عىلىم • 29 قاراشا، 2022

زووتەحنيك ماماندىعى كەلمەسكە كەتە مە؟

367 رەت كورسەتىلدى

ەجەلدەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي اينالىساتىن نەگىزگى ەكى ماماندىق – زوو­تەحنيك پەن مال دارىگەرى. قازىرگى زاماندا مال دارىگەرىنە سۇرانىس كوبەيمەسە، ازايعان ەمەس. ول تۇسىنىكتى. ويتكەنى مال اۋىرماي تۇرمايدى، شىعىن بولىپ تۇرادى، ونىڭ الدىن الۋ كەرەك، ەمدەۋ كەرەك. ال زووتەحنيك ماماندىعى بۇگىندە ەلەۋسىز قالدى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

بۇل ماسەلەنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. الدىمەن ماماندىق اتاۋىنا كەلەيىك. زووتەحنيا (ەجەلگى گرەك تىلىندە – «جانۋار، ءتىرى جان» جانە «ونەر»، «شەبەر­لىك» دەگەن ماعىنانى بەرەدى) – اۋىل­شارۋاشىلىق جانۋار­لارىن ءوسىرۋ، ازىقتاندىرۋ، كۇتىپ-باپتاۋ جانە ولار­دان ەڭ از شىعىنمەن بارىنشا جوعارى ساپالى ءونىم الۋ ءۇشىن ولاردى دۇرىس پايدالانۋ تۋرالى عىلىم. «زووتەحنيا» – مال شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي نەگىزى رەتىندە سوناۋ XVII عاسىردا پايدا بولعان. «زووتەحنيا» تەرمينىن اينالىسقا 1848 جىلى فرانتسۋز عالىمى جورجەم بودەمان ەنگىزگەن. وسى سالانىڭ نەگىزگى جۇمىس باعىتى – اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىن ءوسىرۋ، ۇستاۋ، ازىقتاندىرۋ جانە ساپاسىن باعالاۋ، زووگيگيەنالىق تالاپتارعا سايكەس جانۋارلاردى قورادا جانە جا­يىلىمدا ۇستاۋدى ۇيىمداستىرۋ، مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جانە پايدالانۋ، مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتۋ جانە وتكىزۋ. ال بۇل جۇمىستارمەن اينالىساتىن زووتەحنيكتىڭ مىندەتىنە وندىرىستىك تەحنولوگيالىق ۇردىستەردى ۇيىمداستىرىپ، مالدىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇرىن وسىرۋدەن بارىنشا ەكونوميكالىق تابىس الۋ كىرەدى. ول مامان رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىنا قاجەت جەمشوپ بازاسىن قالىپتاستىرۋعا، ولاردى كۇتىپ-باپتاۋعا، وسىرۋگە وڭتايلى جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار سەلەكتسيامەن اينالىسادى، مال شيكىزاتىنان الىناتىن ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن ءوندىرىس كەزەڭدەرىن باقىلايدى.

قازاقستاندا الماتى مەن سەمەيدەگى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستي­تۋت­تارىنداعى زووتەحنيكالىق فا­كۋلتەتتەرىن بىتىرۋشىلەرگە 1975 جىل­عا دەيىن ديپلوم بەرگەندە «عالىم-زووتەحنيك» دەگەن بىلىكتىلىك بەرىلدى. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىندا، باسقارمالارىندا شتاتتىق بىرلىكتە «زووتەحنيك» دەگەن ماماندىق ەنگىزىلگەن ەدى. بۇدان كەيىنگى جىلداردا زامان اعىمىنا وراي فاكۋلتەتتەر «زووينجەنەرلىك» بولىپ وزگەرىپ، «زووينجەنەر» دەگەن بىلىكتىلىكپەن ديپ­لوم بەرىلدى. بۇل دا بولسا باستاپقى تۇبىرىنەن، نەگىزىنەن الشاق ەمەس.

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، زووتەحنيك مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ باس­تى ۇيىمداستىرۋشىسى، مالدىڭ ەسەپ-قيساپ، قوزعالىسىن جۇرگىزىپ، باقىلاپ قويماي، نەگىزگى تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى ۇيلەستىرۋشى، باسقارۋشى قىزمەتتەرىن اتقاراتىن. وسىعان وراي كوپتەگەن كەڭشار-ۇجىمشارلار، اۋدان­دار مەن وبلىستاردىڭ باسشىلارى­نىڭ ماماندىقتارى زووتەحنيك ەدى. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىندە دە باسشى مينيستر لاۋازىمىن اتقارعان ادامدار از ەمەس. مىسالى، كەڭەس زامانىندا ا.مامبەتوۆ، ءا.ەلەمانوۆ، ۆ.سۋببوتين، م.موتوريكو، ال تاۋەل­سىزدىك جىلدارى – بالتاش تۇرسىم­باەۆ، سەرىك ۇمبەتوۆ، اسقار مىرزاح­مەتوۆ. ونىمدىلىگى جوعارى جاڭا مال تۇقىمدارىن شىعارعان اتاقتى سەلەك­تسيو­نەر عالىمدار، اكادەميك، پروفەسسورلار – ءوز الدىنا ءبىر شوعىر.

زووتەحنيا بويىنشا وقىپ، زووتەحنيك ماماندىعىن الىپ شىققان مىڭداعان ادامدار اراسىندا باسقا سالا بويىنشا دا جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتكەن الەمگە ايگىلى ادامدار شىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا وليمپيادا چەمپيونى، داڭقتى بالۋان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ، الەمگە ايگىلى جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ، ۇلى كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ، ء«ورت/بىرىنشى كانال» باس ديرەكتورى ك.ەرنست جانە ت.ب. سوندىقتان بولار، كوپشىلىگىمىز وسى ماماندىقتى تاڭداعانىمىزعا ماقتان­باساق، وكىنبەيتىنبىز. الايدا قوعامنىڭ دامۋىنا، ەكونوميكانىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان وسىنداي ماماندىقتىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەدى دەپ كىم ويلاعان؟

نارىقتىق قاتىناستار باستالىپ، نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن كەزدە جاپپاي شەتەلگە ەلىكتەۋ باستالدى. سونىڭ ءبىرى ماماندىققا بايلانىستى: بيزنەس، مەنەدجمەنت، ماركەتينگ، بيوتەحنولوگيا، نانوتەحنولوگيا، لوگيستيكا، اگرومەنەدجمەنت دەگەن جاڭا اتاۋ­لار تورگە شىعا باستادى. وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ءتول اتاۋىمىزداي بولىپ كەتكەن «زووتەحنيا» اتاۋى قازاقستان نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەننەن سوڭ وشۋگە اينالدى. باسشىنى دا، قوسشىنى دا «مەنەدجەر» دەپ اتاۋ سانگە اينالدى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى دا بىتىرۋشىلەردى «مال شارۋاشىلىعىنىڭ مەنەدجەرى» دەگەن بىلىكتىلىكپەن شىعارا باستادى. جوعارىدا اتالعان ەكى ينستيتۋتتىڭ قابىرعاسى شايقالىپ، قازاقستاندا العاشقى قۇرىلعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن (ازمي، 1929) قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا قوسسا، سەمەيدىڭ زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن (سزمي، 1952) مۇعالىمدەر مەن تەحنولوگتەر دا­يىندايتىن ينستيتۋتتارىمەن بىرىكتىرىپ، «سەمەي» ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرىپ، ءتىپتى قويىرتپاق جاسادى. فاكۋلتەت اتاۋ­لارى بولسا سان رەت وزگەردى. قازىرگى جاعدايعا كەلسەك، بۇرىنعى ازمي نەگىزىندە «تەحنولوگيا جانە بيورەسۋرس­تار» مەن «ۆەتەريناريا» فاكۋلتەتتەرى قۇرىلسا، سزمي نەگىزىندە تەك ءبىر عانا «ۆەتەريناريا جانە اگرومەنەدجمەنت» فاكۋلتەتى عانا بار. بۇرىنعى باتىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتى، بۇگىنگى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ۆەتەرينارلىق مەديتسينا جانە مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى»، ال اقمولا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى كەزىندەگى زووتەحنيكتەر دايارلاعان تەحنولوگيالىق فاكۋلتەت تە كەلمەسكە كەتىپ، قازىر س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «ۆەتەريناريا جانە مال شارۋاشىلىعى تەحنولوگياسى» فاكۋلتەتى قۇرامىندا. بايقاساڭىزدار، ءبىر جەردە دە زووتەحنيا، زووتەحنيك دەگەن اتاۋ كەزدەسپەيدى. العا جالاۋلاتىپ ۆەتەريناريانى شىعاردىق.

بۇل دەڭگەيدەن ءتۇسىپ، ماماندىق پەن بىلىكتىلىك اتاۋلارىنا كەلەيىك. جاڭا عاسىر باستالعان سوڭ باستاپقىدا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەردى «مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ»، ال قازىر «مال شارۋاشىلىعى» دەگەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىمەن دايارلاۋدا. ال ديپلوم العانداعى بىلىكتىلىگى – «اۋىل شارۋاشىلىعى باكالاۆرى». ال ءتۇسىنىپ كورىڭىز. ويتكەنى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. تولىپ جاتقان ماماندىق يەلەرى دايارلانادى. سوندىقتان بىلىكتىلىگىندە نەگە تىكەلەي مال شارۋاشىلىعى مامانى ەكەنى ايتىلمايدى؟ مۇنداي جاعداي تۇبىرىمەن دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى كورشى مەملەكەت رەسەيدى قاراڭىز. وندا زووتەحنيا، زووتەحنيك اتاۋلارىن ساقتاپ قالدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مامانداردى «زووتەحنيا» فاكۋلتەتتەرىندە وقىتىپ، «زووتەحنيك» دەگەن بىلىكتىلىكپەن ديپ­لوم بەرىپ جاتىر. ىرگەدەگى اعايىنىمىز ك.سكريابين اتىنداعى قىرعىز اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە زووتەحنيا مامان­دىعى جويىلعان جوق.

جالپى، زووتەحنيا ماماندىعىنا بايلانىستى جاعدايدى، بىلىكتىلىگىن رەتكە كەلتىرۋگە بايلانىستى رەسپۋب­ليكامىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى مال شارۋاشىلىعىنا كادرلار دايارلايتىن كافەدرالار تالاي رەت ناقتىلى ۇسىنىستارىن جىبەرگەنىن ايتقان ءجون. بۇل جاعداي تۋرالى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى قانشاما عالىم جازدى. الايدا بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. ال ەندىگى ءۇمىت، ماسەلەنى شەشۋ – بۇگىنگى باسشىلىق ەتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانە ۇيلەستىرۋشى «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق قۇزىرىندا.

سونىمەن، رەسپۋبليكاداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مازمۇنى جاعىنان زووتەح­نيا تالاپتارىنا تولىقتاي ساي كەلەتىن ءبىلىم بەرىپ جاتقانمەن، ما­مانعا بەرىلگەن ديپلومداعى بىلىك­تىلىك اتاۋى مۇلدەم قيىسپايدى. شى­عا­­رىپ جاتقاندارىمىز زاتى بار دا، اتى جوق ماماندىق يەسىنە اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قوي­ماس. سوندىقتان دا قازىرگى اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردا زووتەحنيك دەگەن ماماندىق شتاتتىق بىرلىككە كىرگىزىلمەگەن دەۋگە تولىقتاي نەگىز بار.

ماسەلەنىڭ ەكىنشى جانە باستى جاعى – جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعدايى. ديپلوم الىپ شىققان مامانداردىڭ ءبىرازى ءىرى كاسىپورىندارعا ورنالاسادى. ولاردىڭ اراسىندا قۇس فابريكالارى، وبلىستىق، اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­مالارى، رەسپۋبليكالىق اسىل تۇقىمدى مال پالاتالارى، ءىرى جشس مەن شارۋا قوجالىقتارى بار. الايدا ولاردا ماماندارعا ورىن كوپ ەمەس. سوندىقتان جاس مامانداردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسقا ورنالاسا الماي، باسقا سالالارعا كەتۋگە ءماجبۇر. ال رەسپۋبليكاداعى كوپتەگەن ورتا جانە شاعىن شارۋاشىلىقتار جوعارى بىلىكتى مامانداردى جۇمىسقا قابىلداۋعا شاماسى كەلمەيدى. ويتكەنى ولارعا جاقسى جالاقى تاعايىنداۋ، الەۋمەتتىك جاعدايلار (ۇيمەن قامتاما­سىز ەتۋ جانە ت.ب.) جاساۋعا ولاردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى ساي ەمەس. وسى­دان كەلىپ شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبى اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن كۇتىپ-باعۋ، ازىقتاندىرۋ، مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ، ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىمەن وزدەرى اينالىسۋدا. مۇنداي جاعدايدا، ياعني ارناۋلى ءبىلىمى جوق، بىلىكتىلىگى جوعارى مامان بولماعان سوڭ، الدىڭعى قاتارلى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، مالدىڭ تۇقىمدىق جانە ساپالىق كورسەتكىشتەرىن تالاپتارعا ساي دارەجەگە جەتكىزۋ قاتارداعى ادامعا قيىن. سوندىقتان مالدىڭ ونىمدىلىگى دە تومەن بولىپ كەلەدى.

وسىعان وراي قالىپتاسقان ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىنامىز:

– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن زووتەحنيك مامانداردى ماقساتتى تۇردە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ. مۇمكىندىگى تومەن شارۋاشىلىقتارعا بارعان ماماندارعا جاعداي جاساۋ (جالاقى تولەۋ نە سۋبسيديالاۋ، ءۇي جاعدايىنا كومەكتەسۋ جانە ت.ب. );

– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وبلىستىق، اۋداندىق باسقارمالارىنىڭ جانىنان مالداردى كۇتىپ-باعۋ، ازىقتاندىرۋ، مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ، ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەرىمەن اينالىساتىن ارناۋلى شتاتتىق بولىمدەر اشۋ (زووتەحنيكالىق قىزمەتتەر كورسەتەتىن توپ).

– «زووتەحنيا» ماماندىعىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ، زووتەحنيك بىلىكتىلىگىن، اتاۋىن قايتارۋ قاجەت.

كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تالاپ-تىلەگىمىز، ۇسىنىسىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ اسا قيىن ماسەلە ەمەس دەپ ويلايمىز.

 

ومىرزاق سۇلتانوۆ،

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت

سوڭعى جاڭالىقتار

جاڭا باعىت

ساياسات • كەشە

ءورت: قاۋىپ پەن ساقتىق

توتەنشە جاعداي • كەشە

تۇلعا تۋرالى تۋىندى

ادەبيەت • كەشە

جولبارىس جىمى

ادەبيەت • كەشە

ەل سەنىمىن جالعاعان جوبا

ەكولوگيا • كەشە

جەلاياقتار استانادا جينالادى

جەڭىل اتلەتيكا • كەشە

جانىبەكتى جەكپە-جەككە شاقىردى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار