگەندە كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى نيكولاي تيحونوۆقا حات جازىپتى. سول حاتقا كەلگەن جاۋاپ ەكەن. «مەن جاپ-جاس قازاقتىڭ اقىنى قولىنا قارۋ الىپ, ءبىزدىڭ سۇيىكتى لەنينگرادتى قورعاپ جۇرگەنىنە قۋانىشتىمىن. ءبىز سىزبەنەن ءالى-اق قورشاۋدان بوساتىلعان قالادا كەزدەسىپ, فاشيزممەن بولعان سوعىس تۋرالى وتكەن شاقتا اڭگىمەلەپ, ولەڭ وقىپ وتىراتىن بولامىز», – دەپتى نيكولاي تيحونوۆ.
اكەم سول ءبىر جاپىراق قاعازدى سوعىس جىلدارى ءتوس قالتاسىنان تاستاماپتى. وسى تىلدەي حات وفيتسەردىڭ جاۋعا قارسى كۇش-قايراتىن ەسەلەپ, ىنتاسىن قايراعان سەكىلدى. كەۋدەسىن قۋانىش كەرنەگەن اكەم كلاسسيكتەن كەلگەن حاتتى باتالون كوميسسارى الەكساندر ليۋبيموۆقا كورسەتەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, سوندا كوميسسار قاتتى قۋانىپتى.
ول 1949 جىلى ماسكەۋدە نيكولاي تيحونوۆپەن جۇزدەسەدى. سوعىس اياقتالعاسىن ماسكەۋدە قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ اپتالىعى وتەدى. وعان ەلىمىزدەن مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين جانە جاس اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ باستاعان اقىن-جازۋشىلار دەلەگاتسياسى بارادى. ماسكەۋ ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىن جىلى قارسى الادى. ولارمەن بىرگە ۇنەمى لەونيد سوبولەۆ, نيكولاي تيحونوۆ, سەرگەي ششيپاچەۆ, پلاتون ۆەرشيگورا بولادى. ادەبيەت پەن ونەر اپتالىعىنىڭ ءبىر كۇنىندە قالامگەرلەر تەپلوحودپەن سەرۋەنگە شىعادى. ارقالى ونەر ادامدارى ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, شابىتتانا ولەڭ وقىپ, شىعارماشىلىق ءساتتىڭ كورىگىن قىزدىرادى. اكەم مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جانىندا وتىرعان نيكولاي تيحونوۆتىڭ قاسىنا بارۋعا بىرازعا دەيىن باتىلى جەتپەي, اقىرى جاقىنداپ بارىپ, ءوزىن باياعى حات جازعان سولداتپىن دەپ تانىستىرىپ, مايدان حاتىن ۇسىنادى.
– ءتىرى ەكەنسىڭ عوي, سولدات! – دەگەن نيكولاي تيحونوۆ ورنىنان تۇرىپ, قۋانىشتان ۇشقىن اتقان جانارىن كوپكە بۇرىپ, الگى حاتتى بارىنە كورسەتەدى. – سەن ءۇشىن قۋانىشتىمىن! سونداي وت-سۋدى كەشىپ ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەنىڭ ءۇشىن قۋانىشتىمىن! جانە مىنا حاتتى دا ساقتاپسىڭ.
تيحونوۆ ءسال ءۇنسىز قالىپ, سوسىن:
– حاتىمدى سونشا ۋاقىت كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان ەكەنسىڭ, وزىڭە قايتارايىن. مەنىڭ وزىڭە دەگەن سىيلىعىمدى دا قوسا ال, – دەپ سول جىلى جارىق كورگەن «گرۋزين كوكتەمى» اتتى كىتابىن سىيلاعان.
– اكەڭىزدىڭ قانداي اسىل قاسيەتتەرىن ءجيى ەسىڭىزگە الاسىز؟
– مەن اكەممەن وتە رۋحاني جاقىن بولدىم. ول مەنى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسىنىڭ كومەكشىسى دەپ اتايتىن. سوعىستان العان جاراقاتىنان سول قولى مۇلدە جارامسىز بولاتىن. سوندىقتان سەگىز جاسىمنان باستاپ ساقالىن قىرىپ بەردىم. كەيدە ازىلدەپ مەنى «سەۆيلسكي تسيريۋلنيك» دەپ تە ايتاتىن. ول ماعان كەز كەلگەن ويدى قاعازعا شاشىراتپاي ادەمى تۇسىرە ءبىلۋدى ۇيرەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتە العاش ساباق بەرە باستاعاندا تاريحقا قاتىستى, ماعان قاجەت دەرەكتەردى ىزدەستىرىپ, ادەبي مالىمەتتەر مەن سىلتەمەلەردى تاۋىپ بەرىپ وتىردى. بىردە «سەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياڭ قانشا بەتتەن تۇرادى» دەپ سۇرادى. 195 بەت ەكەنىن ايتتىم. سوندا ازىلدەپ: «سەن 195 بەتتى كىتاپحانادا وتىرىپ, عىلىمي كىتاپتار مەن ادەبيەتتەردىڭ كومەگىمەن ءۇش جىل جازاسىڭ, ال مەن ەشتەڭەسى جوق تازا ۇستەلدىڭ ۇستىندە وتىرىپ-اق ءبىر كۇندە 25-30 بەت جازىپ تاستايمىن», – دەگەن-ءدى جىلى جىميىپ. ارينە, ول مەنىڭ كەز كەلگەن عىلىمي جۇمىسىما, عىلىم جولىنداعى جەتىستىكتەرىمە قۋاناتىن. ەكەۋمىز بريتان كىتاپحاناسى تۋرالى ءجيى اڭگىمەلەسەتىنبىز. سونىڭ اسەرىمەن بىردە لوندونعا بارعانىمدا الدىمەن ايگىلى كىتاپحاناعا جازىلدىم. ونداعى وتكەن ءبىر اي مەرزىم ىشىندە اكەم ىلعي جانىمدا مەنىمەن بىرگە قولعا العان كىتاپتارىمنىڭ ءبارىن پاراقتاپ وتىرعانداي اسەردە ءجۇردىم. ول – بايروندى, گەتەنى, شيللەر مەن ميتسكەۆيچتى, پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى, نەكراسوۆ پەن باسقا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاسسيكتەردى انا تىلىمىزگە مولدىرەتىپ اۋداردى. بۇگىندە سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ كىتاپتارى اقش كونگرەسى مەن بريتان كىتاپحانالارىنىڭ سورەسىندە تۇر. اكەمنىڭ ومىردەن وتكەنىنە وتىز جىل بولسا دا ونىمەن جانىمنىڭ ەگىز بولعاندىعى سونشالىق, ءالى كۇنگە ەسكە الىپ, كوزىمە جاس الامىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقتىڭ اقىنى سىربايدىڭ ۇلى ەكەنىمدى ماقتان ەتەمىن!
– بيىلعى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا وتكەن مازمۇندى ءىس-شارالاردى ايتا كەتسەڭىز؟
– اكەم 1993 جىلى دۇنيەدەن وزدى. ونىڭ بارلىق ادەبي مۇراسىنا انام باس-كوز بولدى. تۇعىرلى تۇلعا ەسىمىن ەل ەسىندە ماڭگىلىك ساقتاۋ ءۇشىن انام قازاقستان ۇكىمەتىنە حات جولدادى. سول جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ «حالىق جازۋشىسى سىرباي ماۋلەنوۆتى ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋ تۋرالى» قاۋلىسى شىقتى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدىڭ ءتورت قالاسىندا, اتاپ ايتسام, الماتى, قوستاناي, ارقالىق جانە قىزىلوردادان اكەمنىڭ ەسىمىنە كوشە بەرىلدى. سونىمەن قاتار قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانى ءميلىساي اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ جانە قوستاناي قالاسىنداعى №24 ورتا مەكتەپ پەن استاناداعى №37 مەكتەپ-گيمنازياسى سىرباي ماۋلەنوۆ اتىن يەلەندى. وسى قۋانىشتى انامىز كوزىمەن كورىپ, سالتاناتتى جيىنداردىڭ تورىندە وتىردى. ول كىسى اتالعان مەكتەپتەردىڭ ىشىنەن اقىن اتىنداعى مۋزەيدىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. جارىق كورمەگەن شىعارمالارىن توپتاستىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعاردى. اكەمنىڭ اتىن ۇلىقتاۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. اكەم قايتىس بولعان جىلى ونىڭ اتىنان قور قۇردىق. ونى ءوزىم باسقارامىن. قوردىڭ ەمبلەماسىنان اكەمنىڭ «لاشىن» (قۇس) دەگەن بۇركەنشىك اتاۋى ورىن الدى. بۇگىندە وزىمدە كەيبىر جەكەلەگەن عىلىمي ماقالالارىما «لاشىن» دەپ قول قويامىن.
بيىل ارقالى اقىننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى جەر-جەردە قال-قادەرىنشە اتالىپ ءوتىلدى. اسىرەسە تۋعان جەرى – قوستانايدا «جىر تۇلپارى, سىر سۇڭقارى – سىراعاڭ» اتتى عىلىمي-كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۇلىقبەك ەسداۋلەت پەن اكەمنىڭ كوزىن كورگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. ودان كەيىن استاناداعى سىرباي ماۋلەنوۆ اتىنداعى №37 مەكتەپ-ليتسەيىندە «ولەڭىم – ءومىرىم مەنىڭ» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. جۋىردا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا «سىرشىل ليريكانىڭ سۇلتانى» اتتى ادەبي كەش ءوتتى. وسى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعىنا قاتىسىپ, پاپام تۋرالى ەستەلىكتەرمەن ءبولىستىم. بۇگىندە سىرباي ماۋلەنوۆ ەسىمىن يەلەنگەن مەكتەپ-گيمنازيالاردا تاربيەلىك, ۇلاعاتتىق شارالار جۇرگىزەمىن. سول ءبىلىم ۇيالارىنىڭ وقۋشىلارى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ءبىلىم بايقاۋلارىندا توپ جارىپ جۇرگەنى قۋانتادى. الداعى تاڭدا وسى مەكتەپتەردىڭ شەتەلدەگى ءبىلىم بەرۋ وردالارىمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋدى كوزدەپ وتىرمىن. اكەمە قاتىستى كەز كەلگەن مادەني ءىس-شارادان قالماۋعا تىرىسامىن. ويتكەنى ءوزىمدى ءالى كۇنگە اكەممەن بىرگە جۇرگەندەي سەزىنەمىن...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
