موڭعولدى مويىنداتقان تۇرار

تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعولياعا جالعىز ءوزى كەلسە كەرەك. ونىڭ جەكە ومىرىنە دە سون­شالىقتى ناقتى ساراپتامالار جا­سالما­عان ءتارىزدى. الىستاعى بىزگە تىپ­تەن بەيمالىم ەدى. ومىرىندە ءتورت رەت نەكە قۇر­عاندىعى ايتىلادى. دۇرىس-بۇ­رىسى تۋرالى وزگەلەر ايتار. اۋەلگى ايەلى تاش­كەنت گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.پ.كولو­سوۆسكيدىڭ قىزى تاتيانا كولوسوۆسكايا دەيدى. تاتيانادان 1920 جىلى ەسكەندىر (الەكساندر) تۋعان, ونىڭ ەركەلەتىپ قويعان اتى «شۋريك». ەكىنشى ايەلى نادەجدا پۋشكارەۆادان سوفيا ەسىمدى قىز تۋادى. ءۇشىنشى ايەلى  – ۆەرا دەرگاچەۆا. وسى ۆەرادان 1929 جىلى مايا ەسىمدى ءبىر قىز سۇيەدى. ءتورتىنشى ايەلى ءازيزا ەسەن­قۇلوۆادان – ساۋلە جانە ريدەر.

بۇل ورايدا ايتپاعىمىز تۇراردىڭ دۋگارقىزى دەنسماا (1906-1985) ەسىمدى موڭعول قىزبەن تانىسقانى جونىندە. دەنسماا ترويتسكوساۆسك (حيااگتا حوت) قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. دەنسماانىڭ 12 جاسىندا اكەسى اقتار ينتەرۆەنتسياسى تاراپىنان اتىپ ولتىرىلگەن. سودان دا كۇرە قالاسىنا كوشىپ كەلىپ, وسىندا ورتا ءبىلىم العان. 1923 جىلى 17 جاسىندا ماسكەۋدەگى كۋتۆ-قا (كوممۋنيستيچەسكي ۋنيۆەرسيتەت ترۋدياششيحسيا ۆوستوكا) وقۋعا اتتانادى. وسىناۋ جىلدارى موڭعوليانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, حالىقتىق سەرۋەن باعى, قارجى مەكتەبى قاتارلى مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارعان.

قولداعى دەرەككە سۇيەنسەك, موڭعول ارۋى ماسكەۋدەن كەلە جاتىپ جولاي كومين­تەرن وكىلى تۇرار رىسقۇلوۆپەن تانىسادى. بۇل تانىستىق ماحابباتقا دا ۇلاس­قان كورىنەدى. ءسويتىپ, 1925 جىلى دەنسماا ­بوسانىپ, مايا (مايا) ەسىمدى قىز تابادى. بۇل قىز (مامىر) ايىندا تۋىپتى. ايتپەگەندە بۋددالىق سەنىمدەگى حالىق بۇنداي ەسىمدى قويۋى ەكىتالاي. جارىقتىق مايا 2002 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. تۇرار رىسقۇلوۆ 1925 جىلى موڭعولياداعى تاپسىرما­لىق مەرزىمى اياق­تالىپ, ماسكەۋگە ورالعان تۇس­تا, دەنسماا موڭعول ارمياسىنىڭ ەكىن­شى ورىنبا­سارى, كورپۋس كومانديرى گونچيگين سامبۋ ­دەگەن وفيتسەرمەن تۇرمىس قۇرا­دى. بۇل كىسى دە 36 جاسىندا 1937 جىلى ناۋ­بەتكە ۇشىراپ, اتىلادى.

مايانىڭ شىنايى ءومىرىن بىلە­تىندەر از. دەسە دە جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – 1924 جىلى تۋعان موڭعوليالىق قازاق ونەرىنىڭ مايتالمانى, موڭعوليانىڭ حالىق ءارتىسى قايجامال باقىشقىزى. قايجامال اپامىز 2020 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. كوزى تىرىسىندە ءاز-اپاعا جولىعىپ مايا تۋرالى اۋىزشا ايتقان ەستەلىگىن جازىپ العان ەدىك.

– 1966-1975 جىلدارى ايماقتىق مدت-ىن باسقاردىم, – دەدى اپامىز. – ءالى ەسىمدە, 1968 جىلى ۇلانباتىردان ءبىر توپ ونەر مايتالماندارى باي-ولكەگە كەلدى. قوناقتاردى مايا ەسىمدى تۇلعاسى عاجاپ, سۇلۋ ايەل باستاپ ءجۇردى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا اتاقتى وپەرا ءانشىسى, كەيىن ەڭبەك ەرى اتانعان تسەۆەگجاۆىن پۇرەۆدورج, جازۋشى-دراماتۋرگ چويجيلىن چيمەد بار ەدى. توپ باسشىسى مايا بىزگە ەرەكشە ىقىلاس تانىتتى. كادىمگى باعزى تۋىس­قانداي ءبىز ءوزارا تەز ىشتەسىپ كەتتىك. قازاقى ءداستۇر بويىنشا قوناقتارعا قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن سىيعا تارتىپ, قۇرمەت كورسەتتىك. مايا اجارلى ەدى جانە قازاق­تىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيگەندە قاتتى تولقىعانىن كوزىم كوردى. ءبىز ەكەۋمىز قاتارلاس, 43-44 جاس شاماسىندامىز. ءدال قوشتاساردا مايا مەنى قاسىنا شاقىرىپ الىپ, ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى, تۋرار ەريسكۋلوۆ دەگەن قازاق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن سىبىرلاپ ايتتى جانە ول كىسى تۋرالى بىلگىسى كەلەتىنىن مەڭ­زەپ ەدى. كوپ جىل بۇرىن اناسى ەكەۋى سويلەس­سە كەرەك. كەزىندە ماسكەۋدە كومينتەرن قىزمەتكەرى بولعان گۋلسيم گارەەۆنا احمەتزيانوۆا دەگەن تاتار ايەلدىڭ ادىرەسىن تاۋىپ, وعان حات جازىپ رىسقۇلوۆ جاي­لى سۇراعان ەكەن. ول كىسىدەن جارتىمدى دە­رەك, ءجوندى جاۋاپ تا بولماعان.

دەمەك دەنسماا دا, مايا دا تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ 1938 جىلى 10 اقپاندا اتىل­عانىنان حابارسىز بولعان سياقتى. مايا سامبۋقىزى 1957 جىلى ۇلانباتىردا مۇعالىمدەر جوعارى وقۋ ورنىن موڭعول ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى. جاستايىنان ونەرگە بەيىم ول موڭعوليا سازگەرلەر وداعىنا مۇشەلىككە ءوتىپ, وسى ۇيىمدا جاۋاپتى حاتشىلىق قىزمەتتە بولعان. ءبىرشاما پاتريوت­تىق اندەردىڭ اۆتورى. ءبىر قىزىعى, مايا­نىڭ بايان-ولكەگە ساپارى كەزىندە قازاق تەاترىنىڭ ارتىستەرىمەن بىرگە تۇسكەن مىنا فوتوسى ت.سارانتۋياا دەگەن ىسكەر ايەلدە ساقتالىپتى.

سۋرەتتە: الدىڭعى قاتاردا تۇرعاندار (سولدان):1. شوركە بايمۇقاممەدقىزى (ايماقتىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى). 2.بەلگىسىز. 3.كامزول كيگەن مايا سامبۋقىزى. 4. قايجامال باقىشقىزى. 5. جازۋشىسى -دراماتۋرگ چويجيلىن چيميد.
ارتقى قاتاردا (سولدان):1.نۇسكەي ساتىپالدى ۇلى (اكتەر). 2. بەلگىسىز. 3.قادۋ جاكەيقىزى (ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىس). 3. تسەۆەگجاۆىن پۇرەۆدورج (حالىق ءارتىسى), 4. شۋرا ومىرزاققىزى (دارىگەر) 5. قاليدولدا قاليلا ۇلى (رەجيسسەر)

* * *

موڭعوليا تاريحىنداعى ءىرى وقيعا – 1924 جىلى كوكتەمدە ەلدى بيلەپ وتىرعان بوعدا حان قايتىس بولۋىمەن سايكەس كو­مينتەرن وكىلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ دا كۇرەگە كەلۋى. كومينتەرن وكىلىن موڭعول­دار شەرىكتەرىن ساپقا تۇرعىزىپ, سالتاناتتى تۇردە قارسى الىپ, محپ تولىق وكىلەتتى وكىلى دەگەن لاۋازىم بەرگەن. تۇراردىڭ مىندەتى: محپ-نى كومينتەرن تاراپىنان باسقارۋ, باعىت سىلتەۋ, جاڭا ساياسي جورىقتى ۇشتاۋ, قىزىل جۇيەگە يكەمدەۋ.

رىسقۇلوۆ كەلگەن كەزدە جەتەكشى پار­تيا مەن جاستار ۇيىمى اراسىندا كۇر­دەلى قايشىلىق پايدا بولعاندىعى, وسى قيلى ارەكەتتەردىڭ قوعامدى ەكىگە بولۋگە دەيىن تەرەڭدەي تۇسكەنى بايقالادى. پار­تيا اراسىنداعى جىكشىل توپتاردىڭ جەلەۋىمەن جاستار ۇيىمى پارتيانى فەو­دالدىق باعىتقا بۇرمالادى دەپ ايىپ­تايدى. وسى تۇرعىدا تۇراردىڭ ساياسي ومى­رىندە موڭعوليانىڭ باس ءۋاليى جانە محپ وك-ءنىڭ ورىنباسار حاتشىسى بۋريات تسەۆەەن جامسرانو قاتارلى ىقپالدى كوسەمدەرمەن تەكەتىرەسكە كەلگەن كەزدەرى دە از ەمەس. موڭعوليانىڭ ەكونوميكالىق جانە قارجى ساياساتىنا قاتىستى رەفورمالارىن باستاعان ساتتەرى اسا كۇردەلى بولدى. وسى جولدا ونىڭ تىكەلەي نۇسقاۋى­مەن محپ-نىڭ ەسكى ەرەجەسى مەن ۇستانىمى جاڭعىرتىلىپ, محرپ جانە جاستار ودا­عىنىڭ جاڭا تۇعىرنامالارى جاسالدى (محرپ ورتالىق مۇراعاتى, 4-قور, 1-ءىس. حن. 363-بىرلىك, 38-ت.).

تۇراردىڭ بۇل ەلدە اتقارعان جۇمىس­تارى تۋرالى, تاريحشى عالىم ءمىنىس ءابىل­تاي ۇلىنىڭ «تۇرار رىسقۇلوۆ: مۇراعات قۇجاتتارى» جانە «تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليادا» اتتى ەڭبەكتەرىندە جانە ي.سارۋل, چ.داشداۆاا, ن.بولد «تۋرار رىسكۋلوۆىن مونگول داح ءۇيل اجيل­لاگااند حولبوگدوح باريمتۋد», «دەيا­تەل­نوست ۆ مونگولي چلەنا كومينتەر­نا تۋرارا رىسكۋلوۆا» ەڭبەكتەرىندە ءبىر­شاما دەرەكتەر قامتىلعان.

تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعولياعا كەلگەن كۇننەن باستاپ كومينتەرننىڭ تاپسىرى­سى بويىنشا ساياسي رەفورمالىق اۋقىم­دى ناۋقاندى ىسكە ەرەكشە ۇقىپتى بەل­سەندىلىكپەن كىرىسكەن. ونىڭ بۇل ارە­كەتى ۇلتى بۋريات-موڭعول كوسەمى ەلبەگ­دورج رينچينوعا تىپتەن جاقپاسا كەرەك, دۇركىن-دۇركىن كوزقاراستارى ساي­كەس­پەي كيكىلجىڭدەسىپ, كەيدە اشىق «جۇدى­رىقتاسىپ» تا قالاتىن دەيدى. تۇرار ءوزى شىمىر دەنەلى, نامىسشىل بولعان جانە وتىزعا تولعان جىگىتتىڭ ىشكى كوكىرەك وتى دا كۇشتى بولسا كەرەك.

موڭعوليا كونستيتۋتسياسىنىڭ (constituti) اۆتورى تۇرار رىسقۇلوۆ جانە ونىڭ كەڭەسشىسى پ.ۆ.ۆسەسۆياتسكي ەكەنى راس. موڭعول جاعىنان باس ءۋالي ب.تسەرەن­دورج, تس.جامسرانو, ن.جادامبا, گ.گەلەگ­سەنگە جانە تاعى باسقالار ءوز كەزە­گىندە اتسالىستى, جاقسى كومەكشى بولدى. الايدا زاڭ جوباسى ءسال ەرتەرەك ءازىر بولعانعا ۇقسايدى. بۇل تۋرالى موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى تاريح جانە ارحەو­لوگيا ورتالىق قۇجات قورىنىڭ جازبالارىندا ءبىرشاما اقپارات بار. اسىرەسە «كومينتەرن جانە موڭعول» دەرەكتى قۇجاتتار جيناعىندا: «...محپ-سىنا كومەكتەسۋ, پارتيا مەن جاستاردى بەرەكەلەستىرۋ, قىتايدان قورعانۋ, كومينتەرنگە ادال بولۋ, ەكىنشى ساياسي كۇش وزگە پارتيانىڭ تۋىپ شىقپاۋىن قاداعالاۋ, ءسۇن يات سەن قۇرعان قىتاي كومپارتياسىمەن اراقاتىناسىن نىعايتۋ, ەڭ كەرەگى پارتيانىڭ ىشكى ءتارتىبىن قاتاڭ ۇستانۋ قاتارلى 9 ءتۇرلى شارتتى ءىس قىزمەتتى اتقارۋ بەلگىلەندى» دەلىنگەن-ءدى («كومينتەرن جانە موڭعول». ۇلانباتىر, 1996. 66-ب.).

موڭعول حالىق پارتياسى 10-ايدىڭ 6-سى كۇنگى 37-رەتكى وتىرىسىندا قاۋ­لى قابىلداپ: كومينتەرن وكىلى, تۇرار­ رىس­قۇلوۆتىڭ بۇل ەلگە كەلگەندەگى مىن­دەتى ەرەكشە بەلگىلەنىپ جانە وكىلدىڭ كە­لۋىن « ۇلى قۋانىش» دەپ ماقۇلدايدى. قاۋ­لى­نىڭ ءبىرىنشى بابىندا: «موڭعولياعا ارنايى تاعايىنداپ جىبەرگەن كومينتەرن وكىلى جولداس رىسقۇلوۆتىڭ ءار نۇسقا­ۋىن مۇلتىكسىز ورىنداۋمەن قاتار كومين­تەرن­نىڭ نۇسقاۋلارى موڭعولدىڭ حا­لىق پارتياسىنىڭ ءۇشىنشى سەزىنىڭ قاۋ­­لىسى ەسەبىندە قارالىپ, پارتيانىڭ بارلىق ء­­ىس قىزمەتىنىڭ نەگىزى – كومينتەرننىڭ ­­تۋرا ۇسىنىسى رەتىندە اتقارىلۋى كە­رەك» دەلىنگەن (ورتالىق مۇراعات, 7 قور, 1-ءىس, 4-بىرلىك, 1-4 ت.).

ءسويتىپ, موڭعول حالىق پارتياسىنىڭ ەسەپتىك باياندامالارى, جارعىسى مەن تۇعىرناماسى, يدەولوگيالىق ۇراندارى مەن جالاۋلى ناۋقاندارى, ءباسپاسوز, پارتيا قاتارىن تازالاۋ, تاعى باسقا ىستەرى تۇ­گەلدەي تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تىكەلەي ارا­لاسۋىمەن شەشىمىن تاباتىن بولدى. جال­پى, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ موڭعولياداعى تاريحي ءىس-قىزمەتىن راستايتىن دەرەك­تەر موڭعولدىڭ حالىق پارتياسىنىڭ ساياسي تاريحنامالىق قۇجاتتارىندا دا, كەزەكتى سەزدەر مەن ۇلكەندى كىشىلى پلەنۋم­دا­رى­نىڭ حاتتامالارىندا دا, محپ وك-ءنىڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ ەسەپتىك بايانداۋلا­رىندا دا بارشىلىق. بىراق عىلىمي تۇر­عىدان ارنايى زەرتتەلگەن ساراپتاۋلار ماردىمسىز. كەيبىر قۇجاتتاردا ءتىپتى ءۇستىرت كوزقاراستارعا دا جول بەرىلگەن.

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ موڭعوليادا اتقارعان ءىس-ارەكەتتەرىن ايعاقتايتىن ارحيۆ قۇجاتتارى كەيدە ادەيى نازاردان تىس قالدىرىلىپ كەلگەنىن عالىم ءمىنىس ءابىلتاي ۇلى تىلگە تيەك ەتەدى ء(ابىل­تاي ۇلى م, ابىلتاەۆ ن. «تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليادا» الماتى, 1994). ايتپەگەندە, موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى مەن پارتيا جارعىسىنىڭ جوباسىن, ۇكىمەتتىڭ ىشكى, سىرتقى ساياسي تۇعىرناماسى رىسقۇلوۆتىڭ قولىمەن جاسالعان. ونىڭ ۇسىنىسىمەن محپ مەن جاستار وداعى اراسىنداعى ساياسي داۋ-داماي جونگە كەلتىرىلىپ, موڭعوليانىڭ الدىندا تۇرعان تۇڭعىش كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيالىق باعدارى جۇيەلەنگەنى اقيقات.

وسى جىلدارى رىسقۇلوۆتىڭ شيراق ءىس-قيمىلى – پانموڭعوليزمشىل رينچينوعا ۇنامادى. بۇل ءوزى موڭعولياعا 1915 جىلى ارنايى «ەنگىزىلگەن» تۇسىنىكسىز پەندە. بۇل كىسى 1920 جىلى موڭعول وتانشىلدارى ماسكەۋگە ساپارلاعاندا ءتىلماش قىزمەتىن اتقارعان. 1921 جىلعى الاساپىراننان كەيىن ۇكىمەت مۇشەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن وتە كۇردەلى ساياسي تيپ. موڭعول ۇكىمەتى مەن پارتيا باسشىلارىن ءبىرىن ەكىنشىسىنە جانىستىرۋ, شاعىستىرۋ ارقىلى ۇلتشىل تۇلعالار دوگسومىن بودوو, سولين دانزان, دامبىن چاگدارجاۆ قاتارلى ىقپالى زور مىقتىلاردىڭ كوزدەرىن قۇرتۋعا سەبەپكەر بولعان.

رينچينو كسرو-نىڭ موڭعولياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ا.ن.ۆاسي­لەۆپەن استىرتىن ىمىرالاسىپ, تۇرار­عا قارسى تۇزاق قۇرىپ, كومينتەرن اتقارۋ كوميتەتىنە جانە كيم-گە (كوم­مۋنيس­تي­چەسكي ينتەرناتسيونال مولو­ديوجي) رىسقۇ­لوۆتى جامانداپ ارىز ايداۋ­­مەن بولادى. ءارى كەيبىر تۇراقسىز كىسى­لەردى وسى ارەكەتكە ازعىرادى. مىسالى, موڭ­عولياداعى كيم-ءنىڭ وكىلى, «دورەكى» ا.گ.ستار­كوۆتى دەگەنىنە كوندىرىپ الادى. رىس­قۇلوۆ پەن رينچينونىڭ ءوزارا ۇرىس-كەرىسى, داۋ, تارتىسى تۋرالى سۋن حيون سۇكتىڭ جانە بۋريات ءجۋرناليسى س.وچي­روۆ­تىڭ ەڭبەك­تەرىندە ەگجەي-تەگجەيلى بايان­دالعان.

وسىلاي كومينتەرن وكىلى تۇرارمەن باس ارازدىعى كۇشەيگەن ەلبەگدورج رينچينو 1925 جىلى تامىزدىڭ 20-سى كۇنى ماسكەۋگە قايتارىلىپ الىنادى. 1937 جىلى ماۋ­سىم ايىندا ىشكى قورعانىس حالىق كو­ميس­سارياتى شەشىمىمەن تۇتقىندالىپ, 1938 جىلى ماۋسىمنىڭ 23-ءى كۇنى اتىلادى. 1957 جىلى اقتالعان. بۇل تۋرالى ارنايى تاپسىرىسپەن جازىلعان «جەتىقاراقشى جۇلدىز سونبەيدى» اتتى كينوستسەناري دە بار.

* * *

تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليادا باسى ءبۇتىن توعىز اي تۇرىپتى. كەلگەن ۋاقى­تى 1924 جىلعى مامىردىڭ سوڭى ءھام ماۋ­سىمنىڭ باسى, 1925 جىلى شىلدەدە قىزمەتىنەن رەسمي بوساپ, ماتۆەي امگاەۆ دەگەن ۇلتى بۋريات كومينتەرننىڭ تاعى ءبىر وكىلىنە رەسمي جۇمىسىن وتكەرگەنگە دەيىن اسا قارقىنمەن ەڭبەك ەتتى.

وسى ارالىقتا كونستيتۋتسيا جوباسىن جاساپ, ونى 1925 جىلى ناۋرىز ايىندا وتۋگە مەجەلەنگەن محپ وك-ءنىڭ پلەنۋمىنا تالقىلاۋعا جولداپ, 1925 جىلى مامىردىڭ 15-كۇنى مەملەكەتتىك ءىى پلەنۋمىندا حالىقتىق ۇكىمەتتىك مە­رەكەنى شىلدەنىڭ 11-ءى كۇنى جاساۋعا شە­شىم قابىلداۋى دا كومينتەرننىڭ قاتاڭ نۇسقاۋىنا قاتىستى ءىس-شارا بولسا كەرەك. سونداي-اق 1925 جىلى قىركۇيەكتىڭ 15-ءى كۇنى شاقىرىلعان محپ-نىڭ ءىV سەزىنە ۇسىنىلعان جالپى 6 ءبولىم 50-باپتان تۇراتىن كونستيتۋتسيا جوباسى كومينتەرن وكىلى تۇرار رىسقۇلوۆ جانە كەڭەسشىسى پ.ۆ.ۆسەسۆياتسكيدىڭ كومەگىمەن ءازىر بولعان. وسى قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى بابىندا: «كۇللى موڭعول ەلىن بۇدان كەيىن «جالپى بەرەكەشىل تولىق قۇقىلى حالىق رەسپۋبليكاسى» (Republic) دەپ اتاۋمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى قۇقىعىن جالپى بۇقارا ەگەلەۋ, ەلدىڭ قانداي ءبىر ءىسىن مەملەكەتتىك ۇلى حۋرال, سونىمەن بىرگە زاڭ بويىنشا سايلانعان ۇكىمەت ورنى شەشەدى» دەلىنگەن.

ءسويتىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا ارقىلى مونارحيالىق بيلىك جويى­لىپ, رەسپۋبليكا تاۋەلسىز مەملەكەت, وكىمەت بي­لى­گى ۇلى حۋرالدا, ارالىق ۋاقىتىندا مەم­لەكەتتىك كىشى حۋرال باسقارماسى مەن ۇكىمەتتە ساقتالادى دەپ اتاپ كورسەتىپ, جەر ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىق حالىق­تىڭ مەنشىگى, قاسىنان جاڭا قۇرىلعان ۇكىمەتتىڭ قاسىندا ەكونوميكالىق كەڭەس قۇرۋ, ەلدىڭ بۇرىنعى استاناسى دا كۇرەنىڭ اتىن «ۇلانباتىر» دەپ وزگەرتۋ جونىندە كوپتەگەن ماڭىزدى باپ ەنگىزىلدى.

تۇرار رىسقۇلوۆ محرپ وك-ءنىڭ 1925 جىلعى ناۋرىز پلەنۋمىن ءوزى باسقارادى. وسى جيىندا موڭعول حالىق پارتياسى­نىڭ (محپ) اتىن وزگەرتىپ ونى «موڭعول حالىق رەۆوليۋتسيالىق پارتياسى» (محرپ) دەپ اتاۋدى ۇسىنادى. جاڭا نەگىزگى زاڭ كۇشىنە ەنەتىن ءولىارا تۇستا جاس كادرلاردى شەتەلدە دايارلاۋدىڭ ەڭ باستاپقى العى شارتتارىن دا وسى رىسقۇلوۆ جاسادى. ونىڭ دالەلى – پارتيا مەكتەبىنە وقىتۋشىلىققا شاقىرىلعان موڭعوليا ءۇشىن تۇڭعىش ماركسيزم ءىلىمىنىڭ كەڭەستىك دارىسكەرى كونياەۆتى كەلتىرۋدى ءوتىنىپ, كو­مينتەرن باسشىسى ف.ف.پەتروۆقا جول­داعان حاتى (1925. 25 ناۋرىز. №176). سونىمەن قاتار «ارميانى تۇتاستاي بۋرياتتاردان جاساقتايمىز» دەگەن سىڭارجاق ناۋقانشىل ارەكەتتەرگە قارسى شىعىپ, بۇل پىكىرگە موڭعولياداعى كەڭەسشى وفيتسەر دميتري كوسيچتى كوندىرىپ, بارىن­شا ادىلدىك جاعىندا تۇرعان دا تۇرار رىسقۇلوۆ. تاعى ءبىر جولى جاسامپاز ءىسى ايەلدەردى وقىتۋدى جولعا قويدى. قوعامداعى كەي­بىر ءزارۋ ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ماق­سا­تىندا جاڭادان كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ تاعانىن قالادى.

* * *

ت.رىسقۇلوۆ اۆتورلىعىمەن جاسالعان كونستيتۋتسيانىڭ 1924 جىلى 11-ايدىڭ 8-24-ءى ارالىعىندا قابىل­دانۋ راسىمىنە قاتىستى. بۇل تاريحي وقيعاعا موڭعوليالىق قازاق كنيازى دالەل­حان سۇكىرباي ۇلى, بەلگىلى قوعام قاي­راتكەرى ءداۋىتباي تاۋدانبەك ۇلى دا قاتى­سىپ قۇتتىقتاۋىن ايتقانىن عالىم ءمىنىس ءابىلتاي ۇلى جوققا شىعارماي­دى. ء(ابىلتاي ۇلى م. «تۇرار رىسقۇلوۆ موڭ­عوليادا» الماتى, 1994, 45-ب.)

رىسقۇلوۆ نۇسقاسى بويىنشا جاسالعان موڭعوليا كونستيتۋتسياسىنىڭ ەڭ كەرەمەت قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى – تۇڭعىش پارلامەنت موڭعولدىڭ كىشى حۋرالى مارتەبەسىنىڭ بەلگىلەنۋى ەدى. پارلامەنت شاقىرىلما­عان كەزدە ونىڭ مىندەتىن «مكق باسقارما­لا­رى» دەگەن ۇيىم اتقارۋى شارت دەگەن تۇراردىڭ ۇسىنىسى جەكە باپ بولىپ ەندى.

رەسپۋبليكا جاريالانۋىنا ساي محر استاناسىنىڭ اتى ۇلانباتىر-ۋلاان­بااتار بولىپ وزگەرتىلۋى جونىندە دە تاريحي ساراپتار جەتەرلىك. بۇل تۋرالى تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى دا ناقتى باعالايدى (قينايات ۇلى ز. «جىلاعان جىلدار شەجىرەسى». الماتى: مەرەي شاعىن سەميالىق كاسىپورنى. 1995. – 97-98 ب.).

تۇرار رىسقۇلوۆ – موڭعوليا­نىڭ تۇڭ­عىش كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى, اۋەل­گى پارلامەنتتىك جۇيەنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى, جاڭا استانانىڭ اتاۋىن مورلەگەن تۇلعا. بۇل تۋرالى تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ: «...موڭعول ەلى قازاق دەگەن حالىقتى كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن تانىدى, قازاققا دەگەن ساياساتىنىڭ ءجون-جوسىعى وسىدان كەيىن قالىپتاسا باستادى...» دەۋىندە دە ءبىر اقيقات جاتىر (قينايات ۇلى ز: «جىلاعان جىلدار شەجىرەسى». الماتى: مەرەي, 1995. – 97-99 ب.). وكىنىشتىسى, بۇگىندە موڭعوليادا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تاريحي ەسىمى ەش جەردە اتالمايدى, اتالسا دا كوبىنەسە قارسى نيەتتەگى ەكىۇشتىلاۋ ءدۇبارا جازبالار ۇشىراسادى.

موڭعول ۇكىمەتى قىتايمەن كەلىسسوز, مامىلە جۇرگىزەر تۇستا تۇرار رىسقۇلوۆ كومينتەرن وكىلى ەمەس, «قازاق­باي» دەگەن بۇركەمە اتپەن وكىلدەر قۇرا­مىنا ەنىپ, تۇڭعىش رەت موڭعول-قىتاي ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىنا ۇلەسىن قوستى دەگەن دە دەرەك كەزدەسەدى. قىتايعا باراتىن رەسمي وكىلدەر قۇرامىنا ەنگەن «قازاقبايعا» 1925 جىلى ناۋرىزدىڭ 24-ءى كۇنى بەرىلگەن كۋالىككە محپ وك-ءنىڭ باستىعى تسەرەن-وچيرىن دامبادورج جانە گانجۋرىن گەلەگسەنگە ەكەۋى قول قويعان («تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ موڭعولياداعى ءىس قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار», ۇب, 2006, – 68-69 ب.).

موڭعوليا اتىنان 1925 جىلى 3-ايدىڭ 23-ءى كۇنى قىتايعا مەجەلەنگەن ساپارعا: سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.امار, ىشكى ىستەر ءمينيسترى تس.ناۆاانتسەرەن (رىسقۇلوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ەنگىزىلگەن), محرپ وپك-ءنىڭ حاتشىسى گ.گەلەگسەنگە بىرگە بارعان. بۇل شەشىم – كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گ.ۆ.چيچەريننىڭ ارالاسۋى­مەن جولعا قويىلسا كەرەك. تۇراردىڭ بۇل سا­پار­داعى قۇپيا ەسىمى – «قازاقباي», اۋدارماشىسى ءشۇرين تەۆەگت (1869-1948) – ەسىمدى قازاقشا جانە ۇيعىرشا بىلەتىن ۇلتى ۇرانقاي ادام.

قازاقباي-رىسقۇلوۆ قىتاي ەلىندەگى كسرو ەلشىسى لەۆ قاراحانمەن بەيجىڭدە كەزدەسكەن (محرپ ورتالىق مۇراعاتتا, 4-قور, 1-ءىس, 363-س.ب. 55-ت.) ول 1924 جىلى 23 قازاندا بەيجىڭدە توڭكەرىس جا­ساپ ۇلگەرگەن قىتاي گەنەرالى فەن يۋي سەن­مەن كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرادى. بۇل تۋرالى جازىلعان دەرەكتەر جەتەرلىك.

* * *

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋگە قايتۋى دا ءبىرشاما وقيعانىڭ كۋاسى رەتىندە تا­ريحتا قالدى. رينچينومەن ەكەۋارا اراز­دىقتىڭ سالدارىنان قوس تۇلعا دا كەرى قاي­­تۋعا دۋشار بولسا كەرەك. بۇل تۋرالى 1925 جىلى مامىردىڭ 15-ءى كۇنى وتكەن محپ وك باسقارما مۇشەلەرى­نىڭ وتى­رى­سىندا جاريالانادى. سول كەز­دەگى قۇجات­­تاردا «رىسقۇلوۆتىڭ مىنەز-قۇل­قىن­داعى شالكەستىك جانە ءوز دەگەنىنەن قايت­پاي, ءىس ارەكەت جۇرگىزەتىندىگى» تىلگە تيەك ەتىلدى. الايدا داڭقتى قايراتكەردىڭ 9 اي مەر­زىمىندە اتقارعان يگىلىكتى ءىسى تا­ريحقا وشپەستەي تاڭبالاندى.

سۇراعان راحمەت ۇلى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى