مايبالىقتان تۇلەپ ۇشقان قىراندار

تاريح كۋاگەرى

بۇگىنگى «قىزىلسۋات» كەنتىنە كەشەگى مايبالىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كوشىپ كەلىپ قونىستانعان. تۇرعىنداردىڭ «باياعىدا» دەپ باستالاتىن اڭگىمەلەرى قايتا-قايتا مايبالىققا ورالا بەرەدى. ونىڭ سابىنسىز باس جۋاتىن سۋىن, دەنەگە تۇسكەن جارانى ەمدەيتىن كولىن ايتساڭىزشى. كەشكە كولگە سالىنعان اۋ تاڭەرتەڭ شۇپىلدەگەن بالىققا تولى بولاتىن. ول اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەسىبەسى رەتىندە ءار شاڭىراققا «قازاندىق» دەپ ءبولىنىپ بەرىلەتىن.

نۇرا, ەسىل سۋلارى كوكتەمدە تاسىپ, ۇلان-بايتاق اۋماققا جايىلاتىن. سودان ورمان سياقتى تۇتاسىپ وسكەن ءشوپتىڭ قالىڭدىعىنان اتتىلى ادام ءبىر كورىنىپ, ءبىر كورىنبەي جۇرەتىنىن دە سول كەزدە ماي­با­لىقتىقتار ماقتانىشپەن ايتاتىن. ءشوبى شۇيگىن, جايلى قونىسقا ورىستەگەن مال دا اۋىلدىڭ ىرىسى ەدى. سوندىق­تان سول زاماندا بۇل قونىس «بايلاردىڭ» ­اۋىلى دەپ اتالاتىن.

«قالادان الىس ەمەس مايبالىعىڭ,

كىندىك كەسكەن جەرى وسى تالعاتىڭنىڭ.

قاجىمۇقان اۋىلى جاقىن ماڭدا,

اڭىزىنا اينالعان بار الەمنىڭ.

اقىن ءارى جازۋشى قوس ءىلياس,

جۇرگەن جاندار بىزدەرمەن

مۇلدە ارالاس.

رەيحستاگقا تۋ تىككەن قوشقارباەۆ,

اقمولادان اتتانعان جاۋىنا قاس», – دەپ اقىن بالماعامبەت ءجۇنىس ۇلى ءوزىنىڭ «نامىس» اتتى كىتابىندا وسى وڭىردەن شىققان ۇلىلاردى جىرعا قوسادى. 

ەل باسىندا ءتۇرلى ناۋبەتتەر بولدى عوي. ولاردىڭ ەڭ كۇردەلىلەرىنىڭ ءبىرى, ەڭ ناۋبەتتىسى 1929 جانە 30 جىلدارى باستالعان جاپپاي وتى­رىقشىلاندىرۋ مەن كۇشتەپ ۇجىم­داس­تىرۋ بارىسىندا ەلدى ايتىپ بولمايتىن زوبالاڭ جاي­لاعانى, اشتىق بولعان ەدى. مال, ادام قىرىلدى. اشتان بۇرالعان حالىق ادام­گەرشىلىك, مەيىرىم, شاپاعات دەگەن ۇلى قۇندىلىقتاردى ۇمىتقانداي. ادام ەتىن جەۋ دە ورىن الدى. بىردە اۋىلدىقتار اعاشقا سۇيەنىپ تۇرعان قيمىلسىز ايەلدى بايقاعان. اۋىلداستارى وعان «نەعىپ تۇر­سىڭ, بىرگە كەتەيىك» دەسە, مارقۇم تۇرە­گەلىپ, اعاشقا سۇيەنىپ تۇرىپ قايتىس بولىپ كەتكەن ەكەن. اشارشىلىقتا ءاربىر ءۇيدىڭ جانىندا ءبۇرسيىپ, ولەيىن دەپ جات­قان ادامدار كوبەيگەن.

ول كەزدە اۋلاناتىن بالىققا دا نور­ما بەرىلەتىن. ءبىر كونەكوز اقساقال اۋدان­عا تاپسىرۋعا دايىنداپ قويعان 12 قاپ بالىقتى, كوشەدە اشتان بۇرالىپ جاتقان ادامدار جەپ قويماسىن دەپ ەكى قاباعان ءيتتى بايلاپ قويعان ەكەن. ءيتتىڭ ۇرگەنىنە, قاپقانىنا قاراماي اشتار بالىققا باس سالادى. بۇل قازاقستاندى جايلاعان اشتىق كەزەڭىنىڭ جەكەلەگەن ەپيزود­تارى عانا ەدى.

سول جىلدارى اشتان قىرىلعان ادامداردى قۇرمەتتەپ جەرلەۋ دەگەن ەشكىمنىڭ ويىنا كىرىپ تە شىقپايتىن. سەبەبى كەز كەلگەن اۋىلدا, جول بويىندا جۇرە الماي جاتقان, اشتان بۇرالعان ادامداردى ارباعا جيناپ سالىپ, مايبالىقتاعى اۋىل زيراتىنىڭ توڭىرەگىنە اكەلىپ ءجۇزىن جاسىراتىن. اۋىل اقساقالدارى وسى زيراتتىڭ توڭىرەگىندە 5000-داي ادامنىڭ سۇيەگى جاتىر دەيتىن.

1928 جىلى بۇكىل ەلدەگىدەي بايلار مەن داۋلەتتى ادامدار «بايتالاۋ» دەپ اتالاتىن – تاركىلەۋگە ءتۇستى. 1932 جىلى ايتۋلى اشتىقتىڭ كەزىندە وسى قونىسقا جەزقازعان ءوڭىرى جاڭاارقادان ءبىراز حالىق بوسىپ كەلدى. بۇل دا سول كەزدەگى قايعىلى زاماننىڭ كورىنىستەرى ەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوي­قان بۇلتى ۇيىرىلگەن كەزدە, قارا جامىل­عان مايبالىقتىقتار بۇكىل ەلدەگىدەي ازا تۇتتى. وسى شاعىن عانا اۋىلدان مايدانعا اتتانعان 70 ازاماتتىڭ كوبى ەلگە ورالمادى, 36 ازامات حابارسىز كەتتى. اڭىراپ انا قالدى, جەلەگى تۇسپەي كەلىن قالدى, ەل قايعىعا باتتى.

زامان وتپەلى. ادامزات ومىردەن جاق­سى­لىق كۇتەدى, جاراتۋشىدان راحىم سۇرايدى, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ اماندىعىنا, ءوسىپ كەلە جاتقان بالا-شاعاسىنىڭ بولا­شاعىنا الاڭداۋمەن وتەدى.

كەيىن ءومىر جاقسارا باستادى. سول كەزدە مايبالىقتا بولعان نەمىس, شەشەندەر جانە جەرگىلىكتى حالىق ء«بىزدى ءولىمنىڭ ارانىنان امان الىپ قالعان مايبالىق قوي, ءبىز تەك مايبالىقتىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالدىق» دەپ وتىراتىن.

1949-1950 جىلدارى بۇل اۋىلعا ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپ, ەلدى مەكەن تۇن­دە جارقىراپ-اق تۇراتىن. ونداعى 8 جىل­دىق مەكتەپ تە اۋدانداعى اتاقتى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ءبىرى ەدى. اۋىلدا كەزىندە جۇزدەن استام تۇرعىن ءۇي, مىڭعا تارتا مال, بەس مىڭ گەكتارداي ەگىن القابى بولعان.

بۇل وڭىردەگى جەر اتاۋلارى دا قازاق­تىڭ ءداستۇرلى ۇعىمىنا ساي كەلەتىن. سارى­قونعان, كىرشى, تولەۋبەك قىستاۋى, بەكەتاي, بوزشاكول, ءبيتىباي اۋىلى, توعىنكول, تولەۋ, تولەۋبەك, ءومىرتاي, مامىرتاي, وتاۋتۇسكەن – وسىلاي بولىپ, قاسيەتتى قازاق اتاۋلارى جالعاسا بەرەتىن. ودان كەيىنگى زامانداردا كوشىپ كەلگەن جاڭا قونىستانۋشىلار جەر اتاۋلارى­نىڭ ءبارىن-دەرلىك وزگەرتتى. سول كەزدەردە ماي­بالىق اۋىلىندا جەر اۋىپ كەلگەن نەمىستەر دە, شەشەندەر دە قازاقتارمەن قاتار تۇرىپ, ءبىر قازاننان اس ءىشىپ, بار نەسىبەگە ورتاقتاساتىن. بۇل دا قازاق حالقىنىڭ ەشكىمدى وڭمەنىنەن يتەرمەيتىن, تورىنەن ورىن بەرىپ, بارىمەن بولىسەتىن قوناقجايلىعىنىڭ ءبىر مىسالى. قونىس اۋدارىپ كەلگەندەردى جەرگىلىكتى اعايىن الدىنا مالىن سالىپ, ەش بوتەنسىنبەي, ولاردى باۋىرىنا تارتقان.

1960 جىلى تسەلينوگراد اۋىل شارۋا­شىلىعى ينستيتۋتىنىڭ جانىنان قۇ­رىلعان وقۋ-تاجىريبەلىك شارۋاشىلى­عى بۇل اۋىلعا جاڭا لەپ اكەلدى. حالىق­تىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, كوپتەگەن اۋىل­شارۋاشىلىق ماماندارىن وقىتىپ, بەس مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ, مال باعىپ, ەلدىڭ قويماسىنا مىڭداعان توننا استىق قۇيعان كەزى دە بولعان.

بىراق بۇل ەلدى مەكەندە اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى, جول قاتىناسىنىڭ جوقتىعى حالىقتى ءار جاققا كوشۋگە ءماجبۇر ەتتى. ءسويتىپ اۋىل قاڭىراپ بوس قالدى. توقى­راۋ زامانىنىڭ ءتۇرلى قيىنشىلىقتا­رىن دا باستان وتكىزدى. جەرگىلىكتى حالىق ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن قوعامدىق م ۇلىكتىڭ كۋاگەرلەرى دە بولدى.

زامانا اعىمى ومىرگە وزگەرىستەر اكەل­دى. وتكەننىڭ كۋاگەرى – بۇگىنگى كيەلى ماي­بالىق جەرىن باسقارۋ التىنبەك قاسىم­بەك دەگەن كاسىپكەردىڭ قولىنا ءوتتى. التىنبەك وسى كيەلى مەكەندە تۋىپ-ءوسىپ, دۇنيەدەن وتكەن ۇلى ارۋاقتاردى قاس­تەرلەۋ جونىندە كوپتەگەن ويلارى بار ىلكىم­دى ازامات. قىزىلسۋات ەلدى مەكە­نىندە قازاقتىڭ قىران ۇلى تالعات بيگەل­دينوۆكە ەسكەرتكىش ورناتۋ ءىسىن قولعا الدى. كوشەك باتىر قورعانىن قالپىنا كەلتىرىپ, كەسەنە تۇرعىزباقشى. ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن بابالار­دان قالعان ۇلى ءسوزدى قاپەرگە العان بولار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى ەلدى مەكەنگە جانە ونداعى تاريحي ورىندارعا قام­قورلىق جاساۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ وتىر.

ءيا, ۇلىلاردىڭ مۇراتى دا, اتاق-داڭقى دا كەيىنگىگە ۇلگى. الداعىلارعا قاراپ ۇرپاق وسەدى. مايبالىقتان شىققان اتپال ازاماتتار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ارقايسىسىنىڭ وزىنە ساي العان بيىگى, سىڭىرگەن ەڭبەگى, جاساعان ەرلىگى, اتاق دارەجەسى بار. سوعان وراي تاريحىمىزدا وزىندىك ورىندارى دا ەكشەلەنىپ قويعان.

اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردى ومىرگە اكەلگەن مايبالىق سەكىلدى اۋىل­دار ەلىمىزدە جەتەرلىك. دەسەك تە, وزەك­تى ورتەيتىن وكىنىشتىڭ ءبىرى – بۇگىن سول ەلدى مەكەننىڭ ورنىندا, كەزىندە سامان كىرپىشتەن سالىنعان, ۋاقىتتىڭ سال­ماعىن كوتەرە الماي قار, جاڭبىر, شىق-شىلاۋدان ەزىلگەن ۇيلەردىڭ ورنىندا ءبىر-ءبىر تومپەشىكتەر عانا قالعانى. كەشەگى, باتىرلار جالاڭاياق جۇگىرگەن سارى بەلدەن دە سول ىزدەر كەتە باستاعانداي. شاعىن ەلدى مەكەن ەلەۋسىز قالسا دا, ەرلەرىنىڭ ەسىمى ماڭگى ۇمىتىلمايدى. «ەلدىڭ اتىن ەر شىعارادى» دەگەن بالكىم, وسى شىعار. «حالىق ايتسا قالت ايتپايدى» عوي.

جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت...

قازاقتىڭ داڭقتى ۇلى, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ سىندى ءىرى تۇلعالار شىققان مايبالىق­تان مىڭ كىسىگە ولجا سالارلىق, وسى ەل­دىڭ ماقتانىشى بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى – ءبىلىمدى, بىلىكتى, ءوز زامانىنىڭ ءىرى قاي­راتكەرىنە اينالعان گەنەرال-مايور ماحمەت دۇيسەنوۆتىڭ ەسىمىن زور قۇر­مەتپەن اتايمىز. زامانىندا ىسكەر, ۇيىم­داستىرۋ قابىلەتى جوعارى دەپ باعالانعان ونى قىزىلوردا, قاراعاندى, جەزقازعان, كوكشەتاۋ, قوستاناي, گۋرەۆ وبلىستارىنا جۇمىسقا جىبەرگەن. قاي وڭىردە جۇمىس ىستەسە دە ونىڭ بويىنان ىشكى ىستەر سالاسى قىزمەتكەرىنە ءتان بارلىق ماشىق پەن تاباندىلىق تابىلىپ وتىرعان.

ول قىزىلوردانىڭ ارال قالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە بولاشاق جارى بالعانىم جاكەنقىزىمەن تانىسادى. سول كەش, سول كەزدەسۋ ونىڭ ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىستەر الا كەلدى. بالعانىم كەلىن بۇل شاڭىراققا باقىت بولىپ ەندى. ماحمەتتىڭ ابىروي-اتاعى, قىزمەتى ەسەلەپ وسە بەردى.

ول ىشكى ىستەر سالاسىندا ۇزاق تا ادال قىزمەت اتقاردى. پاۆلودار وبلىسى ىشكى ىستەر باسقارماسىن باسقارعان جىلدارى بۇل ءوڭىر رەسپۋبليكا بويىنشا ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى, ال 1970 جىلى قازاقستان وبلىستارى ءىىب اراسىنداعى جارىستار قورىتىندىسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ونىڭ, اسىرەسە جاستاردى قولداپ, ولاردى تاربيەلەۋ جونىندەگى جۇمىستارى جوعارى باعالاندى. ونىڭ زامانداسى پولكوۆنيك تسويدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول جاستارعا كورسەتەر ۇلگى-ەتالون, قاراپايىم, يناباتتى, جاستار ۇمتىلار نىسانا بولعان ەكەن. ونىڭ شاكىرتتەرى ۇستازىن ۇمىتپاي جادىندا ساقتادى. بۇل ونىڭ ومىرگە بوسقا كەلىپ, بوسقا كەتپەگەن, ەڭبەگى زايا بولماعان تۇلعا ەكەنىن كورسەتەدى.

ونىڭ ەرەكشە قىزمەت ەتكەن جەرى – پاۆلودار وبلىسى. قارقىندى يندۋس­تريالاندىرۋ, ءوندىرىستىڭ قارىشتى دامۋى ماحمەتتىڭ جۇمىسىنا دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. ماحمەت دۇيسە­نوۆ پاۆلودار وبلىسىندا تۇڭعىش ميليتسيا گەنەرال-مايورى اتاندى. ونىڭ زامانداسى جانە ارىپتەسى گەنەرال رۇستەم قايداروۆ ول كەزدە گەنەرال اتاعىنىڭ قان­داي قيىندىقپەن كەلەتىنىن بىلاي جەتكىزگەن بولاتىن: «گەنەرال اتاعىنا ۇسىنۋ ماسەلەسى وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنەن باستالىپ, وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەتى ارقىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە تۇسەدى. ودان پارتيانىڭ رەسپۋبليكالىق كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك بولىمىنە ءتۇسىپ, پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرە­تارياتىندا تالقىلانادى. سودان سوڭ ماسكەۋدەگى پارتيانىڭ ورتالىق كومي­تەتىندە, اكىمشىلىك بولىمىندە, سەكرەتارياتتا ۇسىنىس ماقۇلدانعاننان كەيىن, كسرو-نىڭ مينيسترلەر كەڭەسىندە قاۋلى قابىلدانادى. مىنەكي, ول زاماندا گەنە­رالدىق اتاققا يە بولۋ ءۇشىن وسىنشاما ۇيىمدار ارقىلى وتەتىن بولعان», دەپ ارىپتەسى گەنەرال اتاعىنىڭ قانشالىقتى جاۋاپتى جانە قانشالىقتى ابىرويلى ەكەنىن ەسكەرتكەن.

ماحمەتتىڭ ءسوزى سالماقتى, ابىرويى بيىك, ءجۇرىس-تۇرىسى, سويلەگەن ءسوزى ءوڭىر ازاماتتارىنا ۇلگى بولدى. سونىڭ دا اسەرى بولار, قايتىس بولعانىنا 46 جىل وتسە دە, ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى, وبلىس­تىڭ جۇرتشىلىعى ونىڭ وڭىردە اتقارعان جۇمىستارىن جوعارى باعالاپ, اتىن دا, قىزمەتىن دە ۇمىتپاي, 100 جىل­دىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. «چەكيست جۇرەگى» اتتى كينوفيلم ءتۇسىرىلىپ, كىتاپ جازىلىپ, قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى ول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالىپ, ءوزى تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتا قويىلدى.

ماحمەتتىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى – قانىش. ۇلى ادامنىڭ ەسىمىن الۋى دا جايدان-جاي ەمەس. قانىش يمانتاي ۇلى جەزقازعان وڭىرىندە جۇمىس ىستەگەن كەزدە ماحمەت دۇيسەنوۆپەن قاتار ءجۇردى. ونىڭ جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان ۇلىنا اكادەميك ساتباەۆ ىرىمداپ ءوز ەسىمىن بەرگەن ەكەن. ول ەسەيىپ, ەرجەتكەن كەزدە قازاقتىڭ بەلگىلى تۇلعاسى گەنەرال تۇماربەكوۆتىڭ قىزىنا ۇيلەنەدى جانە بالالى بولعان كەزدە اكەسىنىڭ ەسىمى جو­يىلماسىن دەگەن نيەتپەن ونىڭ ەسىمىن ماحمەت دەپ قويادى.

قازىرگى تاڭدا دۇيسەنوۆتەر ۇلكەن اۋلەتكە اينالىپ وتىر. ولار اللابەرگەن ءابىلجان ۇلى دۇيسەنوۆتىڭ باسقارۋى­مەن جىل سايىن ارۋاقتاردى, اتا-بابالارىن ەسكە الىپ اس بەرۋدى داس­تۇرگە اينالدىرعان. ال اللابەرگەننىڭ ءوزى تەحنيكا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن, «تسەلين­سەلماشتىڭ» ءبىر تسەحىندا 28 جىل تابانى تايماي قاتارداعى جۇمىسشى­دان تسەح باسشىلارىنىڭ بىرىنە دەيىن وسكەن سا­ۋاتتى ينجەنەر. سونىمەن قاتار ەلدىڭ تاريحىن, اتا-بابا شەجىرەسىن, اقمولا وبلىسىنىڭ بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءومىر-دەرەكتەرىن جيناۋمەن شۇعىلداناتىن ­سانالى ازامات. بابالار تاريحى جازىل­عان ءاربىر كىتاپتى, ءاربىر گازەتتىڭ قيىن­دى­سىن مۇ­قيات زەردەلەپ, جادىندا ساق­تاعان.

ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەن وسى شىعار. اتا-بابا تاريحىن قۇرمەت تۇتىپ, ونى دارىپتەۋمەن كوپتەن بەرى اينالىسىپ جۇرگەن اللابەرگەننىڭ يگىلىكتى ءىسى ماحمەت دۇيسەنوۆتەن, ونىڭ ارعى اتا-باباسىنان تامىر تارتقان وتانعا, تۋعان جەر مەن ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, داستۇرگە بەرىكتىكتىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

اۋىل اناسى – مۇقتاريما

ۇلى جازۋشى ءا.كەكىلباەۆتىڭ: «ادام­دى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا», دەگەن ويىن استارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر. كىتاپحانا – ءبىلىم كوزى, كىتاپحاناشى – ونىڭ تىرەگى. ويتكەنى ادام رۋحاني قازىنا-بايلىقتى كىتاپتان الاتىنى الىمساقتان بەلگىلى. سوندىقتان بولار, دانا حالقىمىز كىتاپتى بارلىق ءىلىمنىڭ, ساۋاتتىڭ, مادەنيەتتىڭ قاينار كوزىنە بالاعان. اۋىلداعى كىتاپحانا سالاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءىز قالدىرعان مۇقتاريما بەكىشقىزىن ماماندىعىنىڭ مايتالمانى رەتىندە اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتسەك, ەش ايىبى بولماس. ول كىسىنىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان ۇلگى-ونەگە, ايتار ويىن نىساناعا ءدال تيگىزەر شەبەر دەسەك تە جاراسىمدى.

مۇقتاريما تولەگەنوۆا – قىزىلسۋات اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ كىتاپحاناسىن جانە مۋزەيىن باسقاراتىن ىزدەنىمپاز ادام, كوپتەگەن قوعامدىق جۇ­مىستىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن قاي­راتكەر. وسى اۋىلدىڭ انالار كەڭەسى بەلسەندى جۇمىس ىستەسە, مۇنى وسى كەڭەستىڭ ءتورايىمى مۇقتاريما بەكىشقىزىنىڭ بەلسەندىلىگى دەپ باعالاعان دۇرىس.

ۇرپاق تاربيەسىندە قاشاندا اتا-اجەنىڭ ءرولى ايرىقشا. سوندىقتان دا بولار, بۇل اۋىلدىڭ انالار كەڭەسى جۇمىسى بەلسەندى جانە كوپتەگەن شارا ۇيىم­داستىرادى. مۇقتاريمانىڭ ءوزى ۇلگى كورسە­تىپ, ءتۇرلى شارالارعا نەمەرەلەرى مەن كەلىن­دەرىن قاتىستىرىپ, ونەرگە باۋ­لىپ جۇرەدى.

ءبىز كەزدەسكەن كەزدە مۇقتاريما بەكىش­قىزى بۋرابايداعى ابىلاي حان الاڭىن­دا وتكەن بايقاۋعا اۋىلداعى «بەۋ, قىز­دار-اي» اتتى ونەرلى توپپەن قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولىپ كەلىپ جاتقان بەتى ەكەن.

كەلەسى كۇنى استانا قالاسىنىڭ الما­تى اۋدانىندا «اجە, كەلىن, نەمەرە» دەپ اتالعان نوميناتسيا بويىنشا ءۇش ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ونەگەلى, ونەرلى جانە شەبەر­لىك سايىسىنا قاتىسىپ, تاعى دا جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى.

بۇل كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن اۋىل جاس­­تارىنىڭ جانە تۇرعىندارىنىڭ ۇلت­تىق ونەرىمىزدى ناسيحاتتايتىن شارالار تىز­بەگى وسىلاي جالعاسا بەرەدى. وسى ءوڭىر تۋرالى تاريحي دەرەكتەر قاجەت بولسا, كەلگەن قوناقتاردى قابىلداۋ كەزىندە دە «مۇقتاريما اپاي قايدا ەكەن؟ ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۋرالى ول كىسىدەن ارتىق اڭگىمە ايتاتىن ءتىرى كۋاگەر جوق قوي!؟ اپايدى شاقىرىڭدار!» دەپ جاتادى.

ول الىستا قالعان جاس كۇنىنىڭ ەسكەرت­كىشىندەي مايبالىق اۋىلىنىڭ ادامدارى, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى, بارىمەن بولى­سەتىن اقكوڭىل, دارقان پەيىلدەرى تۋرالى بەرىلە اڭگىمەلەيدى.

مۇقتاريما: ء«بىز قازاقى تاربيەنىڭ تۇنىعىنا قانىپ وستىك. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەپ بابالارىمىز بولاشاق انا, جار تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن عوي. «قىز بالا سەكەڭدەپ كوشە كەزىپ, قىدىڭداپ بيگە, كينوعا بارا بەرمەۋى كەرەك», دەپ وتىراتىن اۋىل ۇلكەندەرى. انام «ۇيدە وتىر, ءساتتى كۇنى «تولەگەنىڭ» ءوزى كەلەدى» دەيتىن. قاسيەتتى انامنىڭ ءسوزى اينا-قاتەسىز ءدال كەلدى. بولاشاق جارىم وماربەك اياق جەتپەس الىستان ءوزى كەلدى. انامنىڭ ايتقاندارىن ورىنداعاننان كەم بولعانىم جوق. بۇگىنگى دارەجەگە جەتتىم», دەيدى.

مايبالىقتان ەل جاڭا قونىسقا كو­شىپ جاتقان-دى. اۋىلدا ەكى-ءۇش ءۇي عانا قالعان. مىنە, وسى ۇيلەردىڭ بىرىندە مۇقتاريما بەكىشقىزىنىڭ باۋىر ەتى بالاسى – ساعىنبەك وماربەك ۇلى تولەگەنوۆ 1986 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەدى. قازىر ول ءومىردىڭ بازارىندا ءوز ورنىن تاپقان ءۇيلى-باراندى ازامات.

مۇقتاريما باۋىرىنان ونگەن 4 بالاسىن اياققا تۇرعىزدى. اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان تۋمالاستارىن دا قولتىعىنان سۇيەپ, جاردەمدەسىپ, وقىتىپ, ەڭبەككە ارالاسۋىنا سەبەپشى بولدى.

ول اۋىلدىق جەردەگى كوپتەگەن مامان­دىقتاردا ءوزىنىڭ باقىتىن سىناپ كوردى. كومسومولدىق جولدامامەن تراكتوردىڭ دا «شتۋرۆالىنا» وتىردى. ەرتەلەتىپ شەلەگىن ۇستاپ سيىر فەرماسىندا ساۋىنشى دا, سول فەرمانىڭ بريگاديرى دە بولدى.

جۇرە كەلە مادەنيەت پەن الەۋمەتتىك سالاعا اۋىسىپ, ءونىمدى ەڭبەگىن جالعادى. ەلوردادا كوللەدجدى ءبىتىرىپ, كىتاپحانا­ مامانى بولدى. بۇگىنگى مۇقتا­ريما بالالارىنان ونگەن, بالاۋسا شىبىق نەمەرەلەرىنىڭ اراسىندا جول سىلتەپ, باعىت بەرىپ وتىرعان باقىتتى اجە. تەك ءوز بالالارى عانا ەمەس, ەلدىڭ بالالارىنا دا انالىق تىلەگىن ايتىپ, قامقورلىق تانىتىپ جۇرەدى. ول جاستارمەن كەزدەسۋدە حالىق دانالىقتارىن جانە نۇرا ءوڭىرىنىڭ بەلگىلى ازاماتى قۇرمانعالي جاقىپبەك ۇلى ق ۇلىمبەتتىڭ مىنا ناقىل سوزدەرىن ءجيى كەلتىرەدى: ء«ۇمىت ورگە تارتادى, ۇمىتسىزدىك كورگە تارتادى», «جامانعا باقىت قونسا, ول قونعانىن سەزبەيدى, ۇشقانىن عانا سەزەدى», «اقىلدى بولىپ ەڭبەك ەتسەڭ وزارسىڭ, اقىماق بولىپ ەڭبەك ەتسەڭ ازارسىڭ».

زامانانىڭ نەشە الۋان وقيعالارىن باستان وتكەرىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن مۇق­تاريمانىڭ جاستارعا ايتار اڭگىمەسى دە, ۇلگى-ونەگەسى دە جەتەرلىك. ءون بويىنا حالقىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ونى ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ جاس ۇرپاعىنىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ – مۇقتاريمانىڭ باستى قاعيداسى.

ومىرزاق وزعانباي,

«ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور