كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
تالايدىڭ تاۋىن شاعىپ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ارام ويىن جۇزەگە اسىراتىنداردىڭ ادام بالاسىنا جانى اشىعان كەزى جوق. ىشىڭدە نە جاتقانىن, نەدەن قينالاتىنىڭدى بىردەن كورە قوياتىن الاياقتاردى كورىپكەل, نە جارالى جانىڭدى ەمدەيتىن ءتاۋىپ, نە جولىڭدى اشاتىن بالشى ما دەپ قالاسىڭ كەيدە.
جاقىندا تelegram الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى 600-دەن اسا جازىلىمى بار «كرەديت جابۋ الەۋمەتتىك جوباسى1» دەگەن ارناعا كوزىم ءتۇستى. الەۋمەتتىك جوبا بولعان سوڭ اينالىپ وتپەي, بىردەن تىركەلىپ الدىم. باسىندا ءمان بەرمەگەنىممەن ارنا ىشىندە اڭگىمە قىزۋ تالقىلانادى ەكەن. ماسەلەن, «سىزدەر دە ءتۇسىپ قالماڭىزدار. اقىماق باسىم-اي. 14 650 تەڭگەم اۋاعا ۇشتى. نەسيە تولەيتىن ۋاقىتىم جاقىنداعاندا, قارىزعا باتىرىپ كەتتى» دەگەن جازبانى وقىپ, ارنا ارتىنداعى الاياقپەن جازىسىپ باقتىم. ءسويتىپ, «ميكروزايم, كرەديت ەسەپشوتىن ارەستتەن شەشىپ بەرەمىن, گرافيك ورناتامىن. سوت ارقىلى كرەديتتەرىڭىزدى ءوشىرىپ بەرەمىز. بىراق سوت جۇمىسىنا اقى الادى» دەگەن جارناما كىمنىڭ بولسىن كوزىنە بىردەن ىلىگەدى.
«نەسيەمدى جاۋىپ بەرە الاسىزدار ما, ول ءۇشىن نە ىستەۋىم كەرەك؟», دەگەنىم سول ەدى, بىردەن ءوزىن «ايگەرىم ايبەرگەنوۆا, الماتى قالاسى, سەيفۋللينا 112/2 مەكەنجايىندا ابزال تورەكۋلوۆتىڭ سوت كومەكشىسىمىن» دەپ تانىستىرعان قىز ماسەلەمنىڭ ەكى-ءۇش ساعاتتا شەشىلەتىنىن نىق سەنىممەن ايتتى. ول ءۇشىن تولىق اتى-ءجونىمدى, قاي قالادا تۇراتىنىمدى, قانشا تەڭگە نەسيەم بار جانە قاي بانكتەردەن ەكەنىن جازىپ جىبەرۋىم كەرەك ەكەن. سۇراعانىن بەرگەن سوڭ اقىسىن قاشان جازادى دەپ وتىرعاندا, «ۇيالى تەلەفون نومىرىڭىزگە 5 650 تەڭگە بىرلىك سالۋىڭىز كەرەك, تەك تاريف ۇستاپ قويماسىن» دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى ول. ء«تورت كۇندە 8 ادامنىڭ كرەديتىن جاۋىپ بەردىم» دەپ سەنىمدى كۇشەيتە تۇسكەن ول اقشا جارتى ساعاتتا تۇسپەسە, سوت مىرزا كومەك تىزىمىنەن وشىرەتىنىن ايتتى. ياعني بۇگىن تولەمەسەڭىز, مۇلدە كومەكتەسپەيمىز دەدى تاعى دا جانى اشىعانسىپ. سىلتاۋراتىپ اقىسىن تولەۋدى سوزبالاقتادىم...
«كرەديت جابۋ الەۋمەتتىك جوباسى1» دەگەن ارناعا قايتا كىرگەنىمدە, «الاياقتار, سەنبەڭىز! اقشا سۇراعان سوڭ اۋدارىپ ەدىم, ەندى بارماعىمدى تىستەپ وتىرمىن. ءبىرىنشى 5 650 تەڭگەنى ۆeeline نومىرگە سال دەپ, ەكىنشى كۇنى 15 مىڭ تەڭگە سۇرادى. تابا الماعان سوڭ 9 مىڭ تەڭگە تولەي سالىڭىز دەدى. جىبەرىپ ەدىم, ەندى كۇنى بويى جەلىدە وتىرسا دا جازعانىمدى ەلەمەي, جاۋاپ قايتارمايدى. اقىماق باسىم-اي. ۇمسىناي, ۇياتسىز ەكەنسىز, مۇقتاج ادامدى قارىزعا باتىرىپ, الداپ كەتتىڭىز. ايگەرىم, ابزال دەگەن سوت ءبارى وتىرىكشى بولىپ شىقتى. ەگەر ەرتەڭگە دەيىن اقشانى قايتارماسا, پوليتسياعا بارامىن», دەگەن تاعى ءبىر جازبا جىلت ەتە قالدى. ال بۇل ساتتە سوت كومەكشىسى-مىس ايگەرىم ماعان قايتا-قايتا اقشانى قاشان اۋداراسىز دەپ جازىپ وتىرعان-دى. جاۋاپ جازباعان سوڭ تelegram ارقىلى اۋديو قوڭىراۋ شالادى, قابىلداسام دىڭىلداعان تۇسىنىكسىز دىبىس قانا ەستىلىپ, جوق بولىپ كەتەدى.
ال اتالعان ارناعا تىركەلگەن شىمكەنتتىك ستۋدەنت دينارا مەلدەبەك مۇنىڭ ءبارى قىپ-قىزىل وتىرىك ەكەنىن اشىنا ايتادى. «ەشكىم سەن قينالىپ جاتىرسىڭ عوي دەپ نەسيەڭدى جاۋىپ بەرمەيدى. كەرىسىنشە ودان بەتەر قارىزىڭا قارىز قوسىپ بەرەتىنىن قايتەرسىڭ. ادامدارى دا از. باسىندا رەت-رەتىمەن جاۋىپ بەرەتىن بولىپ كورىنەدى. ول ءۇشىن بار-جوعى 1 500 تەڭگە سالۋ كەرەك-ءتىن. ء«بىر-ەكى جىلدا كەزەگىڭ كەلسە الاسىڭ, نەسيەڭدى جاباسىڭ» دەدى ماعان. سەنگەن جوقپىن. سەبەبى نەسيەسى جابىلعان ەشكىمدى كورمەدىم», دەيدى ول.
ءيا, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ پايداسىمەن بىرگە كولەڭكەلى جاقتارى دا ەتەك جايىپ, الاياقتاردىڭ قۇربانى بولعانداردى ءجيى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. ال اتالعان ارنادا الاياقتىقپەن اينالىسىپ وتىرعان جالعىز ادام ەمەس ەكەنى انىق. ءبىر الاياق جۇمىسىن جارنامالاسا, ەكىنشىسى «نەسيەمدى جاپتىم, الاقاي» دەپ جارياعا جار سالىپ كليەنت شاقىرادى. ونى وقىعاندار يمانداي سەنىپ, سوڭىنان وپىق جەپ, سالى سۋعا كەتىپ جاتادى.
مۇندايلاردىڭ ارباۋىنا تۇسپەس ءۇشىن پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ PhD دوكتورى, ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ باس ساراپشىسى بالابەك ساقتاعانوۆ ونلاين-ورتا وتە جىلدام قارقىنمەن وزگەرگەنىن, الەۋمەتتىك جەلى ادام مىنەز-قۇلقىنا قاتتى اسەر ەتكەنىن, پسيحولوگيا, كوممۋنيكاتسيا, ينفورماتيكا, بيزنەس, ساياسي عىلىمدار جانە باسقا دا سالالاردا جۇرگىزىلگەن بەلسەندى زەرتتەۋلەر ادامنىڭ ينتەرنەتتەگى, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مىنەز-قۇلقى جايلى جاڭا پايىمدار جاساپ جاتقانىن ايتادى.
– ناعىز الاياق – ول ەشنارسەگە ماجبۇرلەمەيدى. ول ءبىزدىڭ كۇيرەۋىمىزگە, الدانۋىمىزعا سەرىكتەس بولادى. ول ۇرلامايدى, ءبىز ءوزىمىز بەرەمىز. ول بىزگە ايتقىزبايدى, ءبىز وعان ءومىربايانىمىزدى ءوزىمىز ايتامىز. ءبىز سەنەمىز, ويتكەنى سەنگىمىز كەلەدى. وسىلايشا, الاياقتاردىڭ ارباۋىنا قالاي ءتۇسىپ قالعانىمىزدى اڭداماي قالامىز. نەگە؟ وعان سەبەپ نە؟ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا كەرەك ەمەس جەردە «اشىقتىق», كەرەك ەمەس جەردە «سەنگىشتىك» باسىم بولىپ كەتەدى. ادام وزىنە قىزىقتى نەمەسە قورقىنىشتى حابارلاما ەستىگەندە يمپۋلستىك كۇيگە ەنىپ, ابدىراپ, بارلىق شىنىن اقتارىپ تاستايدى. مىسالى, ء«سىز پاتەر ۇتىپ الدىڭىز, قۇتتىقتايمىز» دەگەن ادامعا قۋانعاننان بار شىندىقتى ايتىپ, الدىن الا سالىق رەتىندە سۇراعان اقشاسىن اۋدارىپ جىبەرىپ, سوڭىنان سان سوعىپ قالاتىندار قانشاما؟! ال قورقىنىش كەزىندە ء«سىزدىڭ تۋىسىڭىز نەمەسە بالاڭىز اپاتقا ۇشىرادى, تەز ارادا قاراجات جىبەرىڭىز» دەگەن حابارلاماعا ءبىرىنشى يمپۋلستىك ارەكەت – بىردەن سۇراعان اقشاسىن اۋدارىپ جىبەرەدى. كەيىن ادام ەسىن جيعان سوڭ بارىپ, الدانعانىن ءتۇسىنىپ, ۇيالعانىنان ەشكىمگە ايتپاي جاسىرىپ جۇرەدى. الاياقتار كەز كەلگەن اقپاراتتى سەنىمگە ەنۋ ءۇشىن جانە جەكە ولشەمىڭىزگە سايكەس جاسالعان الداۋ نۇسقاسىن ۇسىنۋ ءۇشىن وتە شەبەر پايدالانادى. ينتەرنەتتە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءوزىڭىز تۋرالى حابارلاعان اقپاراتتان ەرەكشە ساق بولۋ كەرەك. ولاردىڭ دامۋىمەن الاياقتار الدەقايدا جەڭىل جۇمىس ىستەي باستادى, ويتكەنى تسيفرلىق الەمگە ەنگەن سايىن شىندىقتى فانتاستيكادان اجىراتۋ قيىنعا سوعادى, – دەيدى پسيحولوگ مامان.
ال ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىندەگى اعا جەدەل ۋاكىلى ەرجان تاكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر الاياقتاردىڭ قۇربانى بولساڭىز, ياعني ماتەريالدىق شىعىنعا ۇشىراساڭىز, دەرەۋ 102 ءنومىرى بويىنشا پوليتسياعا حابارلاسىپ, سونىمەن قاتار سىزگە قىزمەت كورسەتەتىن بانككە شىعىپ, شوتتار مەن كارتالاردى بۇعاتتاۋ كەرەك.
– مۇنداي قىلمىستارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن مينيسترلىك بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق-پراكتيكالىق شارا قابىلدادى. وتكەن جىلدان باستاپ كيبەرقىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۆەدومستۆولىق باعدارلاما ىسكە اسىرىلۋدا. وڭىرلەردە ارنايى جەدەل-تەرگەۋ توپتارى قۇرىلدى. ينتەرنەت-الاياقتىقتاردى اشۋ مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدا جۇزەگە اسىرىلادى. توقسان سايىن كيبەرقىلمىستىڭ الدىن الۋ بويىنشا جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزىلەدى. مىسالى, 26-28 شىلدە ارالىعىندا «anti-fraud» ءىس-شاراسى وتكىزىلدى. ءۇش كۇن ىشىندە ينتەرنەت پايدالانۋشىلارعا قاتىستى 204 الاياقتىق انىقتالدى. سونىمەن قاتار باسقا دا بىرقاتار ءىس-شارا وتكىزىلەدى, بىراق ولار كوپشىلىككە جاريا ەتىلمەيدى. بيىل 9 ايدا 15 747 ينتەرنەت-الاياقتىق تىركەلدى, 3 061 قىلمىس اشىلدى, قالعانى بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە وسى جىلى ينتەرنەت-الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن 432 ادام, سونداي-اق 17 قىلمىستىق توپ ۇستالدى. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىندا كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق زالالدى وتەۋ ءۇشىن جابىرلەنۋشى تالاپ-ارىز بەرەدى. كۇدىكتى ادامدى ۇستاعان جانە ءىستى سوتقا جىبەرگەن كەزدە وسى تالاپ-ارىزدى سوت قارايدى جانە سوت ۇكىمى بويىنشا نە كۇدىكتى ءوزىنىڭ كىناسىن مويىنداعان جانە جابىرلەنۋشىگە كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋگە كەلىسكەن جاعدايدا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ شەڭبەرىندە قاناعاتتاندىرىلۋى مۇمكىن, – دەيدى ە.تاكەنوۆ.
بايقاعانىمىزداي, الاياقتار – ءوز-وزىنە وتە سەنىمدى, جوعارى ەموتسيونالدى ينتەللەكتىگە يە مانيپۋلياتورلار. ولاردىڭ پسيحيكاسىنىڭ ەرەكشەلىگى – بالالىق شاعىندا العان جاراقاتتارىنىڭ كوپتىگىنەن دە بولۋى مۇمكىن. ياعني بالا كۇنىندە ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بولماۋىنان ولار كەيبىر سەزىمدەردى ادام سەنەتىندەي بەينەلەۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ قۇرباندارىن بىردەن تابادى. الاياقتار ءۇشىن ەموتسيونالدى وسال قۇربانمەن جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا وڭاي. ادامداردىڭ ومىردەن ءتۇڭىلىپ, ەموتسيونالدى قۇلدىراۋ جاعدايىنا ءتۇسىپ, سترەستىك كۇيدە جۇرگەن ۋاقىتى – ولار ءۇشىن ساتتىلىككە جەتۋدىڭ ەڭ جاقسى مۇمكىندىگى. سول سەبەپتى دە ونداي جاعدايدا ولاردىڭ «قارماعى قاپقىش» كەلەدى. الاياقتاردىڭ قۇرعان تورىنا تۇسكىڭىز كەلمەسە, ارقاشان ءوزىڭىزدى تىنىشتاندىرىپ, سابىرلىقپەن قورقىنىشقا بەرىلمەي, جان-جاعىڭىزدا نە بولىپ جاتقانىن ۇنەمى ۇتىمدى تۇسىنۋگە تىرىسقانىڭىز دۇرىس.
ايتپاقشى, الداپ اقشامدى العىسى كەلگەن تelegram ارناسىنداعى الاياقتارعا ۋاقىت سوزبالاقتاپ ءجۇرىپ, ءبىراز سىرىنا قانىقتىم. مۇنداعى ماقساتىم, البەتتە, كيبەرالاياقتاردىڭ قيتۇرقى ارەكەتىنە كوز جەتكىزىپ, كوپشىلىكتى ساقتاندىرۋ بولاتىن.
