تانىم • 23 قاراشا، 2022

شالۆا ۇستازدىڭ ءدارىسى

146 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ اعا جانە ورتا بۋىن مۇعالىمدەرى اراسىندا كەڭەستىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى گرۋزيادا تۋىپ، «جىلىمىق» تۇسىندا پەداگوگيكا سالاسىنا تىڭ ويلار الىپ كەلگەن كسرو پعا اكادەميگى، پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور شالۆا ءاموناشۆيليدى بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. ونىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى 80-جىلداردىڭ اياعىندا كەڭ ناسيحاتتالدى. سەنىمگە، سۇيىسپەنشىلىككە، شىنايى جەتىلۋگە قاتىستى تۇجىرىمدارى ءالى دە وزەكتى. اكادەميك وسى باعىتتا 30-دان اسا مونوگرافيا، ەسسە، وقۋلىق جازىپتى. بۇگىندە 90-نىڭ تورىنە شىقسا دا تىڭ، كۇردەلى قوعام تۋرالى ايتارى دا از ەمەس.
پەداگوگيكا ابىزى شالۆا اموناشۆيلي ەلىمىزگە تالاي رەت كەلىپ، ءدارىس وقىعان. بيىل 14 مامىردا رەسپۋبليكالىق «Senimen Bolashaq» اتا-انالار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ شاقىرۋىمەن الماتىداعى القالى ەلدىك جيىنعا قاتىستى. ەلەۋلى وي-ۇسىنىستارىن ورتاعا سالىپ، قازاقستان پەداگوگتەرىنىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. وسى تاريحي كەزدەسۋ-ءدارىستىڭ كۋاسىندەي تاياۋدا «Senimen Bolashaq» قب اكادەميك ش.اموناشۆيلي «ىزگىلىك پەداگوگيكاسى» اتتى ەڭبەگىن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋدارىپ، وقىرمانعا ۇسىندى («سانالى اتا-انا اكادەمياسى»، 2022).
تومەندە وقىرمانداردىڭ وتىنىشىمەن شالۆا ۇستازدىڭ الماتى ءدارىسى جازباسىنان جانە اتالعان كىتابىنان ۇزىندىلەردى جاريالاپ وتىرمىز.

مەكتەپ تە – يماندىلىق ءۇيى

ءبىز ءوزىمىزدىڭ مۇعالىمدەر كەڭەسىندە نەگە ەشكىمگە كەرەگى جوق، جاۋابى دايىن ماسەلەلەردى تالقىلايمىز؟ باسقا ومىرلىك ماڭىزدى نارسەلەر تۇرعان جوق پا؟ ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز عانا ەمەس، وقۋشىلاردى دا تۇنشىقتىرامىز-اۋ. كۇننەن-كۇنگە مەكتەپتە ك ۇلىمسىرەۋىمىز ازايىپ بارادى. جارقىن ءجۇرۋدى مۇلدە توقتاتۋعا جاقىنبىز. ءبارىمىز – اقىلدى ادامبىز، ەڭ سوڭعى ك ۇلىمسىرەۋ جوعالسا، ءبىلىم كەڭىستىگىندە نە بولادى؟

فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمىنەن سۇراڭىزشى، مەكتەپتە ونسىز دا از ك ۇلىمسىرەۋ سەكىلدى جەردىڭ تارتىلىس كۇشى جوعالسا، پلانەتامىز بەن بىزگە نە بولاتىنىمىزدى؟.. نەمەسە بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعاليماسى ايتسىن، بالالارعا ك ۇلىمسىرەۋدەن باس تارتقانىمىز سەكىلدى، كلەتكالار زات الماسۋ ۇدەرىسىن توقتاتسا، اعزامىزدا نە بولاتىنىن؟

مۇعالىم ك ۇلىمسىرەمەسە، مەكتەپ جانال­عىشقا اينالادى. ونسىز بالالار سۋسىز جانە كۇنسىز قالعان گۇلدەر سەكىلدى. بالاعا قۇرعاق اقىل ايتۋمەن، ءتارتىپتى جالاڭ قايتا­لاۋمەن، ۇرىسۋمەن، جازالاۋمەن، ەكىلىك قويۋمەن، اتا-انالارىن شاقىرۋمەن اينالىساتىن قوجىراعان پەداگوگيكا تالاي ۇرپاقتان-ۇرپاققا وزگەرىسسىز شىر اينالۋمەن كەلەدى. ارىپتەستەر، بىزدەر تۇن­شىعۋدامىز، بايقامايسىزدار ما؟ ءبىزدىڭ شاكىرتتەرىمىز تۇنشىعۋدا! تۇنشىعۋدامىز جانە تۇنشىعۋدا، سەبەبى بىزدەر ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ ەكولوگياسىن بۇزدىق. ول دورەكىلىككە، باسىپ جانشۋعا، قورقىتۋعا، مىسقىلداۋعا، اشۋلاندىرۋعا، اكىرەڭدەۋگە، زەكۋگە، تىيىم سالۋعا توزبەيدى. وسىنىڭ ءبارى بالالارعا، وقۋشىلارىمىزعا، ولاردىڭ يگىلىگىنە ەمەس، زيان كەلتىرۋگە باعىتتالعان.

ءبىلىم كەڭىستىگى – قۇدايدىڭ ءۇيى، ول – قاسيەتتى. جۇرت عيباداتحانادا ايقايلاۋعا، دورەكىلىك تانىتۋعا، كەلەكە قىلۋعا بولمايتىنىن جاقسى بىلەدى. مەكتەپتە دە ءبارىمىز رۋحىمىزعا تەرەڭ ۇڭىلۋگە جانە جۇرەگىمىزبەن ك ۇلىمسىرەۋگە ءتيىسپىز.

ءبىلىم كەڭىستىگى دە – عيباداتحانا، ءيا، سىزدەرشە – مەشىت! بۇل جەر – بالانىڭ قۇداي بەرگەن قابىلەتىن اشاتىن قاسيەتتى ورىن. ونى جۇزەگە اسىرۋشى – ءبىز، مۇعالىم­دەرمىز. بىلايشا ايتقاندا، «قۇدايدىڭ قىزمەتشىلەرىمىز». ال بالانىڭ قابىلەتىن اشۋ تەك قانا ماحابباتپەن، رۋحاني سۇيىسپەن­شىلىك­پەن، جۇرەكتىڭ ك ۇلىمسىرەۋىمەن جۇزەگە اسادى.

اركىم تازارۋدى وزىنەن باستاماسا، مەكتەپ ءومىرى دە تازارمايدى. ەككەن ورۋى، بەرگەن الۋى ءتيىس.

بىراق ەرتەڭ نە ورامىز، نە الامىز؟

* * *

– سەن تاعى دا ءۇي تاپسىرماسىن ورىندا­ماعانسىڭ با؟

– سىزگە ءتۇسىندىرىپ ايتتىم عوي...

– سىنىپتان شىق!.. اكەڭ كەلەتىن بولسىن!

– سىزگە ءتۇسىندىرىپ ايتتىم عوي...

– سىنىپتان شىق دەيمىن!

– سىزگە ءتۇسىندىرىپ ايتتىم عوي...

– سەن ساڭىراۋسىڭ با؟.. سەن كەرەڭ عانا ەمەس، وعان قوسا مەڭىرەۋسىڭ...

شىق دەيمىن، ەستىپ تۇرسىڭ با؟

– نەگە ماعان دورەكى سويلەيسىز؟ سىزگە ءتۇسىندىرىپ ايتتىم عوي...

– وندايدى سۇيگەن قىزىڭا ايتاسىڭ... كەت اۋلاق، سىنىپتان شىق...

مۇعالىمنىڭ بوزبالانى قىزداردىڭ كوزىنشە وسىنداي وداعاي سوزدەرمەن جەكۋى جامان ۇيات باتپاعىنا باتىردى. ول ۇستازعا ىزالانا قارايدى دا، بەتىنە ءبىر تۇكىرگەندەي، سىنىپتان اتىپ شىعادى.

ونى دەرەۋ قۋىپ جەتىپ، توقتاتۋعا ءتيىسسىز! ءسىز كەزەكشى مۇعالىمسىز بە؟ كوريدوردا جۇگىرە قاشقان بالاعا كومەكتەسىڭىزشى، وتىنەم. ول ءوزىن وتە ناشار سەزىنىپ تۇر، ونى قورلادى، ەڭ جاندى جەرىنە ءتيدى. ول قاتتى اشىنىپ بارادى. ادامدىق تانىتىپ، مەيى­رىمدىلىك كورسەتىڭىز.

– توقتا، كانە! – قاشقاننىڭ ارتىنان كەزەكشى مۇعالىم ايقايلايدى. – توقتا، كىمگە ايتىپ تۇرمىن!

نەگە دورەكىلىك كورسەتەسىز، كەزەكشى ۇستاز؟ ودان دا سوڭىنان جۇگىرىڭىز، مەيىرىمدىلىك تانىتىڭىز. ول، بالكىم، مەكتەپتىڭ بولاشاق ماقتانىشى شىعار. بولاشاق ۇلى عالىم بولار... كەزەكشى مۇعالىم، قۇتقارىڭىز ونى!

– جىندى! – ايقاي سالادى كەزەكشى مۇعالىم. سىنىپتان سۇيكىمدى قىز جۇگىرىپ شىعادى، قاشقان جىگىتتى قۋىپ جەتپەكشى. كەزەكشى، ونى توقتاتپاڭىز، ول قاشقاندى قۋىپ جەتسىن، اڭگىمەسىن ايتسىن، ءتىل تابىسسىن، بۇل – ونى قۇتقارۋعا تيگىزگەن سەپتىگىڭىز!

كەزەكشى مۇعالىم ونى جاسامايدى، قىزدىڭ جولىن كەس-كەستەيدى. ديرەكتورعا قاراي سۇيرەلەيدى.

ال ءجاسوسپىرىم كوشەمەن جىندى ادامداي جۇگىرە بەزىپ كەلەدى.

 ەڭ بولماسا ءارى-بەرى اعىلىپ ءوتىپ جاتقانداردىڭ اراسىنان قۇدايعا قاراعان ءبىر ادام بالانى توقتاتىپ، ونىڭ جارالى جان دۇنيەسىن ۇعۋعا تىرىسا ما ەكەن؟ جوق، ونداي دا تابىلماي تۇر. بالانىڭ ەسىنە مۇعالىمنىڭ وزىنە كورسەتكەن دورەكى قىلىعىنان قاتتى جابىرلەنىپ، قورلانعانى تۇسە بەرەدى...

– جىندى ادامداي سەندەلىپ، كوشەدە قالاي ءجۇرۋدى دە بىلمەيدى! – بالاعا ءوتىپ جاتقاندار وسىلاي كۇڭكىلدەيدى.

 بالا جۇگىرگەن كۇيى دارىحاناعا كىرەدى. اق حالاتتى ايەل، پروۆيزورلىق كاسىپتەن بۇرىن ءسىز ادامسىز عوي، ەندىگى بار ءۇمىت وزىڭىزدە! وعان چەك جازۋعا اسىقپاڭىزشى، سۇراعان ءدارى-دارمەگىن بىردەن بەرە سالماي، ءار نارسەنى سىلتاۋراتىپ، جاعدايىن ءبىلىڭىزشى. دارىگەرسىز عوي، ونىڭ كوزىنە قاراڭىزشى، نەلىكتەن وعان سونشا كوپ ءدارى كەرەك بولىپ قالعانىن تۇيسىگىڭىزبەن ۇعىڭىزشى.

– بەس بۋما! – دەپ ءدارىحاناشى بالانىڭ سۇراعانىن قولىنا ۇستاتا سالدى. وعان ادامدى قۇتقارۋدان بۇرىن ساتۋعا قويىلعان ءدارىنى تەزىرەك وتكىزۋ ماڭىزدىراق.

بالا ءوز ءۇيىنىڭ پودەزىنە ەنتىگە باسىپ كىرەدى.

باسپالداقتان تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان كورشى، ەندىگى بار ءۇمىت سىزدە! كورىپ تۇرسىز عوي، ءوز بالاڭىزبەن جاستى وقۋشى ساباق ۋاقىتىندا ۇيىنە ەرتە كەلە جاتىر. جۇزىنە قارادىڭىز با، ءبىر نارسەگە ءتاستۇيىن بە­كىن­­گەندەي! ەندى ونى الداعى بالەدەن قۇت­قاراتىن – جالعىز ءسىز عانا! بۇرىن ەش­قاشان ەشكىمگە دورەكى مىنەز كورسەتپەگەن، ارقاشان كورشىلەرمەن سىپايى امانداسىپ وتەتىن بالا بۇل جولى ءسىزدى قاعىپ ءوتتى عوي. ونىسىنا كەشىرىم دە سۇراعان جوق. بۇرىن مۇندايىن ەشكىم بايقاماعان. كەيىن وزگە كورشىلەرمەن بىرگە سول كۇنى ونىڭ مۇعالىممەن ەرەگەسىپ قالىپ، ۇستازى قىزداردىڭ كوزىنشە بالاعاتتاپ- قورلاعانىن ەستىپ، ءوزىڭىز كۋا بولعان باسپالداقتاعى كەزدەسۋدى اڭگىمە قىلىپ تۇرماي، سول ساتتە ونى قۇتقارىپ قالۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولعانىن مويىندايسىز با؟ ەندەشە، قازىر سوڭىنان جۇگىرىڭىز، بوگەڭىز، اڭگىمەگە تارتىڭىز، ونى جالعىز قالدىرماڭىز!

– سوقىر بولىپ قالدىڭ با؟ – دەپ مىڭگىرلەيدى تىجىرىنعان كورشى. – الدە ەسىڭنەن اداستىڭ با؟

بالا ءوز پاتەرىنىڭ ەسىگىن اشادى. قالام­ساپ­پەن قاعازعا: «كەشىر مەنى، ماما! ءارى قا­­راي بۇلاي ءومىر سۇرگىم كەلمەيدى»، دەپ اسى­­عىس جازىپ، ونىسىن ۇستەل ۇستىنە قالدى­رادى.

قۇدايىم-اۋ، ءبىر جان بالاسى سول ساتتە ەڭ قۇرىعىندا تەلەفون سوعار ما ەدى... ارينە، بالاعا كۇش كورسەتكەن مۇعالىم ونى ىستەمەيدى. بالانىڭ ارتىنان جۇگىرگەن قىزىنا: «سەن دە سونىڭ ارتىنان قۇرى، كەت!» دەپ، سوسىن باسقا وقۋشىلارعا: «وسىمەن قۇتىلام دەي مە... مەن ءالى مۇندايلارعا كورسەتەمىن!» دەپ سىنىپتى قۋىرىپ جىبەرگەن ادامنان نە كۇتەسىز؟ سەلسوق كەزەكشى مۇعالىم دە تەلەفون سوقپايدى. بالانى قۋىپ جىبەردى مە؟ دۇرىس ىستەگەن! وزىنە سول كەرەك! ءسويتىپ، بالانىڭ ارتىنان قۋعان قىزدى كۇشتەپ ديرەكتورعا اپارادى. ەڭ بولماسا سول جاناشىر قىز كەزەكشى مۇعالىمنىڭ قارۋلى قولىنان سىتىلىپ شىعىپ، بالانىڭ ارتىنان قۋىپ جەتىپ، ءوزىنىڭ سۇيەتىنىن ايقايلاپ ايتار ما ەدى؟..

ەشكىم تەلەفون سوقپايدى، ەشكىم ەسىك قاقپايدى، ەشكىم شاقىرمايدى. بالاعا، شىنىندا، دۇنيە بوس. ول ءوز بولمەسىنە كىرەدى. وسىندا ول سوڭعى ءۇش كۇندى باقىتتى كۇيدە ۇيىقتاماي وتكىزگەن. بالا عاشىعىن ويلاپ، نەشە ءتۇرلى قيالعا باتقان. ول ءوز جاساعان اسپاپتارعا قاراپ ك ۇلىمسىرەيدى. وسى اسپاپ بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ ءوز اتىمەن اتالاتىنىن، ارينە، بىلمەيدى. «9-سىنىپتىڭ وقۋشىسى بۇدان دا ۇلى جاڭالىق اشۋعا دا­يىن­دالىپ ءجۇر ەدى» دەپ ءوزى تۋرالى جۇرتتىڭ ايتاتىنىن دا بولجاي المايدى. كرەسلوعا وتىرىپ، جاڭا ساتىپ العان ءدارىنى ۋىستاپ اۋزىنا سالادى. سالدەن سوڭ ەسىن جوعالتادى. ارعى جاعى – ماڭگىلىك ۇيقى... جان ازاسى!

* * *

پۆا

و، ۇلى ك ۇلىمسىرەۋ!

ستاتيستيكا ءوزىنىڭ «ورتا ەسەپپەن» دەيتىن قازىنالىق تىلىندە بىلاي دەيدى: كۇن سايىن ورتاشا ەسەپپەن ون جەتى وقۋشى مۇعالىممەن، اتا-انامەن اراداعى كيكىلجىڭ كەسىرىنەن وزىنە-ءوزى قول سالىپ ولەدى. ورتا ەسەپپەن كۇن سايىن جۇزدەگەن ۇل-قىز پەداگوگتەردىڭ دورەكى جانە قاتىگەز قارىم-قاتىناسىنان بالالار ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى. ورتا ەسەپپەن مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم كۇن سايىن اتا-انالارى مەن تۋىستارىنىڭ قاتىگەزدىگىنەن ۇيىنەن قاشادى. ورتا ەسەپپەن كۇن سايىن...

و، ۇلى جاراتقان!

بىزگە، جەر پلانەتاسىنىڭ بار­لىق مۇعا­لىم­دەرىنە مەيىرىم مەن سۇيىسپەن­شىلى­گىڭدى دارىتا گور! مەكتەپكە كىرەر الدىندا ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدى بارلىق كەلەڭ­سىزدىكتەرىن قورعاۋعا كومەكتەسە گور! مەك­تەپتە قاراڭعىلىق پەن تۇنەككە قارسى پەداگوگيكانىڭ شۋاعى سالتانات قۇرۋىنا ءبىزدى شابىتتاندىرا گور!

قاسيەت نەدەن باستالادى؟

بيىك تاۋدىڭ بوكتەرىندە سامارقاۋ جاتقان ءبىر اۋىل بار ەدى. سامارقاۋ بولاتىنى ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ بەيجايلىعىنان ەمەس. قورشاعان الەمنىڭ ول اۋىلعا سامارقاۋ قاراعاندىعىنان. اۋىل ادامدارى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ تۇراتىن. كىشىلەرى ۇلكەندەرىن تىڭدايتىن، ەركەكتەرى ايەلدەرىنە قۇلاق اساتىن. ولار وكپەلەسۋ، رەنجۋ، كەسىرلەنۋ، كورە الماۋ، قىزعانۋ، الىمجەتتىك سەكىلدى جامان قاسيەتتەردەن ادا ەدى. ونداي تۇسىنىكتەرى مۇلدە بولماعاندىقتان، الگى سوزدەردى دە ەشقاشان قولدانبايتىن. ولاردىڭ ءبارى ومىرگە تۋعاننان ك ۇلىمسىرەپ كەلىپ، قايتقانشا ك ۇلىمسىرەۋمەن عۇمىر كەشىپ جاتتى. اركىم ءوز شارۋاسىمەن كوڭىلدى دە باقىتتى ءومىر سۇرەتىن. ەشقايسىسى تابيعات زاڭىن بۇزبايتىن، جانۋارلار الەمىمەن دە، وسىمدىكتەر الەمىمەن دە كەرەمەت ۇيلەسىمدى ساقتايتىن. كەشكە ءبارى وت جاعىپ، الاۋ باسىندا جۇلدىزدارمەن سىرلاساتىن. اسپان الەمىن تاماشالاپ، ارقايسىسى ءار جۇلدىزدى مەنشىكتەيتىن. جۇلدىزدار ارقىلى عارىش زاڭىن ۇعىنۋعا ىنتىعىپ، وزگە الەمدەرمەن بايلانىستى ءومىردى بارىنشا بىلۋگە تىرىساتىن.

ءبىر كۇنى اۋىلدا ءبىر بەيتانىس ادام پايدا بولىپ: «مەن مۇعالىممىن!» دەدى. جۇرت باسقا جاقتان كەلگەن ادامعا قۋانىپ، بالالارىنا ماڭىزدى ءبىلىم ۇيرەتەتىن بولدى دەپ ءبىر-بىرىنەن ءسۇيىنشى سۇرادى. جاقسى ۇمىتپەن قاتتى سەندى. ولار تەك ءبىر نارسەگە – مۇعالىمنىڭ جۇزىندە تيتتەي دە ك ۇلىمسىرەۋدىڭ بەلگىسى جوق ەكەنىنە تاڭعالدى. مۇعالىم تۇنەرىپ جۇرەتىن.

سونىمەن مۇعالىم بالالاردى وقىتۋعا كىرىستى. ۋاقىت وتە بەردى. ءبىر كۇنى ۇلكەندەر بالالاردىڭ بۇرىنعىدان وزگەرىپ كەتكەنىنە تاڭعالىستى. ولار ءوزارا تالاسىپ، ءسال نار­سەگە اشۋلانشاق بولىپ، السىزدەرىنە الىمجەتتىك كورسەتىپ، ءبىر- بىرىمەن كادىمگىدەي توبەلەسەتىندى شىعاردى. كەزدەسكەن جەردە ءبىرىن-ءبىرى ماسقارالاپ، كەلەكە، ءاجۋا قىلاتىن. جۇزدەرى بۇرىنعىداي ك ۇلىمسىرەمەيتىن.

اۋىلدىڭ اڭقاۋ ادامدارى مۇعالىمگە قاتتى سەنگەنى سونشالىق، مۇنىڭ ءبارى وزگە وركەنيەتتەن كەلگەن شىعار دەستى. مۇعالىم بۇرىن بىزگە بەلگىسىز ونەگەلى دە ونەرلى ءبىلىمدى بالالارىمىزعا جاقسىلاپ ۇيرەتىپ، زاماناۋي ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەپ جاتىر دەپ ويلادى.

ارادا بىرنەشە جىل ءوتتى. بالالار ءوسىپ، سامارقاۋ اۋىلدىڭ تىرلىگى جاندانادى. جەردى قالاي پايدالانۋدى، ونى ءتيىمدى يگەرۋدى ۇيرەنىپ، اۋىل ادامدارىندا جەكەمەنشىك كوزقاراس پايدا بولادى. جاستاردىڭ ج ۇلىمىرلارى السىزدەردى ىعىستىرىپ، قۇنارلى جەرىن تارتىپ الۋعا ادەتتەندى. جۇرت ءبىر-بىرىنە سەنبەيتىندى شىعارادى. باياعىداي اسپانعا قاراپ جۇلدىز ساناۋ، وسىمدىك الەمىنىڭ سىرىن، سايراعان قۇستىڭ ءتىلىن ۇعۋ ۇمىتىلدى.

اۋىلدا بىرتىندەپ ءۇي سايىن تەلەۆيزور، كومپيۋتەر، ۇيالى تەلەفون، اۆتوموبيل قوياتىن گاراج پايدا بولدى. جۇرت سىپايى ك ۇلىمسىرەۋدىڭ ورنىنا داراقى كۇلەتىندى شىعاردى. باياعى نۇر شاشىپ تۇراتىن جۇزدەر ءبىرجولا جوعالدى. ال سول بويى ك ۇلىمسىرەمەي كەتكەن مۇعالىم «قيانداعى تاۋ ەتەگىندەگى قايمانا اۋىلعا العاش وركەنيەتتى مەن اكەلدىم» دەپ ماقتاناتىن ەدى...

سەنىم مەن تۇسىنىستىك ايقىندىلىعى

ۇستاز ميحايل ميحايلوۆيچ تۋرالى ايتار اڭگىمە كوپ. سونىڭ ءبىرى بوگدان تۋرالى. ول كەزدە ۇستازدىڭ شاۋ تارتقان كەزى. تاعدىردىڭ جازۋى سول – ۇستاز جەرتولەدە تۇراتىن. بىراق ول بالاعا ۇيرەتۋگە جەر تاڭدا­مايتىن. بوگداندى ميحايل ميحاي­لوۆيچ ساياباقتا بايقاپ قالادى. بالا قۇم­داعى تاڭعاجايىپ ەسكيزدەرگە قىزىعا قاراپ تۇر ەكەن.

ۇستاز وعان:

– مەن سەنى بىلەتىن ءتارىزدىمىن، – دەدى.

– مەن دە ءسىزدى تانيمىن. ءسىز – مەن وقىعان مەكتەپتىڭ مۇعالىمىسىز.

– ال، بالام، سەن قازىر قايداسىڭ؟ وندا كورىنبەدىڭ، باسقا مەكتەپكە اۋىستىڭ با؟

– جوق، مەن مەكتەپتى تاستاپ، ۇيدەن دە قاشىپ كەتتىم، – دەدى بالا.

– ال قازىر نەمەن اينالىساسىڭ؟ – دەپ سۇرادى ۇستاز.

– ەشتەڭەمەن... كەزبەمىن... – دەپ جاۋاپ بەردى بالا.

– مەن ءوزىڭ جايلى ەستىپ ەدىم. سونىمەن، سەن جوعالعان بوگدان دەگەن بالا بولدىڭ عوي؟

– ءيا، ءبىر اي بولدى…

– پوليتسيا ءوزىڭدى شارق ۇرىپ ىزدەيتىنىن بىلەسىڭ بە؟

– جوق! – دەپ بالا ۇركىپ قالدى. – ەگەر ولار مەنى تاۋىپ السا نە ىستەيدى؟

– نە ىستەۋشى ەدى. اتا-اناڭا، سونان سوڭ مەكتەبىڭە اپارادى، – دەدى ۇستاز.

– ۇيگە دە، مەكتەپكە دە بارعىم كەلمەيدى.

بالا قاريا مۇعالىمگە سەنىپ، ىشىندەگىسىن جايىپ سالدى. قىسقاسى، ولار دوس بولدى، ميحايل ميحايلوۆيچ وعان جەرتولەدە بىرگە تۇرۋدى ۇسىندى.

بالانى ۇيىنە نە بالالار ۇيىنە اپارۋ جانىن جارالايتىنىن ۇققان ۇستاز ازىرگە وزىمەن بىرگە قالدىرۋدى ءجون دەپ سانادى. باسقاشا قالاي شەشۋگە بولاتىنىن دا بىلمەدى.

ولاردىڭ تاڭعاجايىپ ءومىرى باستالدى. ولاردىڭ ءومىرى شىنىندا ەرەكشە ەدى.

تاڭمەن تالاسىپ ءدارىس باستالاتىن. اۋەلى الەمدىك بالالار كلاسسيكاسىن، كوبىنە كوركەم ادەبي كلاسسيكانى وقيدى. وقيدى دا وي جۇگىرتەدى. پىكىرلەسەدى. سودان كەيىن ماتەماتيكاعا وتىرادى. بالا ەرەكشە قابى­لەتتى بولىپ شىقتى. بارا-بارا ءتىپتى الگەبرانىڭ دەڭگەيىندەگى قيىن ەسەپتەردى تالقىعا سالاتىن بولدى. كەشكىسىن ولار قيالعا بەرىلىپ، نەبىر تۇڭعيىق تاقىرىپتارعا، پالساپاعا كەتەدى.

ۇستاز بالانىڭ جازۋ ماشىعىن ارتتىردى. مەن بوگداننىڭ ءوز وتباسى تۋرالى جازعان عاجاپ شىعارماسىن وقىدىم. بۇدان بولەك ەكەۋىنىڭ ەڭ سۇيىكتى ءپانى فيزيكا ەدى. ولار فيزيكا تۋرالى پىكىرلەسۋدەن جالىقپايتىن. ءيا، بالانىڭ فيزيكادان تالانتى ادام تاڭعالارلىقتاي-تىن. ونىڭ كۆانتتىق فيزيكادان وزىندىك كوزقاراسى بولدى. باسقا دا نەگىزگى تەوريالاردى وزىنشە پايىمدايتىن. ميحايل ميحايلوۆيچ ايتادى: «مەن ونى 3-4 اي وقىتقاندا بايقاعانىم: كىمنىڭ كىمگە مۇعالىم بولعانى ەدى. مەن ودان كوپ نارسە ۇيرەندىم. ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇستاز تۇتتىق، ءبىر-بىرىمىزدەن كوپ دۇنيە ۇيرەندىك».

ء يا، ميحايل ميحايلوۆيچ ناعىز ۇستاز ەدى. بوگدان ونى تەك «ۇستاز» دەپ قانا اتايتىن. ونى سۇيەتىن، وعان كامىل سەنەتىن، ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن.

ۇستاز – وعان ءومىردىڭ ءوزى ەدى. شىن ايتام، ۇستازسىز ونىڭ تاڭى اتپايتىن. ءومىرىن ۇستازسىز ەلەستەتە المايتىن.

* * *

وسى ميحايل ميحايلوۆيچ مەكتەپتەن كەتكەننەن كەيىن بالالار جەتىمسىرەپ قالعانداي كۇيگە ءتۇستى. ال ول ءوز ءومىرىن ويلاماي، بالالاردىڭ كوڭىلىن، ەڭ باستىسى ۇستازدىق ميسسياسىن جوعالتىپ العانىنا قايعىردى. جەتەكشىلىك ەتكەن 6-سىنىپ وقۋشىلارى كەلەسى كۇنى ۇيىنە كەلىپ، ونى تاستامايتىندارىن جانە ونىمەن ۇنەمى كەزدەسۋدى قالايتىندارىن ايتتى.

اۋەلى ول بالالارعا «مۇنداي اۋرە-سارساڭعا تۇسپەڭدەر. باسقا ۇستازداردى قۇرمەتتەپ، ساباققا دەن قويىڭدار»، دەپ كەڭەس بەردى. كەيىن بۇل ىسكە اتا-انالار ارالاستى. ولار ميحايل ءميحايلوۆيچتى قۇرمەت­تەيتىن، وعان سەنەتىن. ولار ۇستازدى بالا­لاردىڭ وتىنىشىنەن باس تارتپاۋعا كوندىردى.

مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ اشۋعا مىنەتىنىن ەسكەرىپ، ماسەلەنى قۇپيا ۇستاۋعا شەشىم قابىلدادى. ءبىر بالانىڭ جەكە كەڭسەسى بار كاسىپكەر اكەسى «جاسىرىن مەكتەپكە» تەحنيكامەن، جيھازبەن جابدىقتالعان زالدى ۇسىندى. ميحايل ميحايلوۆيچ وقۋشىلارعا قوسىمشا ءدارىس-كەزدەسۋى اتا-انالاردان ەش اقى المايتىنىن ايتتى. وسى شارت قاتاڭ ساقتالعاندا عانا بالالارمەن ۇدايى كەزدەسۋگە بولاتىنىن باسا ەسكەرتتى. ءيا، سول كەزدەگى 6-سىنىپ وقۋشىلارى بۇگىندە 10-سىنىپتا وقىپ ءجۇر. وسى ءتورت جىل ىشىندە ولار ۇنەمى، اپتاسىنا ەكى رەت، دالىرەك ايتساق، جۇما، سەنبى كۇندەرى الگى كاسىپكەر اتا-انانىڭ كەڭسەسىندە ءتالىم ساعاتىن وتكىزىپ ءجۇردى.

بۇل نە ءتالىم دەسەڭىزشى؟

مۇندا ءبىر ۇستازدىڭ جاڭا مەكتەبىنىڭ قايتالانباس مودەلى قالىپتاستى. ميحايل ميحايلوۆيچ ءوز شاكىرتتەرىنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە تانىمدىق دامۋىنىڭ ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەدى. ونى اتا-انالارىمەن بىرگە تالقىلاپ، ۇسىنىس-تىلەكتەردى قابىلدادى.

كەزدەسۋلەر باستالدى.

بالالار ءومىر مەن مورال، رۋحاني الەم، ادامنىڭ تاعدىرى، قۇداي، ماحاببات، جومارتتىق پەن تەكتىلىك، رياسىز ءومىر، بولاشاق تۋرالى... – جالپى كوپ نارسە تۋرالى ساباق الدى. مۇعالىم ءار بالا­نىڭ دۇنيەتانىمىن ءومىردىڭ ماعىناسىن انىقتاۋعا باعىتتاي الدى، اركىمگە ومىردە ءوز جولىن، ءوز ميسسياسىن ىزدەۋگە كومەكتەستى. بالالار فيلوسوفيالىق كىتاپتاردى وقۋدى ۇيرەنەدى، 8-9 سىنىپتاردا سوكرات، بەردياەۆ، مامارداشۆيلي سىندى فيلوسوفتار ەڭبەگىمەن تانىستى.

ولار عىلىمي تانىمدارىن كەڭەيتتى. سيمپوزيۋمدار مەن عىلىمي كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى، تىڭ جاڭالىقتاردى تالقىلادى، ءتۇرلى عىلىمي تاقىرىپتارعا دارىستەر دايىندادى، پىكىر تالاستىردى. ارينە، مۇعالىمنىڭ ناتيجەگە قۇرىلعان ىشكى وي-نيەتى، ەسەبى بار: بالالاردىڭ ويلاۋ ماشىعىن، رۋحاني ۇعىمعا سۇيەنە وتىرىپ تۇجىرىم جاساۋىن دامىتتى. بالالار تابيعات زاڭدارىن، الەم قۇرىلىمىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى مەن سۇلۋلىعىن حيميا، بيولوگيا، فيزيكا، ت.ب. عىلىمدارعا سۇيەنىپ بىلۋگە تىرىستى. سونىمەن بىرگە بۇل زاڭداردىڭ ادامنىڭ رۋحاني الەمىمەن بايلانىسىن انىقتادى. ولار تەك ءبىلىم مەن لوگيكانى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە سەزىمتالدىقتى، بولجاۋدى، بايقاۋدى قاجەت ەتەتىن تاپسىرمالار مەن ماسەلەلەردى ويلاپ تاپتى.

بالالار دوستىق پەن ادالدىقتى ۇيرەنىپ، قىزعانىش، جەككورۋشىلىك، تاكاپپارلىق، دۇشپاندىق سەزىمدەرىنەن ارىلۋعا تىرىستى. ۇستاز ماحاببات نەگىزىندە وتباسىن قۇرۋدى، انا مەن اكە بولۋعا دايىندالۋدى، وتباسىندا بالالاردى ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدى تانىستىردى. باسقالارمەن، اتا-انالارمەن، مۇعالىمدەرمەن، ءبىر-بىرىمەن، بەيتانىس ادامدارمەن قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن ءتۇزۋدى ۇيرەتتى.

بۇل كەزدەسۋلەر اركىمنىڭ ءوزىن دالەل­دەۋىنە، تالانتى مەن ەرەكشە قاسيەتىن كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى.

* * *

ويلانىڭىزدارشى، سىنىپتا ۇلى تۇلعا­لار وتىرعان شىعار. ءبىز ولاردى قانشا­لىقتى تانيمىز؟ قانشالىقتى تانۋعا تىرىسامىز؟

ءبىز بالا جانىن قانشالىقتى تەرەڭ تۇسىنەمىز؟ كۇنىنە نەشە تۇلعا تانيمىز؟ نەمەسە كۇنىنە نەشە شىراقتى وشىرەمىز؟ ۇستاز شىراقتى ءسوندىرۋ ءۇشىن ەمەس، تۇتاتىپ، الاۋلاتۋ ءۇشىن جارالعان جوق پا؟

ءيا، بالامەن جۇمىس ىستەۋدەن اسقان باق نە باقىت بار ما؟..

قالاي ويلايسىزدار، بالا ءپاندى قاي كەزدە يگەرەدى؟ سىزدەر ەرەجەلەردى كەرەمەت تۇسىندىرگەننەن گورى، بالانىڭ تالپىنىسىن دەمەگەندەرىڭىز الدەقايدا پايدالى. ولاردىڭ قاناتىنا قانات، جىگەرىنە جىگەر قوسا ءبىلىڭىز. ۇستازدىڭ ۇلى مىندەتى  وسى. جۇمىسىڭىزداعى شىنايىلىق سىزگە عالامات ناتيجەلەردى كورسەتەدى. ءسىز وقۋ­شى­لارىڭىزدىڭ ەرەكشە شىعارماشىل تۇل­عا ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. ولاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا دا تاڭداناسىز. الايدا سول ۇلى ناتيجەلەردىڭ ءبارى ءسىزدىڭ جاتتاندى تاربيەڭىزدەن ەمەس، رۋحاني تانىم مەن ادامگەرشىلىك الەمىنىڭ قاقپاسىن كورسەتىپ، جول نۇسقاعانىڭىزدان بولدى.

بۇل – ايقىن شىندىق.

ءبىز ۇستازدىقتىڭ شىڭىن باعىندىرۋدى ارماندايمىز. پەداگوگيكانى سۇيىسپەنشىلىك الەمىنە اينالدىرىپ، ءومىرىمىزدىڭ ءمانىن ارتتىرعىمىز كەلەدى. ءبىز ۇيرەتۋ سىندى ۇلى ءىستىڭ توتە جولىن ىزدەيمىز. بىراق ودان گورى ماڭىزدىسى – ء«ارى قاراي نە ىستەۋ كەرەك؟» جولىن قاراستىرۋ.

ميحايل ءميحايلوۆيچتىڭ پەداگوگيكالىق ءومىرىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ مەكتەپ­تەگى سوڭعى ون بەس جىلدىق جۇمىسىنداعى كەيبىر وقيعالاردى ەسكە ءتۇسىرۋ كەرەك. مەن بۇل تۋرالى ءۇش دەرەككوزدەن ءبىلدىم.

العاشقى دەرەككوز – ونىڭ قىزمەتىنە كۋا بولعان ادامدارمەن اڭگىمەلەسۋ ەدى. ەكىنشى دەرەككوز – ۇستازدىڭ بۇرىنعى وقۋشىلارى مەن اتا-انالارىنىڭ اڭگىمەلەرى. ءۇشىنشى دەرەككوز – اشىق ينتەرنەت. وندا مەن ونىڭ پەداگوگيكا جانە فيزيكا تۋرالى ماقالالارىن، وعان جاسالعان سىلتەمەلەردى تاپتىم. سودان ونىڭ مۇعالىم-ويشىل، عالىم-فيزيك ەكەنىن جازباي تانىدىم.

شىن ۇستاز مەكتەپكە، قوعامعا ادامدىق ءپالساپاسىنىڭ «جارعىسىمەن» كەلەدى. اتا-انا، ارىپتەس ونى ۇعىنۋعا تىرىسپاي جاتادى. ال ۇستاز بالالارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ، باقىتتان باسى اينالعاندا، بارشاڭىز الاڭدايسىزدار.

مىسالى، اتالعان مۇعالىم پەداگوگيكاعا فيزيكانىڭ عىلىمي الەمىنەن، ءدال ايتساق، تولىقتىرۋ قاعيداسىمەن كەلدى. نيلس بور بەكىتكەن تولىقتىرۋ قاعيداتى – فيزيكتەر ءۇشىن ىرگەلى ۇعىم. بۇل ۇعىم ميحايل ميحايلوۆيچكە ءبىلىم ماسەلەلەرىنە مۇلدە باسقا قىرىنان قاراۋعا كومەكتەستى. مۇنى فيزيكتەر «قاراما-قارسىلىق – تولىق­تىرۋدىڭ ءمانى» دەيدى.

بىردە وسى ۇستاز ماعان مىناداي وقيعا تۋرالى ايتتى. «نيلس بور: ء«بىر مەزەتتە ماحاببات پەن ادىلدىكتىڭ كوزىمەن قاراۋعا بولمايدى»، دەپتى. ول مۇنى كىنالى ۇلىن جازالاي الماعاندا ۇعىنىپتى. عالىمنان: «اقيقات ۇعىمىن تولىقتىراتىن نە بار؟» دەپ سۇراعاندا، ول: «ايقىندىلىق!» دەپ جاۋاپ بەرىپتى».

بىزگە مەكتەپتە دە، قوعامدا دا، ومىردە دە ايقىندىلىق قاجەت. ونى ۇعىندىراتىن، ءمانىسىن تۇسىندىرەتىن – مۇعالىم.

 

ازىرلەگەن

ايتۋعان دوسبي

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

قاسقىر

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار