مەرگەننىڭ ەكى ەرلىگى
مايدان ءتىلشىسى ق.جۇماتاەۆ ماقالاسىندا جاۋىنگەرلەر اراسىندا تانىمال بولعان قۋانايدىڭ 1944 جىلى 373 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعانىن ايتا كەلىپ, ەكى ەرلىگىن باياندايدى. ءبىرىنشى ەرلىگىن سوعىسقا ەندى كىرگەن كەزىندە جاساعان. قۋانايعا جاۋ باسىپ العان سەلودا جالعىز-جارىم جۇرگەن فاشيستەردىڭ كوزىن جويۋ تاپسىرىلدى. ول ءۇشىن اۋەلى شەگىنگەن اسكەري ءبولىم مەن جاۋ باسىپ العان دەرەۆنيانىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان جوتاداعى قيراعان تانككە جەتۋى كەرەك. وعان بارار جولعا مينا توسەلگەن ءارى جاۋ جاعىنان قاتتى باقىلانادى. قۋاناي توبەسىنەن زۋلاعان وق پەن ءدال قاسىنان جارىلعان ميناعا قاراماستان تانككە ەڭبەكتەي جەتىپ, وقتىڭ جارىقشاعى ءتىلىپ وتكەن قولىن تاڭىپ الىپ تاپسىرمانى ورىنداۋعا كىرىسەدى. ماقالادا: «تانكتىڭ سنارياد وتكەن قابىرعاسىنداعى تەسىكتەن سەلو ءىشى انىق كورىنەدى. سول تەسىكتەن مىلتىقتىڭ ستۆولىن شىعارىپ قويىپ, قۋاناي سەلو ىشىندەگى نەمىستەردى سيرەتە باستادى. نەمىستەر كوزگە تۇسپەي قالاي تەز وتەمىن دەسە دە, وتكىر كوزدىڭ ءبىر كوزدەۋىنەن شىقپادى.
قازاقتىڭ دۋشار بولدىڭ مەرگەنىنە,
اكەڭنىڭ سەن دە بارىپ كىر كورىنە, – دەدى اندەتىپ جەتىنشى نەمىستى اتىپ ولتىرگەن قۋاناي», دەيدى اۆتور. كەش باتا اسكەري بولىمگە قايتىپ ورالىپ, ەرتەڭىنە كاپيتاننىڭ «قاتتى سۋىقتان جاراڭدى ءۇسىتىپ الارسىڭ» دەگەنىنە قاراماي, كەشەگى ىزىمەن قايتا بارىپ, بىرنەشە جاۋ سولداتىنىڭ كوزىن جويىپ كەلەدى.
ماقالادا باياندالعان بارلاۋشىنىڭ ەكىنشى ەرلىگى – ورمان ىشىمەن وتكەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن اتىپ جاتقان نەمىس مەرگەنىنىڭ كوزىن جويۋى. ونىڭ تىعىلعان اۋماعىن مەجەلەگەن قۋاناي ءتۇن ورتاسى اۋا تاياۋ ماڭداعى قازان شۇڭقىرعا بارىپ بەكىنەدى. ۋاقىت ءوتىپ جاتىر, نەمىس مەرگەنى قىبىرسىز. «ەكى مەرگەن ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋمەن بولدى. قۋاناي نەمىس مەرگەنى جاۋاپ قايتارار دەگەن ويمەن شوق بۇتانى كوزدەپ ءبىر-ەكى اتىپ جىبەرەدى. ويلاعانداي-اق ول دا اتا باستايدى. ۇشقان وقتار قۋانايدىڭ توبەسىن سيپاي تىزىلداپ ءوتىپ جاتتى. سول كەزدە قۋاناي قۇلاقشىنىن باسىنان الىپ, قاسىنداعى بۇتاعا ىلە قويادى. جاۋ قۇلاقشىندى ۇشىرىپ تۇسىرەدى. ەكى جاق تا كوپكە دەيىن اتۋىن قويىپ, تىنىشتالا قالعان. جاۋ قۋانايدىڭ اتپاعانىنان ونى ءولدى دەپ ويلاپ, تۇرىپ قاراي بەرگەندە قۋاناي ونىڭ جۇرەك تۇسىنان دالدەپ باسىپ قالادى. نەمىس مەرگەنىنىڭ دومالاعانى ونىڭ ەلدە جۇرگەندە ءبىر اتقان قويانىن كوزىنە ەلەستەتتى. سودان بىلاي كۇندە ادەتى بويىنشا «نەمىس ايۋاندارىن» اتۋعا شىعاتىن قۋاناي كەمىندە ءتورت-بەسەۋىن اتىپ ولتىرمەي قايتقان ەمەس ەدى. جاۋدىڭ ن. بەكىنىسىن الۋ ۇرىسىندا جارالانعان قۋاناي گوسپيتالدان كەلگەننەن كەيىن دە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى جانە «داڭق», «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ناگرادتالدى. قۋاناي جويعان نەمىستىڭ سانى از كۇندە 373 بولدى. ول نەمىستى ءوز ۇڭگىرىندە تالقانداۋ ءۇشىن وتكىر كوزىن بەرلينگە قاداۋدا», دەپ اياقتالعان.
ماقالادا ەكى كەزەڭنىڭ وقيعاسى باياندالعان. ءبىرىنشىسى – 1941 جىلدىڭ سوڭىنداعى كالينين مايدانىنداعى سوعىس. كەڭەس تاريحى ۇزاق جىل قۇپيادا ۇستاعان «مارس» وپەراتسياسى باستالار الدىندا, تۆەر وبلىسى توڭىرەگىندە كەڭەس اسكەرى شەگىنگەن كەزدەگى جاعدايلار. ەكىنشى وقيعا 1944 جىلدىڭ قىسىندا بولعان. بۇل كەزدە 186-اتقىشتار ديۆيزياسى بەلارۋس مايدانىندا سوعىسىپ, دنەپر وزەنىنەن ءوتىپ, بريانسك, ۆيتەبسك, برەست قالالارىن ازات ەتتى. 1944 جىلدىڭ قىسىندا 400-گە جۋىق جاۋدىڭ كوزىن جويعان بارلاۋشى-مەرگەن قۋاناي ابدىراحمانوۆقا ەكىنشى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنى تاپسىرىلعان. سوعىس جىلدارى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنەن جوعارى تۇرعان اتاق – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى. الايدا قازاق مەرگەنىنىڭ جورىق جولى وسى جەردەن كىلت ۇزىلەدى.
«شەشەم قانجاننىڭ ايتۋىنشا, 1944 جىلى قىستا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ماقالا شىققان سوڭ كەڭشار باسقارماسى «قىزىل جۇلدىز وردەنىن العان باتىردىڭ تۋىسى» دەپ ۇيگە كومىر, جەم-ءشوپ ءتۇسىرىپ بەرىپتى. قۋاناي اكەم ماتايدىڭ تۋعان اعاسى ءابدىراحماننىڭ بالاسى. ولار ەسپەنبەت اتامىزدان تارايدى. ءابدىراحمان اتام مەن ونىڭ ايەلى قۋانايدىڭ بالا كەزىندە قايتىس بولعان. ءبىزدىڭ اۋلەت اقكولدەن 18 شاقىرىم «قاۋاق» كەڭشارىندا تۇرعان. بۇگىندە ونىڭ ورنى دا جوق. قۋاناي 1924 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, بىراق كومسومولعا ەرتەرەك ءوتۋ ءۇشىن جاسىن ۇلكەيتىپ كورسەتكەن. قارابۇتاقتاعى ء«تورت ءۇي» اتانعان مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ, 1941 جىلى بىتىرگەن. سول جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءوزى سۇرانىپ مايدانعا كەتكەن. شەشەمنىڭ ايتۋىنشا, قۋاناي ورتا بويلى, قارا تورى كەلگەن, مىنەزى مومىنداۋ, وتە ەلگەزەك بالا بولعان. فوتوسۋرەتى ساقتالماعان. اكەم دە مايدانگەر, ستالينگراد قىرعىنىن باستان كەشىرگەن. سوعىستان ورالعان سوڭ اكەم قۋانايدى كوپ ىزدەگەن. پودولسك قالاسىنداعى اسكەري مۇراعاتقا حات جازىپ, ول جاقتان «حابارسىز كەتكەندىكتەن 1945 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا اسكەري ەسەپتەن شىعارىلدى» دەگەن جاۋاپ العان سوڭ كۇدەرىن ءۇزدى», دەيدى قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى, 74 جاستاعى جەتكەرگەن ماتاەۆ.
ءى بەلارۋس مايدانى, 186-اتقىشتار ديۆيزياسى 290-اتقىشتار پولكى 107-بارلاۋ روتاسىنىڭ بارلاۋشى-مەرگەنى قۋاناي ءابدىراحمانوۆ 1942 جىلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 1944 جىلى ەكى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن العان. الايدا باتىردىڭ وسى ەرلىگى تەك 2009 جىلى عانا بەلگىلى بولدى. وكىنىشتىسى, كەڭەس ارمياسىندا «حابار-وشارسىز كەتكەن» ساربازدىڭ بۇكىل جورىق جولى جوققا شىعارىلعان. ويتكەنى ءىز-ءتۇزسىز جوعالۋدىڭ ارتىندا جاۋ تۇتقىنىنا ءتۇسۋ كۇدىگى تۇردى. وسىلايشا ءتورت جىل قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا الدىڭعى شەپتە سوعىسقان قازاق مەرگەنى 1945 جىلدىڭ باسىندا كەڭەستەر شەكاراسىنان شىققاندا حابارسىز كەتتى.
ماككانىڭ باتىلدىعى, تولەشەۆتىڭ تاباندىلىعى
2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە ايتەكە بي اۋدانىنىڭ اقكول اۋىلىندا تۇراتىن جەتكەرگەن ماتاەۆتىڭ وتباسىنا ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسىلبەك تولەشەۆ كەلىپ, قۋانايدىڭ پولشانى ازات ەتۋ شايقاسىندا قازا تاۋىپ, لاسين قالاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەنىن حابارلايدى.
2009 جىلى رەسەيلىك ىزدەۋشى گالينا بەلوۋسوۆا رف پودولسك مۇراعاتىنان تۋىس اتالارىنىڭ دەرەگىن ىزدەي وتىرىپ, ءابدىراحمانوۆ قۋانايدىڭ جەكە اسكەري پاراقشاسىنا تاپ بولادى. وندا 186-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى ن.زۋبكوۆ: «قۋاناي ءابدىراحمانوۆ 1944 جىلدىڭ 27-29 اقپان, 1-5 ناۋرىزىندا تاماشا ەرلىك كورسەتىپ, جاۋدىڭ 81 وفيتسەر-سولداتىنىڭ كوزىن جويدى. 1944 جىلدىڭ 3 ناۋرىزى كۇنگى شايقاستا جاۋ ترانشەياسىنا ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىرىپ, شەگىنىپ بارا جاتقان بىرنەشە جاۋ سولداتىن سنايپەر ۆينتوۆكاسىمەن اتىپ جويدى. مەرگەن ق.ءابدىراحمانوۆ جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنىلدى» دەپ راپورت بەرەدى. اسكەري پاراقشانىڭ كەلەسى بەتىندە «1944 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ءى بەلارۋس مايدانى 186-اتقىشتار ديۆيزياسى 190-اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى, كىشى سەرجانت قۋاناي ءابدىراحمانوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى», دەپ جازىلعان. گالينا بەلوۋسوۆا حاركوۆ قالاسىندا تۇراتىن ماككا قاراجانوۆاعا حابارلاسىپ, ماككا ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسىلبەك تولەشەۆپەن بايلانىسىپ, ولار قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ دەرەگىن ءارى قاراي ىزدەستىرەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا رف قورعانىس مينيسترلىگى مۇراعاتتاعى سوعىس قۇجاتتارىن, اسىرەسە جاۋىنگەرلەر ناگرادالارىن ينتەرنەتتە ورنالاستىرعاننان كەيىن بەلگىسىز جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىك جولدارى ءمالىم بولا باستادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ءساتسىز اسكەري وپەراتسيالاردىڭ كەسىرىنەن تۇتقىنعا ءتۇسىپ, شتالاگتاردا قازا تاپقان نەمەسە مايداندا كوزسىز ەرلىك كورسەتسە دە, وققا ۇشقان سوڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى تۇگەندەۋدە ماككا قاراجانوۆانىڭ ەڭبەگى زور. ونىڭ پولشاداعى دوستارى بارلاۋشى-مەرگەن قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ 1945 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا پولشانىڭ لاسين قالاشىعىندا قازا تاۋىپ, سول قالاداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەنىن انىقتادى. اسىلبەك تولەشەۆ «قۋانايدىڭ ەسىمى لاسين قالاسىنداعى ەسكەرتكىش تاقتادا جازىلعان, بىراق جەرلەۋ ورنى تابىلمادى», دەيدى. كەڭەس ارمياسى قۋانايدى 1945 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا اسكەري ەسەپتەن شىعارعانىن جوعارىدا كورسەتتىك.
ەۋروپادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارىن نەمەسە اسكەري وپەراتسيالاردا قازا تاپقانداردى «ۆەرماحت ساربازى» نەمەسە «كەڭەس ارمياسىنىڭ جاۋىنگەرى» دەپ ءبولىپ-جارمايدى. ەۋروپادا سوعىستان كەيىن شتالاگتار ءسۇرىلىپ, جانىنداعى تۇتقىندار جەرلەنگەن ورىندار تەگىستەلدى. ەۋروپانىڭ ەسكى قالالارى ءۇشىن شايقاستاردا قازا تاپقاندار اسىعىس جەرلەنگەن ورىندار باسقا جاققا كوشىرىلسە دە, باستاپقى جەرلەۋ ورىندارىنداعى قازا تاپقانداردىڭ اتى-جوندەرى جازىلعان مەموريال-تاقتايشالار ءالى تۇر. اسكەري ۇرىستار بارىسىن زەرتتەي وتىرىپ, قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ «ۆيسلا-ودەر ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ وپەراتسياسىندا» قازا تاپقانىن انىقتادىق.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن «ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسى» 1945 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا باستالىپ, 3 اقپاندا اياقتالدى. وعان كەڭەستەر جاعىنان بەلارۋس جانە ۋكراينا مايداندارىنىڭ 16 ارمياسى (134 ديۆيزيا), 2 جارىم ميلليون جاۋىنگەرى قاتىستى. 1 بەلارۋس مايدانىنىڭ اسكەرىنە گيتلەردىڭ توعىز ارمياسى قارسى تۇردى. اسكەري وپەراتسيانىڭ تەز وتكەندىگى سونشالىق, 20 كۇننىڭ ىشىندە كەڭەس ارمياسى تاۋلىگىنە 20-30 شاقىرىمنان ىلگەرى جىلجىپ وتىرعان.
17 قاڭتاردا ۆارشاۆا ازات ەتىلدى. 23 قاڭتاردا كەڭەس اسكەرى ۆيسلا وزەنىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى جاۋ پلاتسدارمىن باسىپ الىپ, 25 قاڭتاردا شىعىس پرۋسسيانىڭ شەكاراسىنا شىقتى. 3 اقپاندا «ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسى» اياقتالدى. 23 كۇننىڭ ىشىندە 43 مىڭ 300 كەڭەس جاۋىنگەرى وپات بولسا, گيتلەر ارمياسىنىڭ 35 ديۆيزياسى جويىلدى.
قۋاناي ءابدىراحمانوۆ 26 قاڭتارداعى شايقاستا قازا تاپتى. ول سوعىسقان 186-اتقىشتار ديۆيزياسى پولشانى ازات ەتكەن سوڭ دانتسيگ پەن بەرلين وپەراتسياسىنا قاتىسىپ, گەرمانيا جەڭىلگەن كۇنى –1945 جىلدىڭ 8 مامىرىندا تارادى.
25 قاڭتار كۇنگى شايقاس قۇجاتتارىن قارادىق. 186-اتقىشتار ديۆيزياسىنا 26 قاڭتاردا ۆيسلا وزەنىنە شىعۋ مىندەتى قويىلدى. وسى اسكەري ءبولىمنىڭ 290-پولكى جاۋىنگەرلەرى لاسين قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تەمىر جول بەكەتى ءۇشىن قىرعىن شايقاسقا كىردى. جاعارماي دەر كەزىندە جەتپەگەندىكتەن, ارتيللەريا تۇرىپ قالىپ, پولك جاۋمەن ءۇش رەت قولما-قول شايقاسقان. وسى كۇنى 107-بارلاۋ روتاسىنا قالاشىقتاعى بىرنەشە تەمىر جول وتكەلى مەن كوپىردى جارۋعا بۇيرىق بەرىلگەن. شايقاس ءۇش كۇن بويى تولاستامادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەسىمى ۇمىتىلعان ءبىر باتىرىنىڭ جورىق جولىن وسىلايشا تۇگەندەدىك. 17 جاسىندا ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سۇراپىل شايقاستارىن باسىنان وتكەرگەن قۋاناي ءتىرى بولعاندا, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن الار ەدى. قان مايداندا ەڭ قيىن دا جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىنداپ, جاۋ ترانشەياسىنا ءبىرىنشى بولىپ كىرىپ, قولما-قول شايقاستاردان تايىنباعان قۋانايدىڭ ەرلىك جولى جەتپىس جىلعا جۋىق مۇراعاتتا سارعايىپ جاتتى. ەندىگى جەردە باتىردىڭ ەرلىك جولى قالپىنا كەلتىرىلىپ, ەسىمى تۋعان جەرىندە ۇلىقتالۋى ءتيىس. ويتكەنى ول ەرتەدەگى بابالارىنىڭ ەرلىگىن قايتالاپ, شاھيد كەتكەن شىن باتىر ەدى.
اقتوبە وبلىسى
