– ناعاشىباي اعا, اتالعان پوەماعا اۋەن قالاي تۋدى؟
– توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا الاشتىڭ قوس ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ اقتالعاننان كەيىن تورعايدا ۇلكەن توي ءوتتى. وسى تويدىڭ قارساڭىندا سول كەزدەگى جانگەلدين اۋدانىنىڭ باسشىسى, كەيىن بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان جاقان قوساباەۆ: «اقاڭ-جاقاڭ ورتامىزعا ورالىپ, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. ەندى وسى اسىلدارىمىزدى ەل اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت. ناعاشىباي ويلانىپ, وسىعان ارناپ ءبىر تۋىندى جازسىن», دەپ سالەم ايتادى. ول كىسى مەنىڭ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىنا ماقام شىعارىپ, ونى رەسپۋبليكالىق تەلەارنادان ورىنداپ, وعان الماتىداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءتانتى بولعانىن جاقسى بىلەتىن. سونى مەڭزەپ ايتسا كەرەك. ءدال سول جىلدارى بەلگىلى اقىن, حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ ءوزى باسقارىپ وتىرعان امانگەلدى اۋداندىق گازەتىندە «قانشەڭگەل» پوەماسى جاريالاندى. حاميتبەك – رۋحى بيىك اقىن. بۇل شىعارما اقىن شابىتىنان ءبىر دەممەن قۇيىلىپ تۇسكەن. كوركەمدىگى دە كەلىستى, فورماسى دا وزگەشە. وقىعاننان كوكەيىڭىزگە قونا كەتەدى. اقىن احمەتتىڭ فايزوللاعا جازعان حاتى ارقىلى سول كۇردەلى كەزەڭ مەن يگى جاقسىلاردىڭ باسىنان وتكەن اۋىر كۇندەردى شىنايى جىرلاعان. پوەما دا ماعان ەرەكشە اسەر ەتىپ, ۇزاق تولعانىستا ءجۇردىم. اقىرى, كوكىرەگىمنەن اسەم ءبىر اۋەن تۋدى. بىراق ونى كوپشىلىك الدىندا العاش رەت ابزال ەسىمدى بالام ورىندادى. ءسوزى مەن سازى ۇيلەسكەن كوركەم جىر بىردەن ەلگە ۇنادى. ءتىپتى ونى تىڭداعاندا قاريالار كوزدەرىنە جاس الىپ, ەگىلىپ وتىراتىن.
– ەندى وسى شىعارماعا قاتىستى داۋعا توقتالساڭىز؟
– جالپى, وسى شىعارما داۋ تۋدىراتىن دۇنيە ەمەس ەدى. ونىڭ اۆتورى حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ ەسىمى قارىمدى قالامگەرلىگىمەن تورعايعا عانا ەمەس, ەلىمىزگە جاقسى تانىس. بىراق وسى داۋدى ۇزاق جىلدار بانك سالاسىندا قىزمەت ىستەگەن بەلگىلى ەكونوميست كەڭەسبەك ماۋلەتوۆ باستادى. سول كىسى بىردە «قانشەڭگەل» پوەماسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋىندىسى» دەپ گازەتكە مە, الدە الەۋمەتتىك جەلىگە جازدى ما, ناقتى بىلمەيمىن, ءبىر ماقالا شىعاردى. ونى كەيبىرەۋلەر ءىلىپ اكەتىپ, ءتىپتى «ورىنبوردان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوز داۋىسىمەن تورعايلىق دوسى فايزوللا ساتىبالدى ۇلىنا جازعان حاتى تابىلدى» دەپ دۇرلىگىپ, ونى جان-جاققا تاراتتى. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن استانادا وسى داۋعا بايلانىستى ءبىر جيىن ءوتىپ, وعان پوەمانىڭ اۆتورى, مارقۇم حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ ءوزى دە قاتىستى, مەن دە سول جيىندا بولدىم. باسقا دا زيالى ازاماتتار كەلدى. سوندا حاميتبەك ءوز شىعارماسىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا توقتالىپ, العاش جاريالانعان نۇسقاسىن كورسەتىپ, داۋ يەسىنە ناقتى جاۋابىن بەردى. ونى باسقالار دا قولداپ سويلەگەن ەدى. سونىمەن داۋ توقتايتىن شىعار دەپ ويلاعانمىن. بىراق ءالى دە باسىلماي تۇر. شىندىعى, بۇل تۋىندىنىڭ باس يەسى – حاميتبەك مۇساباەۆ, ونى مەن عانا ەمەس, توبىل-تورعاي وڭىرىنەن شىققان اقىن-جازۋشىلار دا مويىندايدى. ءبىر جاعىنان, پوەمانىڭ جازىلۋ فورماسى, تەكستولوگياسى احمەت اتامىز ءومىر سۇرگەن داۋىرمەن ەش ۇيلەسپەيدى.
جالپى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن فايزوللا ساتىبالدى ۇلى ەكەۋى دە ءبىر ەلدىڭ ادامدارى. اقاڭ 1872 جىلى اقكولدە دۇنيەگە كەلسە, فايزەكەڭ 1883 جىلى باتپاققارادا تۋعان. فايزوللا احمەتتەن 11 جاس كىشى, سوندىقتان احمەت وعان فايزوللا دوسىم دەپ ايتۋى مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايمىن. ەندى ونى كوركەم شىعارما بولعاندىقتان, اقىن ءوز قيالىمەن دامىتىپ جازعان. قىسقاسى, وسى داۋعا نۇكتە قوياتىن كەز جەتتى.
– ءسىز احمەت اتامىزدىڭ كومپوزيتورلىعى تۋرالى دا جازىپ ءجۇرسىز, وسىعان دا توقتالىپ وتەسىز بە؟
– وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «قازاقستان» ارناسىندا «قازاقتىڭ 1000 ءانى» حابارىن جۇرگىزگەن, بەلگىلى ءداستۇرلى ءانشى اقان ءابدۋالى «اققۇمدى», «ەكى جيرەندى» حالىق ءانى دەپ ايتتى. مەن وسىعان شىداماي: «بۇل ءاننىڭ اۆتورى بار, ول – احمەت بايتۇرسىن ۇلى», دەپ حات جازدىم, ول ماعان: «اقاڭ ءان جازباعان, ول قايراتكەرلىكپەن, عىلىممەن اينالىسقان», دەپ جاۋاپ بەردى. بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. مىسالى, ايتۋلى عالىم رىمعالي نۇرعالي: «احمەت بايتۇرسىن ۇلى – كومپوزيتور, دومبىرا, سكريپكا تارتقان, پيانينودا ويناعان, فوتوسۋرەت تۇسىرۋمەن اينالىسقان, كەزىندە كۇرەسكە دە تۇسكەن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازاق ۇلت مادەنيەتىنىڭ الىپ بايتەرەگى», دەسە, گۇلنار دۋلاتوۆا: «احمەت اتامىزدىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە نوتا جاتاتىن», دەپ جازادى. سونداي-اق جازۋشى عالىم احمەتوۆ پەن تۋىسى سامرات كاكىشەۆتىڭ ەستەلىكتەرىندە ۇلى تۇلعانىڭ مۋزىكادان دا حابارى مول بولعاندىعىن ايتادى. وسى تاقىرىپتى كەڭىرەك قاۋزاپ, جازۋشى, مارقۇم قوعاباي سارسەكەەۆ باسقارعان «قازاق» گازەتىنە دە جازدىم. ول دا مەنىڭ پىكىرىمدى قولدادى. قوعاباي اعا ء«ۇش ارىس» كىتابىندا «قاراتورعاي» ءانى اقاڭدىكى», دەپ جازادى. مىسالى, «اققۇم» انىنە كەيىپكەر بولاتىن ىڭكار ەسىمدى ارۋ ومىردە بولعان. كورنەكتى اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ «احمەت پەن ىڭكار» دەگەن پوەماسى بار. وسىنى كورىپ, ءبىلىپ وتىرىپ, ۇلت ۇستازىنا ءوز تۋىندىسىن قيمايتىنداردى تۇسىنبەيمىن.
– حالقىمىز جىرشىلىقتى كيە تۇتادى, وسى ونەرگە قالاي كەلدىڭىز؟
– ءبىزدىڭ اۋىلدا بولات قونىسباەۆ ەسىمدى تەرمەشى اعامىز بولدى. ول اتاقتى حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ داستاندارىن تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ ايتاتىن. بولات اعانى ۇستازىم دەپ بىلەمىن. جاسىمنان بۇيىعى ءوستىم دە, سول ادەتتەن بىرازعا دەيىن ارىلا الماي, كوپشىلىك الدىندا جىر ايتۋعا ۇيالىپ ءجۇردىم. ايتپەسە, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن 17 جاسىمدا وقىپ, بىردەن جاتتاپ الدىم. سودان بىردە جۇمان دەگەن ءىنىم: «اعا, ءسىزدىڭ جىر ايتاتىن ونەرىڭىزدى بىلەمىن, كىمدى ايتاسىز؟» دەپ سۇرادى. سوسىن وعان نۇرحاننىڭ «ەسىم سەرىسى» مەن مۇحامەدجان سەراليننىڭ «توپجارعانىن», ءىلياستىڭ «قۇلاگەرىن» بىلەمىن دەپ ەدىم, ءىنىم: «ەسىم سەرىنى» تورعايداعى ساردان ايتادى, «توپجارعاندى» ارالبايداعى بەگالى كورپەباەۆ جىرلادى, ءسىز «قۇلاگەرگە» ءبىر ماقام شىعارىپ, سونى ايتىڭىز» دەپ شابىتىمدى وياتتى. «قۇلاگەردى» العاش اۋىلدا ورىندادىم, ودان كەيىن امانگەلدى اۋدانىنا ءبىر تويعا بارىپ, قاريالارعا ايتىپ بەردىم. سول تويدا قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى قونىسباي ابىلەۆ تە بولىپ, ول: «وي, اعا, مىناداي التىن قازىنانى قايدا جاسىرىپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ ونەرىمە ءتانتى بولىپ, ول مەنى رەسپۋبليكالىق گازەتكە جازدى. سودان اتىم شىعا باستادى. گازەتكە شىققاسىن 1983 جىلى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قىزى ءۇمىت اپاي ماعان حات جازىپ, الماتىعا شاقىردى. بىراق ول كىسىگە بارۋعا اۋىلداعى جۇمىستان شىعا المادىم. ايتپاشقى, وسى «قۇلاگەردى» بۇرىنعى تورعاي مەن كوكشەتاۋ وبلىستارى اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق ايتىستا دا ورىندادىم. كەيىن بەلگىلى ساتيريك, ول كەزدە وبلىستىق راديودا قىزمەت ىستەيتىن تابىل قۇلياسوۆ مەنى الماتىعا اپارىپ, وسى پوەمانى ءبىر ساعاتقا سىيعىزىپ, تەلەۆيدەنيگە ءتۇسىردى. سوندا عالىم, اقىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا: «قۇلاگەردى» وتە جاقسى ورىندادىڭ, بىراق سەن بۇل پوەمانى ءبىر اۋەنمەن ايتپا, ءبىر سارىندى بولىپ كەتەدى. ماسەلەن, شىعارماداعى باتىراش پەن اقاننىڭ ايتىسىن وزگەشە, قۇلاگەردى جوقتاۋىن دا باسقا ماقاممەن ايتساڭ, ادەمى شىعادى», دەپ اقىل قوستى. اقىن اپامىزدىڭ ايتقانى ماعان دەم بەردى, كەيىن پوەماعا بىرنەشە ماقام قوسىپ, جاڭاشا تۇرلەنتتىم. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا اقىننىڭ تۋعان جەرىنەن شاقىرتۋ الىپ, جەتىسۋعا بارىپ, اقسۋدى كورىپ, كەرەمەت اسەر الدىم.
– اكەڭىزدىڭ دە جىرشى بولعانىن ەستىپ ەدىم...
– مەنىڭ اكەم الپىس جىرشى بولعان. ونەر كەيدە ەگىز قونادى دەيدى. اكەمنىڭ ءىنىسى دە كەرەمەت جىرشى ەدى. اكەم نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «ەسىم سەرى», «قارعا», «جۇپار حانىم», «جاساۋىل قىرعىنى» داستاندارىن, احمەت اتامىزدىڭ «قىرىق مىسالىن» جىرلايتىن. اكەم نۇرحانمەن تۇيدەي قۇرداس. وتە سالماقتى كىسى ەدى. كۇدەرى مەن ءابدىراحماننىڭ دا جىرلارىن ورىندايتىن. ايگىلى اڭگىمەشىل, شەجىرەشى احمەتقان ابىقاي بالاسىمەن دە جاقىن سىيلاستى. نۇرحان: «احمەتقاندى ءۇش كۇن كورمەسەم ساعىنامىن, ءۇش كۇن بىرگە بولسام, ودان قاشۋعا تىرىسام», دەپ ايتادى ەكەن. احمەتقان اعامىز كەرەمەت اڭگىمەشىل ەدى, ءبىر ايتقان اڭگىمەسىن ەكىنشى قايتالامايتىن. «ادامدا ەكى اۋىز بولسا عوي, ءبىرى اڭگىمە ايتىپ جاتقاندا, ەكىنشىسى اڭگىمەنى تاعى ايتاتىن», دەگەن ءسوزىن تورعايلىقتار ءالى ۇمىتقان ەمەس. اكەسى ابىقاي نۇرتازا ۇلى دا اتاقتى اقىن, بەلگىلى «تاس مەشىن» داستانىنىڭ اۆتورى. اقىن نازاربەك بەكتەمىسوۆتىڭ «احمەت ۇشقان التىن ۇيا» كىتابىندا تورعايداعى اقىندىق مەكتەپ تۋرالى تەرەڭىرەك تولعاپ, ونىڭ باسىندا ۋاق جۇماباي, ودان كەيىن ابىقاي, ەسەنجول جانۇزاق ۇلى, قۇباشا شالباي ۇلى, سەيداحمەت بەيسەن ۇلى سەكىلدى ايتۋلى اقىندار تۋرالى تاعىلىمدى جازعان.
– بۇگىندە توبىل-تورعاي وڭىرىندە جىرشىلىق ونەر وتە كەنجەلەپ قالدى. وسى ونەردى ىلگەرى اپاراتىن شاكىرتتەرىڭىز بار ما؟
– قازىر مەن قوستاناي وبلىسى التىنسارين اۋدانىندا تۇرامىن. بيىل وسى اۋداندا شىعارماشىلىق كەشىم ءوتتى, سوندا مادەنيەتكە جاۋاپتى ماماندار وسى جىرشىلىق ونەردى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتەمىز دەپ ايتتى. قولىمنان كەلگەنشە شاكىرت تاربيەلەۋگە قارسى ەمەسپىن. بىراق سوعان مۇمكىندىك از. شاكىرتىم دەپ ءوز بالالارىمدى ايتامىن. ولاردىڭ ءبارى دە ونەردەن قارا جاياۋ ەمەس. ابزال دەگەن بالام ايتىسقا قاتىسىپ, جىر ايتسا, سەرىك ەسىمدى ۇلىم «قانشەڭگەل» پوەماسىن زامانۋي باعىتتا جازدىرىپ, قازىر ورىنداپ ءجۇر. جاقىندا تورعايدا وتكەن احمەت اتامىزدىڭ تويىندا ايتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ جىلى باعاسىن الدى. ءابدىراحمان مەن اقان ەسىمدى ەكى ۇلىم دا ونەرلى, مۋزىكا جازادى.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
