كلاسسيكالىق شىعارما قالاي تۋادى؟ اۋەلى كىسى جۇرەگى مەن ساناسىندا, ءتىپتى زامانا ساناسىندا سۇراق تۋاتىن بولۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, كلاسسيكالىق شىعارمانىڭ باستى بەلگىسى – ماڭگىلىك سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋى مەن ماڭگىلىك سۇراقتاردى قويۋىندا. داۋىرگە, عاسىرعا, ءوز زامانىنا, قوعامىنا, ادامزاتقا, تاريحقا, قۇدايعا, ءتىپتى وزىنە. سۇراقتىڭ تۋى – قالامگەردىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى.
تەڭىز تەرەڭ ەمەس, كىسىنىڭ جۇرەگى تەرەڭ, سول تەرەڭگە تاستاعان كەي دۇنيەڭىز جۇرەكتىڭ تۇبىنە باتا الماي قايتادان قالقىپ شىعا كەلەدى, سول قالقىپ شىققان دۇنيە – سۇراق. ادامزات دەگەن اسقاق ءسوزدى ايتپاس بۇرىن, ادام دەگەن ۇعىمنىڭ ودان استە كەم ەمەستىگىنە كەلىسىپ العان ءجون شىعار. ادام, جەكە ادام عانا ادامزاتتى ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن, ابىرجىتاتىن, مازاسىن الاتىن, قايعىلاندىراتىن سۇراق قويادى. سول سۇراقتىڭ ەڭ ادىلەتتىسى, ەڭ وزەكتىسى, ەڭ اۋىرى ادامزاتتىڭ سۇراعىنا اينالادى. شىندىق پەن وتىرىكتىڭ ءوزى سۇراقتان كەيىن تۋادى.
ال كلاسسيكالىق شىعارمانىڭ ءولۋى دەگەنىمىز, ونىڭ وقىلماۋى ەمەس, سول سۇراقتىڭ ريتوريكالىق سۇراققا اينالىپ كەتۋى دەپ بىلەمىن. وعان جاۋاپ بەرۋدى ەشكىمنىڭ دە قاجەت دەپ تاپپاۋى.
بۇل جازبامىزدا مىسال ەتكەلى وتىرعان بىرنەشە ساۋال – ماڭگىلىك ساۋالدار. الەمنىڭ الدىنا ادەبيەت قويعان ساۋالدار. ءبىز ءار ۋاقىت, ءار حالىق ادەبيەتىنەن بىرنەشەۋىن عانا الىپ وتىرمىز, اسىلىندا بۇلار كوپ. ونى ءار عاسىر, ءار مەملەكەت, ءار قوعام, ءار ادام ءوزى وزىنە كۇندەلىكتى قويۋعا مىندەتتى بولار. مىندەتتى دەگەن ءسوزدىڭ شىنتاعى ۇشكىر, تىزەسى ءسۇيىر – ەتىڭە باتادى, الايدا مىندەتتى بولماساق, ءماجبۇر بولارمىز. كۇندەلىكتى ومىردە وسى ساۋالدار الدىڭنان شىعىپ وتىرادى.
ايتماتوۆ پەن مۇحامەدجانوۆ تاندەمىنەن تۋعان «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدە» اقىن قويدى دەيتىن ءبىر سۇراق بار, ماڭگىلىك سۇراقتىڭ ءبىرى وسى:
ماڭگى تالاس, ماڭگى داۋ,
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
قان ساسىعان سوعىستا دا سول سۇراۋ –
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
ۇرانداعان جورىقتا دا سول سۇراۋ –
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
تۋرا اجال كەپ, قورىققاندا دا سول سۇراۋ –
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
جاۋدان قاشىپ جاسىعاندا سول سۇراۋ –
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
جاۋدى جەڭىپ تاسىعاندا سول سۇراۋ –
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
كىم ءبىزدى وسى داۋ-تالاسقا قالدىرعان,
قاشان بولسىن شىعا كەلەر الدىڭنان.
ايتىڭدارشى,
قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟
كەيىپكەردىڭ ءبىرى وسى ساتتە: «سوعىس, باۋىرلارىم, سوعىس. سوعىس دەگەنىڭ دۇنيە تانۋدىڭ ەڭ اۋىر مەكتەبى» دەگەن ءسوزدى ايتادى. جەر بەتىندە ءاربىر ءسات سايىن سوعىس ءجۇرىپ جاتادى. حالىقتار مەن حالىقتار, مادەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەر, يدەيالار مەن يدەيالار شايقاسادى. جەكە ادام ءومىرىنىڭ ءار ءساتى دە – مايدان, وزگەمەن, ومىرمەن, وزىمەن مايدان.
بارلىعى دا وسى ادامنىڭ ادام بولىپ قالۋى ماسەلەسىنە بايلانادى, جەلىدەگى ق ۇلىنداي, كوگەندەگى قوزىداي. ادام بولىپ تۋ, ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ, ادام بولىپ ومىردەن ءوتۋ. وسى ءبىر ۇزاق جولدا, ۇزاقتىعى – ادامنىڭ جارالۋى مەن حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىمەن پاراپار جولدا كەزدەسەتىن بولۋ مەن بولماۋ, بار مەن جوق, ءوزىڭدى تابۋ مەن جوعالتۋ, تازالىق پەن ناستىق, كوركەمدىك پەن ۇسقىنسىزدىق, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق, مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك, ساتقىندىق پەن بەرىكتىك, تۇراقتىلىق پەن تابانسىزدىق, ماحاببات پەن عاداۋات, ءومىر مەن ءولىم – وسىنىڭ بارلىعى-بارلىعى ساۋال بولىپ قويىلادى, ساۋال بولىپ قالادى.
«ولمەك پە, قالماق پا؟»
دۇنيە ادەبيەتىندەگى ەڭ داڭقتى سوليلوگ, ادەتتە, گاملەت ساۋالى اتالاتىن وسى ساۋال الەم مەن ادامزات ساناسى مەن رۋحىن ورتا عاسىر مەن جاڭا زامانعا قاق ءبولىپ تۇرعانداي كورىنەدى. وسى ساۋال قويىلعان 1600 جىل – ورتا ەسەپپەن ورتا عاسىردىڭ سوڭعى كەزەڭى, ادامزاتتىڭ جاڭا ۋاقىتقا دايىندالۋىنىڭ باسى, ءتىپتى الەم دەگەن ۇعىمنىڭ قازىرگى تۇسىنىكتەگى ماعىناسى قانىعىپ, قۇرلىقتاردىڭ اشىلىپ, قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرە باستاۋى.
ولمەك پە, قالماق پا – ەندىگى ساۋال ەكىۇداي;
ءومىر, ءولىم – ارپالىس. تاتار ءدامىم
تاۋسىلدى دەپ باس يەم بە تاعدىرعا,
الدە مىناۋ قاسىرەتتىڭ سەلىمەن
جان شىققانشا جاعالاسىپ, بۇلاردىڭ
بىتىرسەم بە ىستەرىن؟
ولمەك. ۇمىت بولماق.
ءۇزىپ تاستاپ وي-ارماننىڭ ارقاۋىن,
تانگە تاۋەل ازاپ-سوردان ارىلماق.
وسى ەمەس پە ءبىر تىلەك؟ تۇگەسىلۋ.
ۇمىت بولىپ ۇيىقتاماق تا, ءتۇس كورمەك.
مىنە, جاۋاپ. ەگەر مۇنى ءجون كورسەك,
ارىلعان سوڭ پەندەگە ءتان سەزىممەن
الگى ۇيقىدا تۇسكە نەلەر ەنبەكشى؟
حاميت ەرعاليەۆ ءتارجىماسىندا «To be, or not to be» («بىت يلي نە بىت») «ولمەك پە, قالماق پا؟» دەپ بەرىلدى, سولاي وقىدىق, سولاي تانىدىق. مۇنىڭ ادەبي اينالىمدا تاعى ءبىر نۇسقاسى ۇشىراسادى: «بولۋ يا بورداي توزۋ». گاملەتتىڭ باسىنداعى ءحالدى سەزىنگەندە «ولمەك پە, قالماق پا؟» نۇسقاسى دۇرىس, ال شەكسپير قويعان ساۋال رەتىندە قاراساق, «بولۋ يا بورداي توزۋ» نۇسقاسى ناقتىراق سەكىلدى. ادامزات وسى ءبىر كەزەڭدە وزىنە ءوزى «بولامىز با, بورداي توزامىز با؟» دەگەن سۇراق قويدى. ءار ۇلت پەن مەملەكەت «ەل بولامىز با, ەبەلەك قۋامىز با؟» دەپ تە وزىنە ساۋال تاستاۋعا ءتيىس-اق. مىسال ءۇشىن, ەۋروپانى وزگەرتكەن مارتين ليۋتەردىڭ رۋحاني رەفورماسىن ايتۋعا بولادى. قازاق تاريحىنداعى حاقنازار مەن تاۋەكەلدىڭ مەملەكەت تۇعىرىن نىعايتۋى, مۇحيتتار مەن قۇرلىقتاردىڭ اشىلۋى, انگليا, فرانتسيا, شۆەيتساريا, نيدەرلاندتاعى رەفورمالار, ورىس پاتشاسى قاھارلى يۆاننىڭ قازان مەن استراحاندى الۋى, وسمان يمپەرياسىنىڭ ۆەنەتسيا مەن پەرسياعا سوعىس اشۋى, قىسقاسى, دۇنيەنىڭ دۇربەلەڭگە ءتۇسۋى. وسى ۋاقىتتا «بولۋ ما, بورداي توزۋ ما؟» دەگەن ساۋال الەم ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تۇردى. دۇنيە تانۋ مەن دۇنيەتانىم قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرادى:
ال بۇل – جۇمباق. سورىمىزعا, وسى عوي
سىلكىلەيتىن جىلدار
بويى ولتىرمەي!
توزبەس ەدى-اۋ جان
بالاسى جالعاندا
ماسقاراداي مازاعىنا
عاسىردىڭ;
كونبەس ەدى جەبىر مىقتى
جەگەندە,
قورلاعاندا
توعىشارلار,
مانساپتار,
سوتتارعا دا, سوزعىلايتىن ۇكىمىن,
ماحابباتقا, قۇپتالماعان, تاپتالعان,
كىسى ەمەستەر كىسىلەرگە كۇلگەندە –
كونبىس جاندار كونبەس ەدى-اۋ
وسىلاردىڭ بارىنە
ءوز تاعدىرىن بىتىرە السا وپ-وڭاي
ءبىر-اق سالىپ قانجاردى!
«كانە, شىققان ءمۇيىزىڭ؟»
ەر تارعىننىڭ قورامساقتاعى ءجۇز الپىس كەز جەبەسىن ءشىلپارا قىلىپ ۋاتقان قارت قوجاق, اقجۇنىستى الماق بولىپ, الماسا الما موينىن قيىپ تۇسەرگە قىلىش كوتەرمەك بولعان قارت قوجاقتى نە توقتاتتى؟ ءسوز! و زامان ادامىنىڭ سۇلپى سۇيىلماعان ەدى-اۋ.
بەس جاسىڭدا قارت قوجاق
جاس شىبىقتان جاي تارتتىڭ,
جالعىز شيدەن وق اتتىڭ,
اتقان وعىڭ جوعالتتىڭ,
كانە, شىققان ءمۇيىزىڭ؟!
........................................
ەلۋ بەسكە كەلگەندە,
توپقا باردىڭ بوي تۇزەپ,
داۋعا باردىڭ ءتىل بەزەپ,
بيلىك سۇرادىڭ ءبىر كەزەك,
كانە, شىققان ءمۇيىزىڭ؟!
بۇ دۇنيەدە ءبارىنىڭ دە وزگەرمەلى, قۇبىلمالى, تۇراقسىز ەكەنىن «جالعان دۇنيە» دەگەن جالعىز اۋىز سوزبەن قورىتقان قازاق, شىن مانىندە, دانىشپان حالىق. وسى ۇعىمدى ءدال اۋدارىپ ايتا الار ءتىل بار ما ەكەن دۇنيەدە؟ سول سەكىلدى «كانە, شىققان ءمۇيىزىڭ؟» دەگەنىڭىز دە انىق, ناق قازاقى ءسوز. «نە تاپتىڭ؟», «سودان نە شىقتى؟» سيپاتىنداعى سوزدەرمەن بەرۋگە بولاتىن شىعار, بىراق ءدال قازاقى نۇسقاداعىداي قانىق, ۋىتتى, ءزىلدى شىعا قويار ما ەكەن؟!.
بۇل ۇعىممەن جەكە ادامنىڭ وتپەلى ءومىرىن عانا ەمەس, ءومىردىڭ سوڭىنداعى وكىنىش پەن شەردى عانا ەمەس, تۇتاس كەزەڭنىڭ جان دۇنيەسىن جايىمەن بەرۋگە بولادى.
كوپ ەلدى كەرى كەتىرگەن, كوپ ۇرپاقتى دەرتتى ەتكەن نارسەلەر بار: اتا سالىستىرۋ, ارۋاق جارىستىرۋ, قىزمەت كوكسەۋ, قۇزىرەت اڭساۋ, اسقاق سويلەۋ, جاسقاپ سويلەۋ, تويلاۋ, توپان اس توگۋ, سايراۋ, سايران سالۋ, ويناۋ, ويران سالۋ, قايرات قىلۋدىڭ ورنىنا ايبات شەگۋ, اسەمپازدىق, ۇستىرتتىك, ۇمىتسىزدىك, كۇلكىنىڭ كۋلتكە اينالۋى, انا ءتىل ارحايزمگە, اتا جولىنىڭ اناحرونيزمگە اينالۋى, ايتا بەرسە, از ەمەس... ۇلى مەملەكەتتى ۇرانمەن قۇرمايدى. وسىدان بويىمىزدى الىس ۇستاساق دەيمىز زامانداسقا. وسىنىڭ بارىنەن ءمۇيىز شىعار بولسا, كەربۇعىعا اينالىپ, كەرەگە ءمۇيىزىمىز كوككە شانشىلار زامان بولعان جوق پا؟!.
«بار نە جوق»
«To Have and Have Not», ورىسشا نۇسقاسىنداعى «يمەت ي نە يمەت» دەپ اتالاتىن حەمينگۋەيدىڭ ەكىنشى رومانىن «بار نە جوق» دەپ الساق, جازۋشىنىڭ تۇپكى ويىنان كوپ اۋىتقي قويمايمىز عوي دەپ ويلايمىن. قۇراما شتاتتارداعى ۇلى داعدارىس داۋىرىندەگى ادامدار تاعدىرىن سيپاتتايتىن بۇل شىعارما كۋبا مەن فلوريدا اراسىندا زاڭسىز تاۋار تاسىمالىمەن اينالىسقان گارري مورگان ەسىمدى وتاعاسىنىڭ ومىرىنە جارىق تۇسىرەدى.
فلوريدا بۇعازىندا كي-ۋەست ارالى بار, سول زاماندا ارال – ارىپ-ارشىعان, جۇدەپ-جاداعان, كەدەيلىكتىڭ كويلەگى كون تەرىسىنە جابىسقان جارلى-جاقىبايدىڭ مەكەنى ەكەن. ولاردى ارعى تەگى ەۋروپالىق ازداعان داۋلەتتى توپ «قابىرشىقتار» دەپ اتايدى. ونىسى «جوق-جىتىك» (نەيمۋششيە) دەگەنى. وسى كوپ جوق-جىتىك شوق جۇتىپ, قولامتا قۇسىپ تىرشىلىك كەشەدى. ال گارري شە؟
گارري مورگان سۇلۋ ايەلى, سۇيكىمدى قىزدارى بار, كىشىگىرىم كەمەسىمەن اۋقاتتىلاردى تاسىپ, ازداعان تابىسىن قاناعات تۇتىپ, قۇدايعا نازىن, ادامعا بازىناسىن ايتپاي-اق ءوز كۇنىن ءوزى كورگەن جىگىت ەدى. ءبىر كۇنى الاياقتارعا الدانىپ, ايدالادا, اس-سۋسىز, كولىك مايىنسىز قالىپ كەتەدى. ەندى وتباسىن قالاي اسىرارىن بىلمەي الاسۇرعان كەيىپكەر امالىنىڭ جوقتىعىنان العاشقى قىلمىسىن دا جاسايدى. قىلمىسى – زاڭسىز ميگرانتتاردى تاسۋ. سول ارەكەتتەن كەيىن گارريدىڭ ىشىندە – جاندۇنيەسىندە بىرنارسە وزگەرەدى. ءبىر ءسوز بار عوي, اقشا مەن بيلىك ادامدى بۇزبايدى, جاي عانا ونىڭ شىنايى بەينەسىن اشادى. كەيىن كەلىنشەگى ەسىنە الاتىنداي, گارريدە جابايى ءبىر حايۋاني قاسيەت بار ەدى, سول قاسيەت ويانادى. وسى ساتتەن باستاپ كىسى ولتىرەدى, زاڭسىز تاۋار تاسىمالدايدى, بانك توناۋشىلاردى جاسىرادى, نە كەرەك, اقىرى سولاردىڭ قولىنان ءوز اجالىن تابادى.
ەرنەست حەمينگۋەي بار مەن جوق دەگەندە, ادام بويىندا ءبىر قاسيەت بار يا جوق, ادامدا تاڭداۋ بار يا جوق, سەن بايسىڭ يا كەدەيسىڭ, سەن بارسىڭ يا جوقسىڭ, سەن بولاسىڭ يا بولمايسىڭ دەگەن ماندەگى قات-قابات ويلاردى قابىستىرادى. مەيلى, قانداي جاعداي ادامدى قىلمىس جاساۋعا يتەرمەلەسە دە – اشتىق پەن توقتىق, بارلىق پەن جوقتىق, ەرىكتىلىك پەن ەرىكسىزدىك, شاماسىزدىق پەن شاراسىزدىق, قۋلىق پەن سۇمدىق – قىلمىس جاساماۋ كەرەك. سەنىڭ ىشىڭدە قىلمىسكەر بار يا جوق: ماجبۇرلىك – مىندەتتى العىشارتى. ماجبۇرلىك – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋ ءۇشىن ءوزى ويلاپ تاباتىن العاشقى سەبەپ. كىم ءماجبۇر ەمەس, كىم مۇقتاج ەمەس؟ ءبارى دە بىرنارسەگە مۇقتاج, ءبارى دە بىرنارسەنى جاساۋعا ءماجبۇر. بىراق ادامنىڭ ءبارى سول نارسەگە قىلمىستىق جولمەن يەلىك ەتۋگە ۇمتىلمايدى. ال ۇمتىلعاندار سول نارسەگە يەلىك ەتەدى, بىراق ومىرىنە يەلىك ەتە المايدى. بىرنارسەگە يە بولادى, بىراق وزىنە يە بولا المايدى. مىسالى, پاراقورلىق, جەمقورلىق. جازۋشىنىڭ بۇل شىعارماسىنان مىناداي پارادوكسالدى تۇجىرىم شىعادى: ادام نە نارسەگە يەلىك ەتۋگە جانۇشىرا ۇمتىلسا, سول نارسەگە ءتۇپتىڭ تۇبىندە يەلىك ەتە المايدى. ياعني سەندە ءبارى دە بار, بىراق ەشتەڭە دە جوق. تاعدىر شەكەمتاس وينامايدى: بىرنارسە الساڭ, بىرنارسە بەرەسىڭ.
گارريدىڭ جارى, كۇيەۋىن جەرلەۋگە دە بارماعان ماريانىڭ جالعىز قالعانداعى ويى: ىشىڭدە ءبارى دە ولگەندەي ءبىر سەزىم بولادى ەكەن, ادام سودان بوساعاندا باسقاشا كۇي كەشەدى. سودان كەيىن ءولى قالپىڭدا ءومىر سۇرەسىڭ, بارلىعى دا سولاي ەتكەن, سولاي ەتە بەرەدى.
«ال تورەشى كىم؟»
«چاتسكي دەگەنىمىز كىم؟ تەكتى, قىزۋقاندى, ءتىپتى كەڭپەيىلدى كەمەڭگەر ادام. ونىڭ ءاربىر ءسوزى – اقىلدىڭ جەمىسى, بىراق ول وسىنىڭ ءبارىن كىمگە ايتادى؟ فامۋسوۆقا ما؟ سكالوزۋبقا ما؟ ماسكەۋلىك سالتاناتتى استاعى شال-شاۋقانعا ما؟ مولچانينگە مە؟» پۋشكين سۇراقتى توتەسىنەن قويادى, وسىلاي. فامۋسوۆ – ەسكىبەت قانا ەمەس, ەسكى تۇسىنىكتىڭ ادامى, سكالوزۋب – ءدوڭايبات, دويىر نەمە, مولچانين – جاندايشاپ, جامان-جاۋتىك, جاعىمپازىڭىز. ال چاتسكي جاڭا زامانعا بەت العان جانكەشتى. گريبوەدوۆتىڭ چاتسكيى ءوزىن وبەكتەپ تە, وزەككە تەۋىپ تە, ايتەۋىر, وزگەرتپەككە, وزدەرىنە ۇقساتىپ الۋعا ۇمتىلعان فامۋسوۆقا وسى ساۋالدى قويادى:
ال تورەشى كىم؟ كونە زاماننان بەرگى قالپىنان
ولاردىڭ ەركىندىك ومىرگە دۇشپاندىعى
ارتىلعان,
ولاردىڭ پىكىرلەرى – ەسكى گازەتتەر سارىنىنان
سوناۋ وچاكوۆ زامانىنان
قىرىمدى باعىندىرعان كوزدەردەن الىنعان.
بالاعاتتاۋعا ءازىر تۇرادى,
ءبىر ايتقان الەۋلايىن مىڭ رەت قايتالايدى,
وزدەرىن ءوزى بايقامايدى; ء(تارجىما: ت.جاروكوۆ)
چاسكيدى نە نارسە ىزىلاندىرادى, جيرەندىرەدى؟ البەتتە, ءزاۋلىم سارايلار زالىنداعى زارجاق سوزدەر. بايلىقتىڭ باسىنۋى. سىبايلاستىقتىڭ سىرتقا تەبۋى. فامۋسوۆ بولسا, ونى وسى الەمگە توعىتىپ كەپ جىبەرگىسى كەلەدى.
مەنى ءسىز بالا كۇنىمنەن سونداي كىسىلەرگە
تەلىمەپ پە ەدىڭىز
الدەقانداي ءبىر تۇسىنىكسىز ويمەن
سوعان مەنى ءتاجىم ەتكىزىپ
باۋلىماعان با ەدىڭىز؟
ولارعا موينىڭدا قارىزى بارلاردى
ۋاقىتىندا تولەمەسە قىسىپ باقتى.
ول بارلىق ادەمىلىكتى, ماحابباتتى,
اقىرىندا بىرىندەپ اقشاعا ساتتى!
ساۋال يەسى وسىلاردىڭ مۇنىڭ تاعدىرىنا, مۇنىڭ ۋاقىتىنىڭ تاعدىرىنا قالاي تورەشى, قالايشا قازى بولماعىن تۇسىنە الماي سارساڭعا تۇسەدى. ول بولاشاق ۇرپاققا سەنەدى. ولاردىڭ باسقا قۇندىلىقتارمەن ءومىر سۇرەرىنە سەنگىسى كەلەدى.
شىعار بىرەۋى ءبىزدىڭ وسى كۇنگى جاستاردان:
ول جاستار ورىن تالاپ ەتپەيدى,
چين, شەكپەندى دە تىلەمەيدى,
بۇل جاستاردىڭ زەيىنى وتكىر ۇعۋعا,
جانى دا قۇمار عىلىمعا,
سۇلۋلىقتىڭ شىنىن دا,
كوركەم ونەردىڭ سىرىن دا
ۇعۋ ءۇشىن ولاردى ءتاڭىرىڭىز ءوزى-اق وتتى قىلىپ
جاراتقان.
ال انالار: تالاندىق – ەرتەڭ
دەپ شۋلايدى
جان-جاقتان!
ولاردىڭ ويىنشا جاستار: قيالشىل,
قاۋىپتى جان!
مۋندير! تەك قانا مۋندير!
ولاردىڭ ەسكى سالتىندا,
مۋندير دەگەن ءبىر كەزدەگى كەستەلەنىپ
تىگىلگەن جامىلعى,
ولاردىڭ سەزىمسىز جانى مەن شولاق ويلارى
مۋنديرمەن عانا جابۋلى.
ولاردىڭ سوڭىن الا شىققان بىزگە دە
جولى اشىق!
ايەلدەرىمىز دە, قىزدارىمىز دا ءالى
سول مۋنديرگە عاشىق!
مەن سولاردىڭ مۋنديرىنەن, نازىكتىگىنەن
جاقىندا عانا بوسادىم, بەزىپ قاشىپ.
مەن ەندى ول بالالىققا جۋىماسپىن شاتاسىپ,
ول كەزدە وعان كىم قىزىقپادى قۇشاق اشىپ؟
«ول جاستار ورىن تالاپ ەتپەيدى, چين, شەكپەندى دە تىلەمەيدى, بۇل جاستاردىڭ زەيىنى وتكىر ۇعۋعا, جانى دا قۇمار عىلىمعا» (گريبوەدوۆ) جانە «بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم, قىزمەت قىلسىن, شەن السىن دەپ بەرمەدىم» (اباي) دەگەن ويلارداعى ورتاقتىققا قاراڭىزشى. ون توعىزىنشى عاسىرداعى اعارتۋشىلىق يدەياسى – كەيىن الاش زيالىلارىنىڭ قولىنداعى التىن شىراققا اينالدى. بىراق سول الاشتىقتاردىڭ وزىنە تورەشى كىم بولدى؟ چاتسكيدىڭ ازار دا بەزەر بولىپ, باسىن الا قاشقان ادامدارى. قوعامدىق فورماتسيا وزگەرگەنمەن, وزگەرمەي قالعان مىنەز-ق ۇلىق, وي-سانا.
«نەگە ءبىز وسى؟!»
بىزدە وسى قول سەرمەپ سويلەۋشىلەردىڭ كوپتىگىنەن بە, شوشايا باستاعان سۇق ساۋساق كورسەك, ارقامىزدان سۋىق تەر شىعادى. كوزگە ءتۇرتۋشى, نۇقۋشى كوپ. ال نۇسقاۋشى بار ما؟ كوزىمىزدى اشۋشى بار ما؟
سول سۇق ساۋساقتاردىڭ اراسىنان مەن كەيدە تاعاننىڭ سۇق ساۋساعىن ىزدەيمىن. ونىڭ سوزىندە, راس, جان بار. ورالحان بوكەيدىڭ ويلى مۇڭلىعى.
«نەگە ءبىز وسى... جانىمىزدا جانىپ تۇرعان وتتى نە سۋ قۇيىپ وشىرەمىز, نە بولماسا ماي قۇيىپ لاۋلاتا ورتەپ جىبەرەمىز», «نەگە ءبىز وسى وقتا-تەكتە جىلاپ المايمىز؟ نەگە؟».
«نەگە ءبىز وسى... ەڭ اۋەلى بىزگە كىمدەر كەرەگىن, ياعني ۇلتىمىزدىڭ ار-وجداندىق يدەالىن بىلمەيمىز. مىنەزدىك ەرەكشەلىكتى ارتىقشىلىعىمىز دەپ اسىرا ماقتانامىز, ال رۋحىمىزدى, جادىمىزدى جاڭعىرتپايمىز نەمەسە بىلىكتىلىگىمىز از, جالعان ءبىلىمىمىزدى سولاقاي, ءراسۋا پايدالانامىز. بۇل مەنمەندىك, اسىرەسە تاريحشىلار مەن فيلوسوفتارعا, سونىمەن قاتار ورىسشا وقىپ, ويلاپ, جازاتىندارعا نەمەسە ءوز ۇلتىن تىم-تىم سۇيەتىندەرگە ءتان سيپات. مەنىڭشە, ۇلتتى جاقسى كورۋ دەگەنىمىز – تەك جاقسىلىعىن عانا كورۋ ەمەس. ۇلتتىڭ رۋحاني تۇلەۋى مەن ءوسۋى ءۇشىن ونىڭ جەتىستىكتەرىنە تاڭداي قاعا تامسانۋ, ۇدايى تابىنۋ عانا ما؟ كەمشىلىكتەرىن دە كورىپ, قايتىپ قايتالانباۋى ءۇشىن كۇرەسۋ ەمەس پە... مادەني توپىراعى قۇنارلى قازاق حالقى اباي, شوقان, مۇحتاردىڭ ساۋلەسىن عانا تەرىپ, ىڭعاي-ىلعي جارىلقانا بەرگەن جوق, سۇرقيالارى مەن ساتقىندارىنىڭ دا سان الۋان ءتۇرىن كوردى, كورىپ تە ءجۇر. ولار وسى تاۋدا دا بار... توتەدەن تونگەن قىسىم دا, قاۋىپ تە جوق, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىرستان زاماندا بيىككە شىققانىمىزدى كۇندەپ, ەتەكتە قالعانىمىزدى تىلدەپ, ىشەگىمىزگە قىل اينالمايتىن قىزعانىش وتىنا جىلىنىپ, قىزارا ءبورتىپ جۇرە بەرەمىز بە؟».
