قازاق پوەزياسىنىڭ سامال تەربەگەن شۇرايلى ولكەسىنە ات شالدىرار ءاربىر وقىرماننىڭ ساعي ليريكاسىن جاقسى كورۋىنىڭ سىرى تەرەڭدە. سول تەرەڭدىككە سانا كوزىمەن قاراساڭىز اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن ءومىردىڭ ءوزىن, ادامدار تاعدىرىنىڭ قات-قابات قايشىلىقتارىن, قۋانىشى مەن مۇڭىن كورەسىز. مىنە, وسى اڭعارعانىڭىزدان ساعي ولەڭدەرىن جۇرتتىڭ جاقسى كورۋىنىڭ سەبەبىن بىلەسىز.
ساعيدىڭ بالالىق شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سوندىقتان دا اقىن تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە سوعىستىڭ كەسىرىنەن ەل باسىنا تونگەن تاقسىرەت, ازاپ, قيىندىقتار, ەلدىڭ ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتىن وشىرمەگەن ەرىك-جىگەرى, باسقا تۇسكەن ناۋبەتتىڭ وزىنەن ءمان ىزدەگەن قاراپايىم ادامداردىڭ بولمىس-ءبىتىمى جايىندا جازىلعان ولەڭدەر كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – «وڭ اياق». وسى ولەڭدى وقىعاندا وزەگىڭ ورتەنىپ, جان دۇنيەڭ استان-كەستەن بولىپ ءارى-ءسارى كۇي كەشەسىڭ ءارى ادام بويىنداعى سەنىمنىڭ الاپات كۇشىن سەزىنەسىڭ.
«كۇن ۇزاققا ءشوپ شاۋىپ, مالدى باعىپ,
تاڭ الدىندا جانتايىپ قالعىپ الىپ,
وتىراتىن ءبىر مەزگىل كىلەڭ جەسىر
قۇيتتاي-قۇيتتاي ءسابيىن الدىنا الىپ.
جاداۋ جۇرگەن كوڭىلدى جەلپىندىرىپ,
تالپىندىرىپ ءسابيدى, سەرپىلدىرىپ:
– كەلەر مە ەكەن كوكەشىڭ, ق ۇلىنشاعىم,
وڭ اياعىڭ كوتەرشى, – دەيتىن ك ۇلىپ»,
دەگەن جولداردا بالا ساعيدىڭ بالاۋسا ساناسىنا وشپەستەي جاتتالىپ قالعان سوعىس تۇسىنداعى ءومىر كورىنىستەرى كوز الدىڭدا ء«تىرىلىپ» سالا بەرەدى. بۇل ولەڭ جولدارىنان اۋىر بەينەت, جوقشىلىق جاسىتا الماعان, ازاماتتارىن مايدانعا اتتاندىرىپ كوكىرەكتەرى قارس ايىرىلعان, ءبىرى ەرىنىڭ, ءبىرى بالاسىنىڭ, ءبىرى باۋىرىنىڭ قازاسىن ەستىپ كۇڭىرەنگەن نەمەسە مايداندا قۇداي قاعىپ امان جۇرگەن جاقىندارىن اسىعا كۇتكەن جۇرتتىڭ ۇمىتسىزدىككە سالىنباي, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگىسى كەلمەگەن جانقيار ەرلىگىن كورەسىز. ءسابي وڭ اياعىن كوتەرسە, مايدانداعى كوكەشى امان-ەسەن ورالاتىنىنا سەنىمدى جۇرتتىڭ وسى ءبىر ىرىم ارقىلى جاداۋ كوڭىلدەرىن جەلپىندىرىپ, سەرپىلتىپ, ۋايىم-قايعىسىن جەڭىلدەتكەنى, قارا بۇلت قۇرساۋلاعان ومىردەن ءمان-ماعىنا ىزدەپ جانتالاسقان قاراپايىم حالىقتىڭ ۇلى كۇرەسى اقىندىق قۋاتپەن وسىلايشا كەرەمەت سيپاتتالعان.
«كوزىن الماي بارلىعى, تىنىپ ىشتەن,
وڭ اياققا قارايتىن سۇيىنىشپەن.
قىبىر ەتسە بالانىڭ باشپايلارى,
كەتەتىندەي جۋىلىپ كۇيىك ىشتەن.
قادالاتىن ىنتىعىپ ءبارى ءۇزىلىپ,
سان قۇبىلىپ جۇزدەرى, سان بۇزىلىپ,
وڭ اياقتا تۇراتىن وسى كەزدە
جالعىز ارمان, جالعىز وي, جالعىز ءۇمىت».
ال ەندەشە! مۇنى شەبەردىڭ شەر تولقىتقان كەستەلى ولەڭى دەمەسكە لاجىڭ جوق. ءسابي وڭ اياعىن كوتەرسە, ءبارى دە شەشىمىن تاباتىنداي, ءۇمىت وتى لاپىلداي جانىپ, مايدانداعى ارىستار ساپ ەتىپ كۇنى ەرتەڭ كەلە قالاتىنداي. «الدامشى دا ايار ءومىردىڭ شالماسىن موينىنا تۇسىرگىسى كەلمەي ارپالىسقان انالاردىڭ بار ءۇمىتىن ءسابيدىڭ «وڭ اياعىن كوتەرگەنىنە» تاۋەلدى ەتىپ قويعان تاعدىر-اي!» دەيسىڭ ەرىكسىز.
«الگى بالا تالپىنىپ تۇرعان ك ۇلىپ,
جالعىز ءوزى ماڭايىن نۇرلاندىرىپ,
كوتەرەتىن ءبىر كەزدە وڭ اياعىن,
ءۇيدىڭ ءىشىن ءماز-مەيرام, دۋمان قىلىپ.
جەتكىزگەندەي حابارىن اعالاردىڭ,
ءماز-مەيرام بوپ تۇراتىن بالا بالعىن,
– ءسابي جۇرەك سەزە مە, از دا بولسا,
كوتەرگەنىن كوڭىلىن انالاردىڭ».
بالا وڭ اياعىن كوتەردى! جۇرت ءماز-مەيرام, وشكەنى جانىپ, ولگەنى تىرىلگەندەي قۋانىشتى. سول قۋانىشتى, مال-جانى تۇگەندەلىپ, قايعىسى جەڭىلدەپ, جۇرەگىندەگى ۋايىمى ىدىراعانداي بولعان سول ساتتە حالايىقتىڭ ىشىندە ساعيدىڭ ءوزى دە بولعانىنا كۇمانىڭىز بولماسىن. بۇل ولەڭ اقىننىڭ سوعىس زاردابىن تارتقان ەلدىڭ ىشىنەن تىكەلەي جۇرگىزگەن شىنايى رەپورتاجى ءتارىزدى.
العاشقى جيناعى 1959 جىلى «قارلىعاش» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ساعي جيەنباەۆتىڭ تابيعات, تۋعان جەر, ماحاببات, ءومىر, قوعام جانە باسقا دا ءتۇرلى تاقىرىپتا جازىلعان ولەڭدەرى دە وقىرماننىڭ ساناسىنا, سەزىمىنە تيگىزەر اسەرى مول. اسىرەسە اقىننىڭ ولەڭدەرى ەستەتيكالىق تاربيە قازىناسىنداي.
مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە رازى كوڭىلمەن: «ساعي جيەنباەۆتىڭ بىرقاتار ولەڭىن وقىدىم. ولاردا تولىپ جاتقان وبراز, كوپ شىندىق, كوپشىلىككە ورتاق شىندىق بار, ءبىرتۇرلى ەلىكتىرەتىن, سۇيسىندىرەتىن, وقۋشىعا باس يگىزەتىن سونشالىق شىندىق پەن بەتكە ىستىق دەمى سەزىلىپ كەتكەندەي كورىنەتىن شىنشىلدىق بار... پوەزياعا كەرەك نارسە – وسى شىنشىلدىق», دەسە, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ: «ساعي ليريكاسىنىڭ ۇتىمدىلىعى – ونداعى شەبەرلىك پەن شىندىقتىڭ شىنايى ۇشتاسۋىندا, ءۇن مەن ۇعىمنىڭ سۇلۋ ۇيلەسىمىندە», دەپتى. تۇمانباي مولداعاليەۆ: «ساعي اقىن ولەڭگە مول بىلىممەن, كوپ دايىندىقپەن كەلدى. ارزانعا قول سوزبادى. مارجان جىرلاردى كوپ جازدى. ...ءوز زامانداستارىنىڭ جاقسى كورىپ وقيتىن اقىنى بولدى», دەسە, اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ: «مايسالى سامال سايلاردا, مايىسا ەسىپ مايدا لەپ, سايرايدى بوزتورعايلار دا: «ساعيداي جىرلاۋ قايدا دەپ؟» جىرعا قوسقان. ۇلت ادەبيەتىندەگى ءىرى تۇلعالاردىڭ بۇل ايتقاندارىنا ساعي شىعارماشىلىعىمەن جاقسى تانىس جان ءسوزسىز كەلىسەدى دەپ ويلايمىز.
