BioRxiv سايتىندا ادەتتە تەكسەرۋدەن وتپەگەن الدىن الا زەرتتەۋ ناتيجەسى جاريالانادى. سودان كەيىن سول سالاعا قاتىستى عالىمدار عىلىمي جۇمىستى زەردەلەپ, كەم-كەتىگىنە ءۇڭىلىپ, peer review جاسايدى, ياعني ساراپتامالىق باعا بەرەدى. الدا-جالدا ماقالادا ايتىلعان مالىمەتتەر دۇرىس بولسا, ونى عىلىمي جۋرنالعا جاريالاۋعا رۇقسات ەتەدى. سوندىقتان اتالعان سايتقا سالىنعان زەرتتەۋلەردى ناقتى مالىمەت دەپ قاراۋعا ءالى ەرتە. دەگەنمەن مۇنداي تاقىرىپتىڭ قايتا-قايتا كوتەرىلۋى COVID-ءتىڭ قايدان شىققانىنا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىمنىڭ ءالى دە ناقتى تابىلماي تۇرعانىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
اكادەميالىق ورتانى ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇل اقپاراتتى جاقتاۋشىلار دا, سىنايتىندار دا جەتەرلىك. ماسەلەن, زەرتتەۋ اۆتورلارى ۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانىنا سەنىمدى. مۇنى كەيبىر پروفەسسورلار دا قولداپ وتىر. بىراق باسقا عالىمدار زەرتتەۋ كەزىندە كوپتەگەن كەمشىلىك جىبەرىلگەنىن العا تارتادى.
عىلىمي جۇمىستى جۇرگىزگەندەردىڭ ءبىرى الەكس ۋوشبەرننىڭ ايتۋىنشا, زەرتحانادا كوروناۆيرۋستى ءبولىپ, دنق-نى قايتا جاساقتاعان. سونىڭ سالدارىنان ىندەت ادامعا جۇعاتىنداي قالىپقا كەلگەن.
ء«بىز SARS-CoV-2 زەرتحانادا سينتەزدەلدى مە دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك. زەرتحانادا ونى سينتەزدەۋدىڭ جالپى ءادىسىن تەكسەردىك. ادەتتە مۇنداي ءادىس ءىز قالدىرمايدى دەپ ەسەپتەلدى. بىراق قولدان جاسالعانىنا دالەل بولاتىن بەلگى تاپتىق. ياعني SARS-CoV-2 گەنومىندا مۇنداي ءىز قالعان», دەيدى ا.ۋوشبەرن.
كوروناۆيرۋستىڭ قايدان شىققانى تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى ۆيكونت مەتت ريدلي جاڭا جۇمىستى «وتە ماڭىزدى زەرتتەۋ» دەپ اتادى. «SARS-CoV-2 ادامنىڭ ارەكەتى ەكەنىن دالەلدەيتىن مالىمەت بۇرىننان كورىنبەيتىن جەردە جاسىرىلعان بولۋى مۇمكىن», دەيدى ول.
UCL گەنەتيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور فرانسۋا باللۋ زەرتتەۋدى SARS-CoV-2 ۆيرۋسى تابيعي جولمەن جۇققان دەگەن ستسەناريگە قارسى تۇرۋعا لايىق دالەل دەپ ەسەپتەپ وتىر.
بىراق عىلىمي جۇمىسقا كۇدىكپەن قارايتىندار دا جەتەرلىك. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, اۆتورلار ۆيرۋستىڭ زەرتحانادا جاسالۋىنىڭ دالەلى دەپ مالىمدەگەن دەرەكتەر سەنىمدى ەمەس. ويتكەنى مۇنداي گەنەتيكالىق ىزدەر تابيعي تۇردە كوپتەگەن ۆيرۋستا, سونىڭ ىشىندە تۇماۋدىڭ ۆيرۋسىندا دا كەزدەسەدى.
لوندونداعى كينگس كوللەدجىنىڭ (KCL) ۆيرۋسولوگيا پروفەسسورى, پروفەسسور ستيۋارت نيل زەرتتەۋ اۆتورلارىن وزدەرىنە قاجەت مالىمەتتى عانا الىپ, قالعان دەرەكتەرگە ءمان بەرمەگەن دەپ ايىپتايدى. وسىلايشا, «ماقالانى وزدەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن عانا ازىرلەگەن» دەگەن پىكىردە.
«داۋ تۋعىزعان ماقالا اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا پىكىرتالاسقا اينالۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت», دەيدى س.نيل.
گلازگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيرۋستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۆيرۋستىق گەنوميكا جەتەكشىسى پروفەسسور دەۆيد روبەرتسون زەرتتەۋدى «تۇككە تۇرمايدى ءارى ادامداردى جاڭىلىستىرادى» دەپ ەسەپتەيدى.
سكريپپس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ يممۋنولوگيا جانە ميكروبيولوگيا ءبولىمىنىڭ پروفەسسورى, ەۆوليۋتسيالىق بيولوگ جانە پروفەسسور كريستيان اندەرسەن بۇل جۇمىستى «عىلىم اتىن جامىلعان جازبادان باسقا ەشتەڭە ەمەس» دەپ اتادى. «جالپاق تىلمەن ايتقاندا, بۇل تۇككە تۇرمايدى, ونىمەن اينالىسۋدىڭ قاجەتى جوق», دەيدى ول. سونداي-اق زەرتتەۋدى بالاباقشاداعى مولەكۋليارلىق بيولوگيا دەڭگەيىنەن دە تومەن دەپ مالىمدەدى.
جالپى, كوروناۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى داۋ ىندەت شارتاراپتى شارپىعاننان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۆيرۋستىڭ ۋحانداعى زەرتحانادا جاسالعانىن مالىمدەگەن ەدى. ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنسە دە ىندەتتىڭ ورشۋىنە قىتاي كىنالى دەپ, بارلاۋ قىزمەتىنىڭ قولىندا سەنىمدى دەرەكتەر بار ەكەنىنە ەكپىن بەردى.
قىتاي تاراپى قاۋىپتى دەرتتىڭ شاھارداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساتاتىن بازاردان تاراعانىن العا تارتقان-دى. 2020 جىلعى قاڭتاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاڭا كوروناۆيرۋستىڭ ءتۇرى ۋحانداعى زەرتحانادا جاسالعانى تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە كەڭ تارادى. كوپ ۇزاماي, قاڭتاردىڭ اياعىندا The Lancet جۋرنالىندا قاۋىپتى دەرتتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەندەردى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ماقالاسى جاريالاندى. وندا باستاپقىدا اۋىرعان 41 ناۋقاستىڭ 13-ءى ۋحانداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساۋدالايتىن بازارعا مۇلدەم بارماعانى انىقتالدى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز.
بۇكىل الەم قىتايداعى «جۇمباق دەرت» تۋرالى تالقىلاپ جاتقاندا, اقش سەناتورى توم كوتتون COVID-19 ۋحانداعى زەرتحانادان تارالۋى ىقتيمال دەپ مالىمدەدى. ايتا كەتەرلىگى, وڭتۇستىك قىتاي تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بوتاو سياو ەلەڭ-الاڭ تۇستا ماقالا جاريالاپ, ۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانى تۋرالى اڭگىمەنى ودان سايىن كۇشەيتە ءتۇستى. راس, كوپ ۇزاماي-اق عالىم ماقالاسىن ءوشىرىپ تاستادى. بىراق بۇل جەلدەي ەسكەن قاۋەسەتتى توقتاتقان جوق.
جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنى بەلگىلى. COVID-19 ۆيرۋسىنىڭ وزدىگىنەن پايدا بولماعانىنا سەنەتىندەر كوپ. بۇعان نەگىز دە بار. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن Nature Medicine جۋرنالىندا كوروناۆيرۋسقا جاسالعان تاجىريبە تۋرالى عىلىمي ماقالا جاريالاندى. سوعان سۇيەنسەك, عالىمدار جارقاناتتا كەزدەسەتىن SHC014 كوروناۆيرۋسىن گەندىك تۇرعىدا وزگەرتىپ كورگەن ەكەن. ناتيجەسىندە, اتالعان ۆيرۋس ادامنىڭ تىنىس الۋ جولدارىن زاقىمدايتىنى, جارقاناتتان تىكەلەي ادامعا جۇعا بەرەتىنى انىقتالعان. ءبىر قىزىعى, بۇل زەرتتەۋدى سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۋحانداعى بيولوگيالىق ينستيتۋت عالىمدارى بىرلەسىپ جۇرگىزگەن. التى جىل بۇرىن جاسالعان تاجىريبە ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگىنە كۇمانمەن قارايتىندار سانىن ارتتىرا تۇسپەسە, كەمىتكەن جوق.
راسىن ايتۋ كەرەك, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كوروناۆيرۋستىڭ تابيعي جولمەن تاراعانىنا سەنىمدى. بۇعان قاتىستى ۇيىم باسشىسى دا تالاي رەت مالىمدەمە جاسادى. اتالعان ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ ماقساتىندا ددۇ بىرنەشە مارتە عالىمدارىن ۋحانعا جىبەردى. بىراق جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ تولىققاندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەۋىنە بايلانىستى كەسىمدى شەشىم شىقپاي وتىر. دەگەنمەن ددۇ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەبرەيەسۋس كوروناۆيرۋستىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءالى دە باسى اشىق دەپ ايتتى.
نەگىزى ۆيرۋستىڭ زەرتحانادان «قاشىپ» كەتۋى سەنىمسىز جاعداي ەمەس. Economist جۋرنالى مۇنداي جاعداي ءبىز ويلاعاننان دا ءجيى كەزدەسەتىنىن العا تارتادى. مىسالى, 1977 جىلى كەڭ تارالعان تۇماۋ ەپيدەمياسى كەزىندە ونىڭ ۆيرۋسى زەرتحانا قىزمەتكەرىنە جۇققان. سودان كەيىن باسقالارعا تارالعان.
وسى ورايدا, ساراپشىلار ىندەتتىڭ تارالۋىنا قاتىستى بىرنەشە نۇسقا ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ بىرىندە ۋحانداعى زەرتحانا قىزمەتكەرى تابيعاتتا جان-جانۋارلارعا سىناق جۇرگىزىپ جۇرگەندە, ۆيرۋستى «ىلە» كەتۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, باسقالارعا دا تاراتقان. كەلەسى نۇسقادا قىزمەتكەر ۆيرۋستى زەرتحانادا جۇرگەندە ابايسىزدا جۇقتىرعان. بىراق ازىرگە قاي تاراپتىڭ دا ستسەناريى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى حالىقارالىق كونسەنسۋسقا يە جانۋاردان ادامعا تابيعي جولمەن جۇقتى دەيتىن پىكىر ءالى دە بۇلتارتپاس دالەلدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى COVID-19 العاشقىدا ۋحانداعى جابايى بازاردا تارالدى دەيتىن دەرەكتىڭ ءوزى ناقتى ەمەس.
COVID-19-دىڭ زەرتحانادا جاسالعانى جونىندەگى اڭگىمەنىڭ اكادەميالىق ورتادا تالقىلانۋىنا مىنا جايت تا اسەر ەتىپ وتىر. باستاپقىدا ۆيرۋس جارقاناتتان ادامعا جۇققانى ايتىلدى. كەيىنىرەك عالىمدار ورتادا ءبىر جانۋاردىڭ بولعانىن العا تارتتى. ماسەلەن, جىلان نەمەسە پانگولين تاسىمالداعىش اتانۋى مۇمكىن دەستى. ءتىپتى سۋسار, بورسىق دەگەن دە بولجامدار ايتىلدى.
بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار ناقتى انىقتالعان جوق. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2002 جىلعى SARS ەپيدەمياسى كەزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جارقاناتتان تسيۆەتاعا جۇققانى, ودان ادامعا وتكەنى 4 اي ىشىندە بەلگىلى بولدى. 2012 جىلعى MERS ەپيدەمياسىندا دا اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار تۇيە ەكەنى 9 ايدا انىقتالدى. ال COVID-19 ىندەتىنىڭ باستالعانىنا ەكى جىلدان اسسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداۋشى اڭ تابىلار ەمەس.
ۆيرۋستىڭ قايدان شىققانىنا «باس قاتىرعان» قىتاي عالىمدارى ءبىر قىزىقتىڭ بەتىن اشتى. يۋننان پروۆينتسياسىندا جارقاناتتاردىڭ گەنىن زەرتتەپ ءجۇرىپ, ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنەن شىققان قۇستا RpYN06 ۆيرۋسى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سويتسە, اتالعان ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى COVID-19-عا 94,5 پايىز سايكەس كورىنەدى.
كارتاعا كوز جۇگىرتسەك, يۋننان پروۆينتسياسى مەن ۋحان قالاسىنىڭ اراسى اجەپتەۋىر الشاق جاتقانىن اڭعارامىز. قازىرگى كوروناۆيرۋستىڭ ارعى اتاسى RpYN06 ۆيرۋسى بولسا ءارى ونى يۋنناننان تاپسا, ول قالايشا تىپ-تىنىش قالپىندا 1500 شاقىرىمدى باسىپ وتكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. الدا-جالدا ۆيرۋس تابيعي جولمەن جۇقسا, ەپيدەميا ۋحاندا ەمەس, يۋنناندا باستالۋى كەرەك ەدى عوي دەگەن زاڭدى ساۋال تاعى الدان شىعادى.
وسىلايشا, كوروناۆيرۋستىڭ قايدان شىققانى تۋرالى داۋ ءالى دە باسىلار ەمەس. جەر-جاھاندى ابىگەرگە سالعان ىندەت كەيىنگى كەزدە سايابىرسىدى. بىراق قاۋىپتى دەرتتەن ءبىرجولا قۇتىلدىق دەپ ايتۋعا ەرتە. الەمدى بىلاي قويعاندا, قازاقستاندا دا كۇن سايىن جۇقتىرعاندار سانى انىقتالادى. ماسەلەن, بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە 1,4 ميلليون ادامنىڭ تەستى وڭ ناتيجە كورسەتكەن. تاۋلىگىنە 40-50 ادامنىڭ ناۋقاستانعانى انىقتالادى.
