سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
بىلتىر ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋعا باعىتتالعان جاڭا زاڭ كۇشىنە ەنگەنى بەلگىلى. ونىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەت ەسەبىنەن جالعا بەرىلەتىن جانە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيەمەن راسىمدەلەتىن باسپانالاردىڭ «بارماق باستى, كوز قىستى» ارەكەتتەردىڭ جەتەگىندە كەتپەي, وعان شىنىمەن مۇقتاج جانداردىڭ اراسىنا ءادىل ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
جاڭا زاڭدا تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان ازاماتتار اراسىندا باسپانانى ءبولۋ تەتىگىنەن باسقا, وسى سالانى تولىق تسيفلاندىرۋ, اقپاراتتىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ, ونىڭ ەلەكتروندىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ سىندى ماسەلەلەرگە ماڭىز بەرىلدى.
بىلتىرعى قازان ايىنان باستاپ ىسكە كىرىسكەن «وتباسى بانككە» جەرگىلىكتى ورگاندار 640 مىڭنان استام كەزەكتە تۇرعان ادامنىڭ دەرەكتەرىن جولداعان. ولاردىڭ ارقايسىسىن ءجىتى قاراپ, ءتيىستى تالاپتارعا سايكەستىگىن تەكسەرگەن ۇلتتىق ينستيتۋت ءبىراز ولقىلىق تاپقان. دەرەكتەردى تالداۋ بارىسىندا ساراپشىلار جۇيەدەگى رەتسىزدىك پەن ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتتەرىنە قاتىستى قاتەلىكتەردى انىقتاعان. اتاپ ايتقاندا, قاعاز ەسەپتەن ەلەكتروندىق ەسەپكە وتكەن كەزدە كەيبىر دەرەكتەر جوعالىپ كەتكەن. باسپاناعا مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان كەي ازامات مەكەنجايىن باسقا وڭىرگە اۋىستىرعانى بەلگىلى بولعان. سونداي-اق وتباسى قۇرامىن تىركەگەن كەزدە كەتكەن قاتەلىكتەر مەن الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال ازاماتتارعا, ولاردىڭ زاڭدى وكىلدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر دە جەتەرلىك.
بازا دەرەكتەرىنە جۇرگىزىلگەن تالدامانى سارالاي كەلە, «وتباسى بانك» ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ, ولاردى تۇرعىن ءۇي كەزەگىنەن نەگىزسىز شىعارماس ءۇشىن بىرنەشە شەشىم قابىلداپتى.
ونىڭ ءبىرىنشىسى الەۋمەتتىك وسال توپتار, سونىڭ ىشىندە جەتىم بالالارعا قاتىستى بولدى. «مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن جەتىم بالالار كوبىنە باسقا قالاعا وقۋعا نەمەسە جۇمىسقا كەتىپ, تىركەۋىن وزگەرتەدى, كەيدە ءتىپتى ۋاقىتشا تىركەۋسىز قالاتىن كەزدەرى بولادى. وسىنداي جاعدايدا ولارعا «تۇرعىن ءۇي بولىنبەيدى» نەمەسە «مۇمكىن ەمەس» دەگەن جاۋاپتار بەرىلىپ وتىرعان. وسىعان بايلانىستى ءبىز مىناداي شەشىم قابىلداپ وتىرمىز: ەندى بۇل ساناتتاعى ازاماتتار تۇرعىن ءۇي الۋعا قاي وڭىردە كەزەككە تۇرسا, سول وڭىردەن باسپانالى بولا الادى. تىركەلگەن مەكەنجايى ماڭىزدى ەمەس», دەيدى «وتباسى بانك» باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆا.
كەيبىرەۋلەردە اكە-شەشەسىنەن مۇرا بولىپ قالعان نەمەسە جەكەشەلەندىرگەن ۇيدە ۇلەسى بولادى. مۇنداي ازاماتتار بۇعان دەيىن باسپانا كەزەگىنە تۇرۋ قۇقىنان قاعىلىپ كەلدى. ەندى پاتەردە نەمەسە ۇيدە شاعىن ۇلەسى بارلار مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن پاتەرگە كەزەككە تۇرا الادى, ولاردى ەشكىم دە كەزەكتەن ىسىرا المايدى. ياعني بيىل اقپاننان باستاپ, ۇلەستىڭ بولۋى تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرۋعا كەدەرگى ەمەس. كەزەكتە تۇرعاندار ۇلەسى بولسا دا, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا الا الادى.
بىراق «وتباسى بانك» ماماندارى ۇلەس پەن بىرلەسكەن مەنشىك ۇعىمىن شاتاستىرماۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ۇلەستىك مەنشىك دەگەنىمىز — تۇرعىن ءۇيدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنە يە بولۋ. مىسالى, پاتەردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى بولۋى مۇمكىن. قالعانى سول وتباسىنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە تيەسىلى. ال بىرلەسكەن مەنشىك – نەكەگە تۇرعان كەزدە ساتىپ الىنعان جىلجىمايتىن م ۇلىك. بۇل پاتەر ايەلىنىڭ نە كۇيەۋىنىڭ اتىندا بولسا, وندا ەكىنشى جاق اۆتوماتتى تۇردە سول ءۇيدىڭ يەسى بولىپ ەسەپتەلەدى دە ول مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسا المايدى.
بۇرىنعى ءتارتىپ بويىنشا كەزەكتە تۇرعاندارعا مەملەكەت تاراپىنان ءۇي بەرىلىپ, ول ادام كرەديتتىك نەمەسە جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيدەن باس تارتسا, وندا جۇيە ونى كەيىنگى 5 جىلدا تۇرعىن ءۇيى بار دەپ ەسەپتەپ, تۇرعىن ۇيگە تىركەۋ مارتەبەسىن توقتاتاتىن. ال قازىرگى جاڭا ەرەجە نەگىزىندە الگى ءۇي بەرىلگەن ادام شىنىمەن سول باسپانادا تۇرماعانى دالەلدەنسە, وندا قايتادان كەزەككە تۇرىپ, مەملەكەتتىك ۇيگە قول جەتكىزە الادى. ول ءۇشىن قولىندا اكىمدىكپەن جاسالعان كەلىسىمدى رەسمي تۇردە بۇزۋ تۋرالى قۇجاتى بولۋى كەرەك.
باقشا شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ءۇيى بار ادامدارعا دا جەڭىلدىك بەرىلىپ وتىر. جاڭا ءتارتىپ بويىنشا ولار دا جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن باسپاناعا ءۇمىتتى بولا الادى.
«وتباسى بانك» ماماندارى بازا دەرەكتەرىندە كوپتەگەن قاتەلىك كەتكەنىن العا تارتتى. مىسالى, قامقورشىلاردى تاربيەلەنۋشىلەرمەن اۋىستىرعان, اتا-انالاردىڭ ورنىنا بالا جازىلىپ كەتكەن. «قۇجاتتاعى قاتەلەردى ءوتىنىش جازىپ نەمەسە اكىمدىك حاتىمەن, سوت شەشىمىمەن تۇزەۋ كەرەك. كەيبىر دەرەكتەردە وتباسىنىڭ قۇرامىندا بوتەن ادامدار كورسەتىلگەنىن انىقتادىق. كەزەكتە تۇرعاندار جۇيەدە تۋىسى ەمەس ادامدى وتباسى مۇشەسى رەتىندە تىركەگەن. مۇنداي ازاماتتا ارىز بەن راستايتىن قۇجاتتارى بويىنشا وتباسى قۇرامىنان شىعارىلادى. تۇرعىن ءۇيدى ەسكىرگەن دەرەكتەر بويىنشا ءبولۋ جاعدايلارى دا كەزدەستى. مىسالى, شىن مانىندە جوق وتباسىلارعا پاتەر بولىنگەن. سونىڭ سالدارىنان ودان كەيىن تۇرعان ازامات كەزەگىن ۇزاق كۇتىپ قالعان. سوندىقتان جالعا بەرىلەتىن نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق ءۇي قۇجاتتارى تۇگەل, دەرەكتەرى جاڭارتىلعان ادامدارعا عانا بولىنەدى», دەيدى بانك ماماندارى.
«وتباسى بانك» بارلىق قابىلدانعان شەشىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«كەزەكتەگى ءار جازبانىڭ ارتىندا وتباسىنىڭ ءومىرى, ءۇمىتى تۇرعانىن جاقسى تۇسىنەمىز. ءبىزدىڭ مىندەت – ءار جاعدايدى ءادىل باعالاۋ. بۇرىن جۇيەدە قاتەلىك بولسا, ونى بۇگىن تۇزەتۋىمىز كەرەك. «وتباسى بانك» حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەستىپ وتىر جانە ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىرىن ناقتى جاقسارتاتىن شەشىمدەر قابىلداۋىن جالعاستىرادى», دەدى ل.يبراگيموۆا.
ۇلتتىق ينستيتۋت كەلەشەكتە ءبىر ۇيگە مۇقتاج بولىپ وتىرعان ەل ازاماتتارىنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ارنايى تۇرعىن ءۇي كوميسسياسى قۇرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ايتا كەتتى.
