وتكەن كۇننىڭ ايناسى
جاسىرىپ-جابارى جوق, ادامدار مۋزەيلەرگە نەگىزىنەن وتكەنىنە ۇڭىلۋگە, اتا-باباسىنا جاقىن بولۋعا, ءجۇرىپ وتكەن جولىن باعدارلاۋعا, مۇمكىن ءوزىن تابۋعا, بولماسا زامان مەن ۇرپاق بايلانىسىن سەزىنۋ ءۇشىن كەلەدى. بىزگە سونداي تۇڭعيىق اسەر سىيلاعان الاكول اۋدانىنا قاراستى لەپسى اۋىلىنداعى لەپسى تاريحي مۋزەيى بولدى. شەجىرەلى شاڭىراق الاقانداي اۋىلدىڭ اجارىن كەلتىرىپ, الەمدى وزىنە قاراتىپ وتىر.
قالاي دەيسىز عوي؟ بىلتىر مەتسەناتتاردىڭ قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە اشىلعان رۋحاني وردا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ عانا ەمەس, گەرمانيا, اقش, رەسەي جانە باسقا دا تمد ەلدەرىنەن كەلگەن تۋريستەر اراسىندا تەز تانىمال بولعان. جىل باسىنان بەرى مۇندا 2 مىڭعا جۋىق ادام كەلگەن. زاماناۋي ولشەممەن العاندا شاعىن شاڭىراق وسىنداي تانىمالدىلىققا ءوزىنىڭ حاريزماسىمەن, قۇندى دۇنيەلەر تۋرالى قاراپايىم ءھام شەبەر ءتۇسىندىرۋى ارقىلى جەتكەن, ەڭ باستىسى, وقىرماندى شىنايىلىعىمەن باۋراپ العان. مۇندا 1500-گە جۋىق ءتۇرلى جادىگەر ساقتالعان. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V-III عاسىرلارعا جاتاتىن كونە استىق ۇككىش جانە تۇرىك قاعاناتى كەزىندەگى بالبالتاس پەن 1949 جىلعى پاتەفون بار.
بۇل عاجايىپ مۋزەيدىڭ نەگىزىن قالاعان, تاريحشى – مۇحارام حايبۋلين. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتىن وسىلاي جەتكىزگەن ول سارقان اۋدانىنا قاراستى قازىرگى ەكىاشا اۋىلىندا (بۇرىنعى قويلىق) دۇنيەگە كەلگەن ۇلاعاتتى ۇستاز, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى. قابانباي اۋىلىنداعى مەكتەپتە 7 جىل ساباق بەرىپ, ارتىنان لەپسى ورتا مەكتەبىنە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. سونىمەن قاتار سول ءبىلىم مەكەمەسىندە تاريح پانىنەن ساباق بەرە باستايدى. ءسويتىپ, 1988 جىلدان بەرى حوببيىنە اينالعان كاسىبىن جالعاستىرا بەرەدى. بەرتىن كەلە جينالعان ەكسپوزيتسياسىنا مەكتەپ مۇراجايى تارلىق ەتەدى. مۇنى ەستىگەن جەرگىلىكتى مەتسەنات, بەلگىلى كاسىپكەر باۋىرجان وسپانوۆ كومەك قولىن سوزادى.
سول تۇستا كاسىپكەر اۋىلعا جاڭادان مەشىت سالىپ جاتقان ەكەن. مەكتەپ مۇراجايىن ارالاپ كورىپ, ودان ەرەكشە اسەر العانى سونشا, بۇرىنعى مەشىتتى مۋزەيدىڭ يگىلىگىنە وتكىزەدى. جاقسىلاپ جوندەۋگە قاراجات تا بولەدى. بۇل ونەگەلى ىسكە باسقا دا كاسىپكەرلەر, دەپۋتاتتار, مەتسەناتتار اتسالىسىپ, تاريحشىنىڭ ارمانىن جۇزەگە اسىرادى. ەل ىشىندەگى قامقور ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا «كليو», ياكي «وتكەنگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى وياتاتىن مۋزا» تۇرعىلىقتى جەرىن تاپقان.
وسى رەتتە تاعى ءبىر ەستى دۇنيەنى ەسكە سالا كەتەيىك. و باستا مەكتەپ مۇراجايىن قۇرۋعا ريشات توقپاەۆ, اننا ششەرباكوۆا, ەلەنا سۋشكوۆا, الەكساندر سكرەبتسوۆ, رايسا ۆلاسوۆا, يۆان پيليپەنكوۆ, مانسۋر باحتگۋزين سەكىلدى ۇستازدار مەن جادىگەرلەردىڭ باعاسىن بىلگەن ۇلگىلى وقۋشىلار قولعابىس كورسەتكەن ەكەن. بۇل تۇستا مۇراجاي قورىنا كونە جادىگەرلەردى سىيعا تارتقان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دا ەڭبەگى زور. سونداي-اق م.تىنىشباەۆ اتىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە العىسقا لايىق. كوركەمدەۋ-ديزاين جۇمىسىن بەلگىلى ءمۇسىنشى, اكادەميك ءشامىل قوجاحانوۆ «زامان-تۋ» جشس ۇجىمىمەن بىرگە جۇرگىزگەن. قازىر مۇراجايدا 10 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى.
ءبارى دە بالبالتاستان باستالدى
بۇل بالبالتاس قازىر مۇراجايدا باستى ورىنعا يە. كەشەگى كۇنگە دەيىن ونىڭ تاريحي قۇندىلىعىن جوعارى باعالاعان مۇحارام ءمىنتاي ۇلىنىڭ ۇيىندە تۇرعان ەدى. ەندى, مىنە كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ وتىر.
«1989 جىلى كومبايندا جۇمىس ىستەدىم. الاڭعا ۇلكەن تاس كەدەرگى جاساي باستادى. ونى جويۋعا كومەكتەسۋ كەرەك بولدى, بىراق ونىڭ ءپىشىنى مەنى بىردەن قىزىقتىردى. تاستى قولىمىزعا الساق, ول كونە تۇركى ءمۇسىنى – بالبالتاس بولىپ شىقتى. سوندىقتان مەن ونى بىردەن دالادان الىپ كەتتىم. ال وتكەن جىلى مۇراجاي اشىلعاندا, ول ءبىزدىڭ ەكسپوزيتسيامىزدىڭ ءدال ورتاسىنان لايىقتى ورنىن الدى. بۇل ءمۇسىن VII-VIII عاسىرلارعا جاتادى. وسى ماڭداعى كوكتوبە تاۋىنىڭ تومەنگى اعىسىنان تابىلعان», دەيدى م.حايبۋلين.
بۇل تاريحشىنىڭ ءوزىنىڭ ىزدەنىس جولىندا تاپقان جالعىز جادىگەرى ەمەس. ەكسپوزيتسيانىڭ كوپ بولىگىن ونداعان جىل بويى جيناپ, ك.ۋشينسكي ورتا مەكتەبىنىڭ مۇراجايىندا ساقتاعان. تاعى ءبىر ەرەكشە جادىگەر – قازاق بالۋاندارىنىڭ كۇش-توزىمدىلىگىن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانعان جاساندى تەسىگى بار الىپ تاس.
«ورتا عاسىرلاردا تۇركى جانە سلاۆيان حالىقتارى كلاسسيكالىق گىرلەردىڭ ورنىنا تاستان جاسالعان سالماقتار قولدانعان. الىپ تاستى كىمنىڭ الىسقا اپاراتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى جارىس ۇيىمداستىرىلعان. قولدارىنا سالماعى 100-150 كيلو تاس ۇستاعان باتىرلار ءبىر-ەكى ادىم ەمەس, تۇتاس قاشىقتىقتى ەش قينالماي ءجۇرىپ وتكەن ەكەن. بۇل كۇش كورسەتۋ عانا ەمەس, قارسىلاسىنا سەس كورسەتۋ. ول تۋرالى پولياك اقىنى ادولف يانۋشكەۆيچ كۇندەلىگىندە جازعان. وعان قوسا قالامگەر باراق سۇلتاننىڭ قايماقتاي اپپاق تاستى كوتەرىپ الىپ, ەكى شاقىرىم جەرگە دەيىن ءجۇرىپ, جولدىڭ قاق ورتاسىنا قويعانىن جەتكىزگەن», دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى.
اتالعان مۋزەيدە دۋلات تايپاسىنىڭ تاڭباسى قاشالعان شەكارالىق تاس باعانا دا بار. ونى دا جەرگىلىكتى تۇرعىندار مۇحارام مىنتاي ۇلىمەن بىرگە 1991 جىلى كارتوپ القابىنان تاۋىپ العان. بالبالتاس سياقتى ول دا مۇراجايداعى ەڭ قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار مۇندا XIX-XX عاسىرلارداعى كوپتەگەن تۇرمىستىق زات پەن كيىم بار. مەكتەپ كىتاپحاناسىنان كەزدەيسوق تابىلعان ەسكى كىتاپتار دا جايعاسقان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى اسكەري كيىم ۇلگىلەرى, XII-XIV عاسىرلارداعى جەبە ۇشتارى, ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ بانكنوتتارى, ەجەلگى قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى, ساماۋىرلار, ساعات مەحانيزمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرى, ۇتىكتەر, تىگىن ماشينالارى, فوتواپپاراتتار, ات ابزەلدەرىنىڭ ەلەمەنتتەرى, قارۋ ۇلگىلەرى, سيرەك فوتوسۋرەتتەر كوزدىڭ جاۋىن الادى.
رەترو راريتەتتەر
رەترو راريتەتتەردىڭ ىشىندە 1949 جىلعى پاتەفون مەن 1950-1956 جىلدارداعى گرامپلاستينكالار ەرەكشە ورىن الادى. نەگە دەسەڭىز, باياعى اۋەندەردىڭ ىرعاعى ەسكى زاماننىڭ ەلەسىنە بايلايدى. مۋزىكا ويناعان ساتتە مۋزەيدىڭ تۇتقىنىنا اينالاسىز. عاسىرعا جۋىقتاعان كونە دۇنيەلەر ءباز-باياعى قالپىندا كوڭىلىڭىزدى شىر كوبەلەك اينالدىرادى. مۇحارام حايبۋلين مەحانيزمدى وتە ۇقىپتى ساقتاعان. ونى باياۋ ىسكە قوسقاندا, پلاستينكالار جوعارى نوتادا وينايتىنىنا كوز جەتتى. ءبىر مينۋتتان كەيىن «امۋر تولقىندارى» كەلۋشىلەردى تىنىشتىققا ەلىتىپ, ۇيلەسىمدىلىكپەن قورشاپ, ەرىكسىز ۆالس بيلەتەدى. كەنەت, كۇتپەگەن جەردەن اۋەن وزگەرىپ, حالىق اندەرىنىڭ پەرنەلەرى مۇلدە باسقا عالامشارعا جەتەكتەپ اكەتەدى.
«1949 جىلعى پاتەفوندار جاقسى جۇمىس ىستەۋى كەرەك, ارينە جاڭا ەمەس, دەسە دە قۇندى ءارى ساپالى دۇنيە. قازىر مۇنداي زاتتار جوقتىڭ قاسى. داۋىستاپ وينامايدى, بىراق ونىڭ ۇنىندە ءبىر ەرەكشەلىك بار. مۇنداعى تەحنيكالىق پروگرەسپەن ۇشتاسقان رومانتيكا جاندى قاناتتاندىرادى», دەيدى م.حايبۋلين. سول ساتتە ونىڭ ەسكى دوسى ءسوزىن جەرگە تاستاماي, داۋىستاپ ويناي باستاعاندا شىن جۇرەكتەن قۋانعانىن بايقادىق.
ءار جادىگەردىڭ ءوز شەجىرەسى بار. ونى باعالاي بىلگەن ادامعا, ول دا قۇپياسىن جايىپ سالادى. ءبىز تاريحشىنىڭ ءار زاتقا تۋعان بالاسىنداي قارايتىنىنا تاڭعالدىق. ونىڭ ىسىنە ادالدىعىنا قاراپ, عالامات اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ويعا ورالدى. ء«وزىڭدى-ءوزىڭ تانۋ ءتارىزدى, تاريحتى تانىپ-ءبىلۋ دە – قازىرگى دامۋ پروتسەسىنە اسا قاجەت ارەكەت. ول بولماي قويمايتىن جوعالتۋلار مۇڭىن تەرەڭىرەك سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, سونىمەن بىرگە پروگرەسكە كەڭ جول اشادى». ءيا, وتكەنىندى تانىماي بولاشاقتى سەزىنە المايسىز.
«مۋزەيلەر ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە ماڭىزدى ورىنعا يە. قاراڭىزشى, ولار وقيعانى سوزبەن ەمەس, زاتتارمەن جەتكىزەدى. سونىسىمەن كەرەمەت, سونىسىمەن ەرەكشە ەمەس پە؟ ارينە, قازىر اقپارات الۋدىڭ كوپتەگەن جولى بار, اسىرەسە ينتەرنەت ىزدەگەنىڭىزدى الاقانىڭىزعا سالىپ بەرەدى. بۇگىندە ينتەراكتيۆتى مۇراجايلار دا دامىپ كەلەدى, كوبىسىن ونلاين كورۋگە بولادى. دەگەنمەن, ولار شىنايى, قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورگەنگە جەتپەيدى. ونىڭ اسەرى دە, اۋەنى دە بولەك. مۇراجايىمىزدىڭ كوللەكتسياسى ولكە تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى كوزى بولىپ تابىلادى. مىنە, لەپسىنىڭ تاريحى, ءبىر شاڭىراق استىندا قاتتالىپ تۇر», دەيدى تاريحشى تەرەڭ ويعا شومىپ.
مۇندا باتىس قازاقستاننان, الماتى ماڭىنداعى اۋماقتان ەكسپوناتتار قويىلعان. ءۇش ەتنوگرافيالىق زال ءار كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن قازاق, تاتار جانە سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ومىرىمەن تانىستىرادى. ء«بىزدىڭ ولكەمىز تابيعات پەن تاريحقا وتە باي, ورتا عاسىرلاردا ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى وسى جەردەن وتكەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءوڭىر ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەردى قاشاندا قىزىقتىرىپ كەلەدى. شوقان ءۋاليحانوۆ, توماس اتكينسون, الفرەد برەم, ادولف يانۋشكەۆيچ, سەميونوۆ-تيان-شانسكي, يۋري سەنكەۆيچ جانە باسقالارى وسىندا بولدى. سوندىقتان تاريحىمىزدى ساقتاپ, ۇرپاقتارىمىزعا جەتكىزۋ ماڭىزدى. بۇل وسكەلەڭ ۇرپاقتى ادامگەرشىلىك, رۋحاني تاربيەلەۋ ءۇشىن قاجەت. ماعان سەنىڭىز, ءبىزدىڭ شاعىن مۋزەيدە ىزدەنۋشىلەردى تاڭعالدىراتىن نارسە كوپ», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م.حايرۋلين.
ايتپاقشى, لەپسى ءوڭىرى تاريحي جادىگەرلەرگە تولى مەكەن. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە ساق قورعاندارى, بالبالتاستار, ءتىپتى سول ماڭنان ەجەلگى جارتاس سۋرەتتەرى تابىلعان. قازاقتىڭ تۇڭعىش ەتنوگراف عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ: «قازاق دالاسىندا نە كوپ – ءبىرى كونە, ءبىرى جاڭا جاپىرلاي ورنالاسقان زيراتتار, وبالار مەن توبەشىكتەر كوپ. قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ بۇل ءتىلسىز ەسكەرتكىشتەرى تاريحي تۇرعىدان گورى, جاعرافيالىق تۇرعىدان العاندا قىمباتتىراق», دەمەي مە؟ جەتىسۋدان بابا ميراسىن ىزدەپ كەلگەن ۇلى عالىم شاتاسپاعان ەكەن... تاريح پاراقتارى كوز الدىمىزدا اشىلىپ جاتىر.
جەتىسۋ وبلىسى
