ادىلەتتى قازاقستانعا جاسالعان ماڭىزدى قادام
سەنات توراعاسى قاراعاندى وبلىسىنىڭ شاحتينسك قالاسىنداعى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق شاحتاسىندا بولعان اپات سالدارىنان قازا تاپقان جۇمىسشىلاردىڭ وتباسىلارىنا كوڭىل ايتتى جانە زارداپ شەككەندەردىڭ تەزىرەك ساۋىعىپ كەتۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. ماۋلەن اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمىنە اپات سەبەپتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋدى جانە قايتىس بولعاندار مەن جاراقات العانداردىڭ وتباسىلارىنا ءتيىستى كومەك كورسەتۋدى تاپسىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق پالاتا سپيكەرى تەرگەۋ قورىتىندىسىنا سايكەس مۇنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا قاجەتتى شارالاردىڭ ءبارىن ىسكە اسىرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
ەڭ اۋەلى دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» زاڭ جوباسى قارادى. اتالعان ماسەلە جونىندە بايانداما جاساعان ادىلەت ءمينيسترى قانات ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى 3 بولىمنەن, 10 تاراۋدان جانە 67 باپتان تۇرادى.
«مازمۇنى بويىنشا قۇجات ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشىسى – ول كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جانە ونىڭ سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى, ولاردىڭ كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى. ال ەكىنشى ءبولىم كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىنە ارنالعان. كونستيتۋتسيالىق سوت – ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورگان. بيلىكتىڭ سوت تارماعىنا جاتپايدى. ويتكەنى بۇل ماسەلە كونستيتۋتسيادا تۇپكىلىكتى شەشىلدى. زاڭ جوباسىندا كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىن تاعايىنداۋ جانە ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن توقتاتۋ تارتىبىنە بايلانىستى ماسەلەلەر ەگجەي-تەگجەي رەگلامەنتتەلگەن. ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن كەپىلدىكتەرى دە بەكىتىلگەن.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتتەرى كونستيتۋتسيانىڭ 72-بابىمەن رەتتەلگەن. ماسەلەن, ولارعا سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ دۇرىستىعى ماسەلەلەرىن قاراۋ, پارلامەنت قابىلداعان زاڭدار مەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن قاراۋ, سونداي-اق كونستيتۋتسيا نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ قۇزىرەتى جاتقىزىلعان. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قارايدى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە بەرىلدى», دەدى ق.مۋسين.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, زاڭ جوباسىنىڭ ەكىنشى ءبولىمى كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ جالپى شارتتارى مەن قاعيداتتارىن بەكىتۋگە ارنالعان. كونستيتۋتسيالىق سوتقا جولداناتىن وتىنىشتەردىڭ تۇرلەرى, ولاردىڭ نىسانى مەن مازمۇنى ايقىندالعان.
سەنات توراعاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭداردى قابىلداۋ جونىندە پىكىر ءبىلدىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ پارلامەنت جۇمىسىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
«ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى – ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ, بيلىك تارماقتارىنىڭ جانە ورتالىق پەن وڭىرلەردىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇگىن قابىلدانعان زاڭدار دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋعا, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك جانە ساياسي قۇرىلىمدارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز. بۇل – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وسى رەتتە جاڭا تالاپتارعا سايكەس ەل پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي پارتياعا مۇشە بولۋى توقتاتىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل نورما بارلىق سۋدياعا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىنە جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا دا قاتىستى بولماق. ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا ساياسي پارتيالاردىڭ فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرىندە لاۋازىمدار يەلەنۋگە تىيىم سالىنادى.
پروكۋراتۋرا مىندەتى – ادام قۇقىعىن قورعاۋ
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. قۇجاتقا قاتىستى باياندامانى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىنداليەۆ جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – پروكۋراتۋرانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالعان. ياعني «پروكۋراتۋرا ءوز مىندەتتەرىن ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىرادى» دەلىنگەن.
«مۇنداي باپ زاڭنامادا العاش رەت بەرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار جوبادا بارلىق قىزمەت باعىتتارى بويىنشا پروكۋرورلاردىڭ قۇزىرەتتەرى تىزبەلەپ بەرىلگەن. بۇل ەڭ الدىمەن ازاماتتار ءۇشىن ماڭىزدى. ولار پروكۋروردىڭ زاڭدا بار قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تولىق بىلەتىن بولادى. ەكىنشىدەن, جۇيەلى تۇردە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن پروكۋرورلار قانداي مىندەتتەر اتقارۋعا ءتيىس ەكەنى ناقتى جازىلىپ وتىر», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
باس پروكۋرور ورىنباسارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قۇجاتتا پروكۋرورلار تەكسەرۋ كەزىندە تالداۋ نەمەسە اكتىلەرگە باعالاۋ جاساعاندا مالىمەتتەر مەن قۇجاتتاردى الدىرۋعا, لاۋازىمدى, باسقا دا ادامداردان جاۋاپ الۋعا, ساراپتاما تاعايىنداۋعا قۇقىلى ەكەنى ناقتى جازىلماق.
سونىمەن قاتار زاڭسىز اكتىلەردى توقتاتا تۇرۋعا, زاڭسىز تىيىم سالىنسا, شەكتەۋ قويىلعان بولسا, ولاردىڭ كۇشىن جويۋدى تالاپ ەتۋگە, زاڭسىز ۇستالعان ادامداردى دەرەۋ بوساتۋعا مىندەتتى. زاڭ جوباسىندا «ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىل» دەگەن باپ ەنگىزىلدى. بۇل باپتا ادام قۇقىعى جونىندەگى وكىلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ نەگىزدەرى بەكىتىلگەن.
«بۇل كونستيتۋتسيالىق زاڭ بيىلعى ماۋسىم ايىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەندى. قۇجاتقا سايكەس پروكۋراتۋرانىڭ نەگىزگى ماقساتتارى ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارى رەتىندە قورعاۋ, ەل اۋماعىندا زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ ايقىندالدى. وسىلايشا, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى العاش رەت كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلىپ وتىر. مۇنداي قادام قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسارى ءسوزسىز», دەدى سەنات توراعاسى.
ومبۋدسمەن ينستيتۋتى نىعايادى
سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن بەكىتۋ. وسىلايشا, قۇجاتتا ۋاكىل قىزمەتىنىڭ مىندەتتەرى, تاۋەلسىزدىگى مەن وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر وزگە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ الدىندا ەسەپ بەرمەۋىنىڭ كەپىلدىكتەرى بەكىتىلدى.
«بۇدان بىلاي ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قۇقىقتىق جاعدايى مەن ونىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن ايقىندالادى. جالپى, كونستيتۋتسيالىق زاڭ 6 تاراۋدان جانە 23 باپتان تۇرادى. زاڭ جوباسى ۋاكىل قىزمەتىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن, ونىڭ قۇقىقتىق جاعدايى مەن قۇزىرەتىن اشادى. ۋاكىلدىڭ, ونىڭ وبلىستارداعى وكىلدەرىنىڭ جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ەرەجەلەر كوزدەلگەن.
قولدانىستاعى زاڭدا كوزدەلمەگەن نەگىزگى جاڭا ەرەجەلەرگە تولىعىراق توقتالعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتۋ ەسكەرىلگەن. كونستيتۋتسيا نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قۇجاتتا ۋاكىلدىڭ ادامنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى ماسەلەسى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. سونداي-اق باسقا مەملەكەتتەردىڭ شاقىرۋى بويىنشا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا بايقاۋشى رەتىندە ارەكەت ەتۋ قۇقىعىن بەرۋ ۇسىنىلادى.
ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا ونىڭ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدارعا جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنە كەدەرگىسىز بارۋ قۇقىعى بەكىتىلەدى. سونىمەن قاتار ۋاكىلدىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىگىندە زاڭدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىق باسشىسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن ەنگىزۋ, سونداي-اق ۇلتتىق ورتالىقتىڭ قوسىمشا فۋنكتسيالارى بەلگىلەنەدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ق.مۋسين.
اتالعان ماسەلە جونىندە سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تا پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قۇقىقتىق جاعدايى مەن ونىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى ايقىندالعان.
«ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى ادام مەن ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جاردەمدەسۋ. ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن نىعايتۋ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق, الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان ساياسي رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى بولىگى», دەدى پالاتا سپيكەرى.
جاڭا ساياسي مودەل
سونىمەن قاتار سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قاراپ, قابىلدادى. بۇل قۇجات 8 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» جانە تاعى باسقا زاڭدار بار.
«زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن قىسقارتۋ, پارلامەنت پالاتالارىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبىن جانە ونىڭ بىرقاتار فۋنكتسياسىن قايتا قاراۋ, پارلامەنتتەگى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى, ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ, سونداي-اق سايلاۋ پروتسەسىن جاڭعىرتۋ بولىگىندە جولداۋ اياسىنداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ تولىققاندى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. تۇزەتۋلەردى ءۇش نەگىزگى باعىتقا بولۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, زاڭ جوباسى پرەزيدەنتتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ اكتىلەرىنە قاتىستى وكىلەتتىكتەرىن قىسقارتۋعا جانە بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدى بوساتۋعا قاتىستى ەرەجەلەردى قامتيدى. سونداي-اق پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارىن, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جانە جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعالارىن تاعايىنداۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن وزگەرتۋگە قاتىستى تۇزەتۋلەر كوزدەلگەن», دەدى ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسين.
سونىمەن قاتار پارلامەنت پالاتالارىندا زاڭداردى قاراۋ جانە قابىلداۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر بەكىتىلەدى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋگە بايلانىستى دەپۋتاتتى كەرى قايتارىپ الۋ تەتىگىن قوسا العاندا, پارلامەنت ماجىلىسىندە جانە ءماسليحاتتاردا ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە باعىتتالعان ەرەجەلەردى سايلاۋ زاڭناماسىندا قامتۋ ۇسىنىلادى. سايلاۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر قاراستىرىلعان. بۇدان باسقا, اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەدى.
«وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى بىرقاتار ماڭىزدى قۇقىقتىق نورما كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ەرەجەلەرىمەن سايكەستەندىرىلدى. ناقتى ايتقاندا, ەل پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى ءبىر رەتتىك 7 جىلدىق مەرزىممەن شەكتەلەدى. 20 قاراشاعا جوسپارلانعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وسى وزگەرىستەر ەسكەرىلە وتىرىپ وتەدى. ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتاردى قالىپتاستىرۋدىڭ ارالاس ۇلگىسىن ەنگىزۋگە قۇقىقتىق نەگىز پايدا بولدى. قابىلدانعان زاڭ اكىمدەردى سايلاۋ جۇيەسىن اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قولدانۋ ماسەلەلەرىن دە قامتيدى. زاڭدا سەنات پەن ءماجىلىستىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندەگى فۋنكتسيالارعا قاتىستى جاڭا نورمالار دا بار. وسى جانە باسقا دا وزگەرىستەر ازاماتتارىمىزدىڭ سۇرانىستارى مەن مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن جاڭا ساياسي مودەل قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قابىلدادى.
سەنات سپيكەرى زاڭداردىڭ قابىلدانۋى جونىندە پىكىر ءبىلدىرىپ, ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ازاماتتاردىڭ ەلدى جاڭعىرتۋ ىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق جاڭا نورمالار جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ دەربەستىگىن نىعايتۋ جانە كوپپارتيالىلىقتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق جاعداي جاسايدى.
