– سىزبەن اڭگىمەلەسۋگە سەبەپ بولىپ وتىرعان ماسەلە – اعاڭىز ورالحان بوكەيدىڭ شىڭعىستايداعى مۋزەي-ءۇيى... ازىرشە بۇل تاقىرىپتى ىسىرا تۇرىپ, باقىتتى بالالىق شاعىڭىزعا, اۋىلداعى الاڭسىز كۇندەرىڭىزگە بارىپ قايتايىقشى. اعاڭىز تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان ەستەلىكتەر بار ما؟
– ءيا, سانامدا تاسقا قاشالىپ جازىلعانداي اعام ورالحان بوكەي تۋرالى ەستەلىكتەر سايراپ تۇرادى. ونى بازبىرەۋلەر ۇمىتتىرعىسى كەلسە دە سەنىڭ سۇيەگىڭە سىڭگەن, سەنىمەن بىتە قايناسقان ەستەلىكتەر قالامگەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, وسكەن ورتاسى جانە شىعارماشىلىعى تۋرالى بىلگىسى كەلەتىن وقىرماندارى ءۇشىن قاجەت. ورالحان بوكەي – ەڭ كوپ وقىلاتىن جازۋشى. ول – ءوز وقىرمانىن ەشقاشان جوعالتىپ الماعان باقىتتى جازۋشى. ورالحانداي اعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەگەن. مەن دە باقىتتىمىن, تاعدىرىما ريزامىن.
اعام اۋىلدا «التاي» كەڭشارىندا ءارتۇرلى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزى ەدى. كەشكىسىن جۇمىستان كەلگەن سوڭ ۇيدە نە بولدى, كىم كەلدى ءبارىن جىپكە تىزگەندەي ايتىپ بەرەتىنمىن. مەنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىمنىڭ ارتۋىنا, قۇيماقۇلاق بولۋىما وسى اعاما ايتقان اڭگىمەلەردىڭ اسەرى بولدى-اۋ دەيمىن.
بىزبەن اتامنىڭ كىشى قارىنداسى كۇلامي اپاي بىرگە تۇراتىن. ول ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان ىسمەر ەدى. اعام مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە كۇلامي اپامىزعا كيىمدەرىن سوكتىرىپ, وزىنە لايىقتاپ, جاڭاشا ۇلگىمەن قايتا تىكتىرەدى ەكەن. بىردە اپامىز قاتتى اۋىرىپ قالىپ, كوڭىلىن سۇراۋعا اققاينار اۋىلىنان سۇيەكتەس اعايىنى جۋانحان اتا كەلدى. داۋىستاي كىرىپ, اپامىزدىڭ ءتاۋىر بولىپ كەتۋىنە تىلەۋلەس ەكەنىن ءبىلدىرىپ, ۇزاق اڭگىمەلەستى.
ءبىزدىڭ ۇيدەگى ەڭ قاستەرلى بولمە – ورتاڭعى بولمە ەدى. اپامنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ بىتىرە سالا اعام اباي اتىنداعى شىڭعىستاي ورتا مەكتەبىنە 1962 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن اعا پيونەر جەتەكشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسىپتى. العاشقى ەڭبەكاقىسىنا بىلعارى ديۆان جانە اباي اتامىزدىڭ ۇلكەن پورترەتىن ساتىپ العان. وسى زاتتار ورتاڭعى بولمەدە تۇراتىن. اپام جۋانحان اتاعا قاراپ, «قايناعا, ديۆانعا جاتىپ دەمالا تۇرىڭىز», دەپ بولمەنىڭ ەسىگىن اشتى. ءبىر كەزدە جۋانحان اتا اشۋلى داۋىسپەن, سارقىت اپاما قاراي ادىمداي باسىپ جەتىپ باردى. ء«اي, سارقىت, سەن نە بايعا تيگەلى ءجۇرسىڭ بە؟» دەپ دۇرسە قويدى. شەشەم دە سەلك ەتتى. «انا ءىلۋلى تۇرعان پورترەتتەگى شالعا تيگەلى ءجۇرسىڭ بە دەيمىن؟ وشەكەم مەن شاپامنان ۇيالمايسىڭ با؟» دەپ ايقايعا باستى. سارقىت اپام سابىرلى ادام ەدى عوي. ۇندەمەي جۋانحان اتامنىڭ بەتىنە باجىرايا قارادى. مەن ءار ءسوزدى اڭدىپ تۇرمىن. شەشەم: «اۋىرىپ جاتقان كۇلاميدەن ۇيات بولدى عوي, ول وراش ساتىپ اكەلگەن ۇلى اقىن – اباي بابامىزدىڭ پورترەتى», دەدى. جۋانحان اتا باسىنداعى بوركىن جەرگە اتىپ ۇرىپ, جۇرەلەپ وتىرا قالدى دا: «ارۋاعىڭنان اينالايىن, ۇلى دانىشپانىم, تانىماي قالعان مەندەي بەيباعىڭدى كەشىرە كور!» دەپ كەشىرىم سۇراپ جاتىر. كۇلامي اپام ماعان قىزىل قوڭىر پ ۇلىشتەن قىناما بەل پالتو جانە ادەمى تاقيا تىگىپ بەرگەن. مەن دە سول تاقيامدى باسىما كيە سالا جۋانحان اتام قۇساپ تاقيامدى جەرگە الىپ ۇرىپ, «ارۋاعىڭنان اينالايىن, ۇلى دانىشپانىم, تانىماي قالعان مەندەي بەيباعىڭدى كەشىرە كور!» دەپ اتامنىڭ ايتقانىن قايتالادىم. كەشكىسىن ورالحان اعام كەلگەندە وسى اڭگىمەنى ايتىپ بەردىم. اعام ك ۇلىپ: «اباي – بار قازاقتىڭ اتاسى, ەندى جۋانحان اتاڭنىڭ ارقاسىندا تانيتىن بولدىڭ», دەدى. وسى وقيعا ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى.
1967 جىلدىڭ قازانىندا اعام قىزمەتىن اۋىستىرىپ, الماتىعا كەتتى. بىردە تەلەفون سوعىپ: «اعا, تاتە, مەنىڭ ۇيىمدەگى ەڭ قىمبات زاتىم – كىتاپتارىم جانە ەكى كارتينام. سونى الىپ كەتىڭدەر, قالعانىن ايمان ءوزى جايعاستىرار», دەدى. اپام ەكەۋىمىز ۇلكەن نارىنعا بارىپ, اعامنىڭ شاعىن كىتاپحاناسى مەن ەكى كارتيناسىن جۇك كولىگىنە سالىپ, ۇيگە الىپ كەلدىك. بۇل ايگىلى ورىس سۋرەتشىلەرى ي.كرامسكويدىڭ 1883 جىلى جازعان «بەلگىسىز» اتتى كارتيناسى مەن ك.ماكوۆسكيدىڭ «نايزاعايدان قاشىپ كەلە جاتقان بالالار» اتتى پولوتنوسى ەدى. وسى ەكى كارتينا شىڭعىستايداعى قاراشاڭىراقتا اعامنىڭ ايتۋىمەن ءوز ورىندارىندا ءالى تۇر.
اعام سىرنايدى دا جاقسى تارتتى, ءاندى دە تاماشا ايتتى, ءبيدىڭ تورەسى ءۆالستى دە جاقسى بيلەيتىن. كورشى, اعاش ۇستاسى گريشا اعايدىڭ جانىندا ءجۇرىپ, سول كىسىنىڭ كومەگىمەن ۇيگە كىتاپ سورەسىن, ورىندىق, دوڭگەلەك جەر ۇستەل جاساپ اكەلدى. ءبىز ءۇشىن بارلىق وتباسى مۇشەلەرىن ءبىر داستارقان باسىنا بىرىكتىرگەن ءارى اعامنىڭ قولتاڭباسى قالعان ۇستەل – ەرەكشە قيماس زاتىمىز, قاراشاڭىراقتا ساقتالعان قۇندى دۇنيەمىز. ايتا بەرسەڭ, ەستەلىك كوپ...
– اۋىلداستار مانشۇك پەن ايمەن مۇعالىمدى اۋىزدارىنان تاستامايدى. «بىزگە ورالحاننىڭ قارىنداسى ساباق بەردى» دەسىپ وتىرادى ۇلكەندەر. مانشۇك مۇعالىمنىڭ دە جازۋعا ەبى بولدى-اۋ دەيمىن...
– شىڭعىستاي مەكتەبىندە مانشۇك قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن, ال ايمەن باستاۋىش سىنىپتارعا ساباق بەردى. ەكەۋى دە شاكىرتتەرىنىڭ ەسىندە قالاتىن مىقتى ۇستازدار ەدى. ءالى ەسىمدە, مانشۇك اپايىم ۆ.لەنيننىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان اۋداندىق بايقاۋعا قىرعىز جازۋشىسى ش.ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر-انا» پوۆەسى بويىنشا درامالىق كورىنىس دايىنداپ اپارادى. سول ءۇشىن مانشۇكتى كگب ەسەپكە الىپ, اۋداندىق پارتيا جينالىسىندا قارادى. دەسە دە, مانشۇك تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن شاكىرتتەرىنىڭ بويىنا سىڭىرۋدەن جالىققان ەمەس.
ال اعام العاشقى تۋىندىلارىن مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدە جازعان. اۋەلدە ولەڭ جازىپ, ونى اۋداندىق گازەتكە قارىنداسى مانشۇكتىڭ اتىنان بەرىپ وتىرعان. مانشۇك رەنجىپ, مەن دە ولەڭ جازا الامىن دەپ ءوزى جازاتىن. مانشۇك اپايىمنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر:
ايقاي, دۇنيە-اي,
شەشەم – كۇليا-اي.
اكەم – بوكەي,
شەتىمىزدەن دوكەي…
ايمەن اپايىمىز اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزىپ ايتاتىن. ءتىلى وتكىر, ساتيراعا جاقىن. وكىنىشتىسى, ەكەۋىنىڭ دە عۇمىرلارى قىسقا بولدى. مانشۇك 36, ايمەن 43 جاس قانا جاسادى. ايمەن اپايىمىزدىڭ قىزى الەم اناسى سالعان سوقپاقپەن ۇستاز ماماندىعىن تاڭداپ, قىزمەت ىستەپ ءجۇر. مانشۇكتىڭ دۇنيەدەن وزار الدىندا جازىپ قالدىرعان ەڭ سوڭعى ولەڭ شۋماقتارى:
بارعىم كەلەدى, تۋعان جەرىم, وزىڭە,
تاۋ-تاستارىڭ ەلەس بولدى كوزىمە.
جازىلىپ-اق كەتەتىندەي كورىنەم,
ءبىر اۋناسام قاسيەتتى جەرىمە!
– جىلى ەستەلىكتەر ايتىپ وتىرسىز. ءوزىڭىز, اعاڭىز ورالحاننىڭ جانىندا كوپ ءجۇردىڭىز. جازۋ ونەرى جۇقپادى ما؟
– ولەڭ, كوركەم شىعارما جازاتىنداي تالانتىم جوق. اعام تۋرالى ەستەلىكتەر جازامىن. «و دۇنيەگە حات» دەپ, بۇل جاقتا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز وقيعالاردى جازىپ قوياتىنىم بار. ءبىزدىڭ تۋعاندارىمىزدىڭ ءبارى ومىردەن ەرتە كەتتى. مەنىڭ مىندەتىم – تۋىستارىمنىڭ ءومىر مەكتەبى تۋرالى كىتاپتى جازىپ, اياقتاۋ. بوكەي اۋلەتىنىڭ ۇلگى الارلىق تاماشا تاعىلىمى بار وقىرماندارعا قىزىقتى بولادى-اۋ دەپ ويلايمىن.
– ورالحان بوكەيدىڭ كىتاپتارعا ەنبەگەن «سانياز» دەگەن اڭگىمەسىن تاۋىپ الىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالاعان ەدىم. كىتاپتارىنا كىرمەي قالعان باسقا دا دۇنيەلەرى بار ما؟
– اعام ومىردەن وتكەن سوڭ شىعارماشىلىعىنىڭ بيبليوگرافياسىن جاساپ, تۇگەلدەي قاداعالاپ كەلەمىن. باسپاسوزدە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جازىلىپ جاتقان دۇنيەلەرگە دەيىن كوڭىل اۋدارامىن. ويتكەنى مەنەن باسقا جوقتاۋشىسى جوق. ەلۋ جىلدىعىندا 2 تومدىق شىقتى, ال الپىسقا تولعانىندا «قازاقپارات» باسپاسىنان 4 توم شىعاتىن بولدى. مەرەيتوي ءوتىپ جاتقاندا ۇلگەرمەي جاتىرمىز دەپ 1, 2 تومنان ازداعان كىتاپتى سول جەردە كورسەتتى. بىراق تولىق 4 توم شىقپادى. مەن رەسپۋبليكا كولەمىندەگى كىتاپحانالارعا سۇراۋ جىبەردىم, كىتاپتار تۇسپەگەن. كەزىندە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ قولداۋىمەن 70 جىلدىعىندا 7 تومدىعى جارىق كوردى. جەتى تومدى از ۋاقىتتا دايىنداپ, «ەل-شەجىرە» باسپاسىنا بەردىم. باسقا باسپاگەرلەر اعامنىڭ شىعارمالارىن مەنەن دايىن كۇيىندە الىپ جاتادى. ءيا, كىتاپتارىنا ەنبەي قالعان تۋىندىلارى دا بار. پەسالارىن جيناقتادىم. ءۇندى ەلىنە ساپارعا كەتىپ بارا جاتىپ قولجازبا كۇيىندە قالدىرىپ كەتكەن, سول كۇيى ەش جەردە جاريالانباعان درامالىق شىعارمالارىن ىزدەستىردىم. رەجيسسەرلەر نۇرقانات جاقىپبايعا «شىڭعىس حان», ساۋلەبەك اسىلحانوۆقا «قازاقتىڭ قاسىرەتى» پەسالارىن تابىستاعان ەكەن. ەكەۋى دە تابا الماي ءجۇرمىز, ىزدەپ جاتىرمىز دەدى. كەيىن ونەرتانۋشى, جۋرناليست نازەركە جۇماباي «شىڭعىس حان» پەساسىنىڭ تابىلعانىن حابارلادى. قارجىلىق ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, تولىق شىعارمالار جيناعىن شىعارۋ – مەنىڭ ارمانىم.
– ورالحاننىڭ وقىرمانى باردا ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ونى ءوزىڭىز دە بايقاپ جۇرگەن بولارسىز. قايتا جىل وتكەن سايىن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ كۇشەيىپ كەلە جاتقان سياقتى. بىراق «ورالحان وقۋلارى» توقتاپ تۇر...
– ۇلى تۇلعالار ۇمىتىلمايدى, جىلدار جىلجىعان سايىن اسقاقتاي تۇسەدى. ال جىل سايىن ورالحان شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ كۇشەيىپ كەلەدى دەپ ايتا المايمىن. كەرىسىنشە, بارىنان ايىرىلۋدا. 1998 جىلى سول كەزدەگى مينيستر التىنبەك سارسەنباەۆ ءتىل مەرەكەسى اياسىندا ورالحان بوكەي وقۋلارىن وتكىزۋدى ۇسىندى. وعان نەگىز بولعان قاراپايىم وقىرمان بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر قىرى – ورالحان اعامىزدىڭ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ اكتەرلەر دايىندايتىن بولىمىندە «شەشەندىك ونەردەن» ساباق بەرۋى. ول كەزدە دوسى اشىربەك سىعاي وسى وقۋ ورداسىن باسقاراتىن. اعام شەشەن ءارى ءوز ويىن تىڭداۋشىسىنا ادەمى داۋىسپەن شەبەر جەتكىزە بىلەتىن. ديكتسياسى انىق, ساڭقىلداپ سويلەيتىن. بەيىمبەت ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى», وزىنە شىعارماشىلىعىندا ۇستاز سانايتىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اڭگىمەلەرىن جاتقا وقيتىن.
ورالحان بوكەي اتىنداعى كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ I رەسپۋبليكالىق بايقاۋى 1998 جىلى استانادا تۇڭعىش رەت ءوتتى. بايقاۋدىڭ باس جۇلدەلەرىن اكتريسا كۇنسۇلۋ شاياحمەتوۆا جانە رايحان قاليولدا يەلەندى. سونىمەن بايقاۋ ەرەجەسى از-ماز وزگەرتىلىپ, جىل سايىن ءوتىپ وتىردى. ءبىر جىلى «ورالحان بوكەي اتىنداعى» دەگەن تىركەسسىز جارنامانى ءباسپاسوز بەتىنەن وقي سالا مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە حات جولدادىم. كوپ ۇزاماي جاۋاپ كەلدى. مينيستر مىرزا قاراماعىنداعى ءتىل كوميتەتىنەن كەتكەن كەمشىلىك ءۇشىن ەسكەرتۋ بەرىپ, ماعان «ەندى مۇنداي كەمشىلىكتىڭ قايتالانباۋىنا اللانىڭ اتىمەن ۋادە بەرەم» دەپ جاۋاپ جازىپتى. مىنە, ناعىز كىتاپ وقۋعا جاناشىر ادام. بۇدان ءارى كەزەكتى مينيستر ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى ورالحان بوكەي اتىنداعى كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ, ورالحانشا تۇيىندەسەك, جانازاسىن شىعاردى. ەرەجەسى جازىلىپ, قاۋلىمەن بەكىتىلگەن بايقاۋدىڭ نەگە وتپەگەنىن ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتىپ, مينيسترلىككە تاعى حات جولدادىم. جاۋاپ كەلمەدى. حاتتىڭ تاعدىرىن سۇراپ حابارلاسىپ ەدىم, جاۋابىن اقتوتى رايىمقۇلوۆا بەرەدى دەدى. سول كۇيى جاۋاپسىز .
2017 جىلى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قۋات بوراش تاعايىندالدى. ول ادەبيەت جاناشىرى ەكەنىن بۇرىننان بىلەتىنمىن. تەلەفون شالىپ, بۇل بايقاۋدا ورالحان بوكەيدىڭ اتى تۇرعانىمەن بۇكىل قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارى (پروزا, پوەزيا, دراما) وقىلاتىنىن ەسكەرتتىم. مۇقيات تىڭداپ الىپ, ەكى كۇننەن كەيىن جاۋاپتى ماماننىڭ تەلەفونىن ءنومىرىن بەردى. جاۋاپتى قىزمەتكەر ورالحان بوكەي اتىنداعى كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ وتۋىنە ءبىر توپ جازۋشى قارسى بولىپ, پارلامەنتكە دەيىن باردى, سول سەبەپتى الىنىپ تاستالدى دەگەن جاۋاپ ايتتى.
– قايتا قولعا الۋعا بولماي ما؟
– جاستاردىڭ كىتاپ وقۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى بايقاۋ قايتا قولعا الىنۋى كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىز كىتاپ وقۋعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى باستاۋىش سىنىپتان باستاپ قالىپتاستىرساق قانا كىتاپ وقيتىن ەل بولا الامىز. ال جاس ۇرپاقتىڭ ساۋاتتى بولۋى ءۇشىن بالالاردىڭ كوركەم ادەبيەت وقۋى وتە ماڭىزدى», دەگەن بولاتىن.
وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ «وقۋعا قۇشتار مەكتەپ» جوباسىنا, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ جاستاردىڭ كىتاپ وقۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ جاتىر. داۋرەن اباەۆ مىرزاعا ورالحان بوكەي اتىنداعى كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىن قايتا جانداندىرۋ جايلى حات دايىنداپ وتىرمىن. وسى بايقاۋ قايتا جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىن.
– ءيا, قايتا قولعا الىنىپ جاتسا, وقىرمان قاۋىم قۋانار ەدى. ال ەندى كوپتىڭ ويىندا جۇرگەن نەگىزگى ماسەلەگە كوشەيىكشى. التايعا ات ارىتىپ بارعان تۋريستەر, مەيماندار «ورالحان مۋزەيىنىڭ سىرتىنان قايتتىق» دەپ شۋلاسىپ جاتادى. مۇمكىن, 80 جىلدىعى قارساڭىندا قايتا اشىلىپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتامىز با؟
– 2002 جىلى و.بوكەيدىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا جازۋشىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندە جوعارىدان تاپسىرما بەرىلىپ, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردى القىمىنان العان-دى. قوماقتى قارجى دا ءبولىندى. بۇيرىق قاتتى, جان ءتاتتى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى بيلىك بوكەي اقساقالدىڭ جەكەمەنشىك ءۇيىنىڭ ماڭدايشاسىنا «ورالحان بوكەي مۇراجايى» دەگەن تاقتايشانى جاپسىرىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن ء«ۇش سوزبەن», ساپاسىز قۇرىلىستارىمەن قۇتىلا سالدى. ىرگەتاسى ءۇيدىڭ سىرتقى بورەنەسىنەن سىرتقى جاعىنا قۇيىلعان, اۋا كىرمەيدى. شاتىر قىسقا, جاڭبىر جاۋسا, ۇيگە جانە الدىڭعى ۆەرانداعا سۋ كەتەدى, اعاش قالدىقتارى, ۇگىندىلەردى ءۇيدىڭ جەرتولەسىنە تۇسىرە سالعان. سودان ءۇيدىڭ استى ءشىرىپ, ساڭىراۋقۇلاقتار تاقتاي تەسىگىنەن كوكتەپ شىقتى. ءبارىن تازالاپ, ءشىري باستاعان بورەنەلەردى حيميالىق زاتتارمەن ازەر توقتاتتىق.
ەسىك الدىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋعا دا قاراجات ءبولىندى. بىراق گيپستەن جاسالعان ەسكەرتكىش تۇعىرىنا قونا بەرە قاق توبەسىنەن جارىلدى. ونى قارا مايمەن مايلادى. ءسويتىپ, اققۇبا ورالحان قاپ-قارا ادامعا اينالىپ شىعا كەلدى.
مۇنىڭ ءبارىن سول كەزدەگى اۋدان اكىمى بەردىبەك سلاموۆكە كورسەتتىم. بۇل جۇمىستارمەن اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قايىرجان ءسادۋوۆ اينالىسقان دەپ كەمشىلىكتەردى مويىندادى.
2013 جىلى 70 جىلدىق مەرەيتويىندا ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعانىمەن, ءۇي جەكەمەنشىكتە دەپ, ورالحان بوكەي قاراشاڭىراعىنا ءبىر شەگە قاعىلمادى.
80 جىلدىعى قارساڭىندا اۋدان اكىمدىگىنەن حابارلاسىپ, بۇل مۋزەيدى قولعا الاتىندارىن ايتتى. ءۇيدىڭ ماڭايىن قايتا قورشاپ, كاسىپكەرلەردىڭ بىرىنە بەرىپ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىندىكتەرىن جانە مەنەن ساتىپ العىسى كەلەتىندەرىن جەتكىزدى. بۇل – بوكەي اقساقالدىڭ قاراشاڭىراعى, ورالحان بوكەيدىڭ تۋعان, تۇرعان ءۇيى رەتىندە قۇندى. قازىر ءۇي مەنىڭ مەنشىگىمدە. بىراق مۋزەي ماسەلەسى اۋدان كولەمىندە شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. قاراجات كەرەك, اۋداندا ونداي قاراجات جوق. جالپى, مۋزەي دەگەنگە مۇلدە كەلىسپەيمىن. بۇل شاڭىراق ءتىرى ورگانيزم سياقتى بولاشاق ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ورىن بولۋى كەرەك. قازاق ەلىندە دە ل.تولستويدىڭ, ا.چەحوۆتىڭ ءۇيى سياقتى كيەلى ورىندار بوي كوتەرۋى كەرەك.
– دەسە دە, بارىمەن بازار دەپ اشىپ قويۋعا بولماي ما؟ نەگە جابىق تۇر دەگەن ساۋال كوپشىلىكتى مازالايدى.
– جازۋشىنىڭ 60 جىلدىعىندا مۋزەي دەپ اشىلعاننان كەيىن بيلىك قاراماعىنا بەردىم. كىتاپحاناشىنىڭ 0,5 ايلىق ەڭبەكاقىسى باسىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە تولەنىپ تۇردى. اۋدان اكىمدەرى ەكى-ءۇش جىلدا اۋىسىپ تۇردى. ولاردىڭ بىرىنە جازۋشى كەرەك, ەندى بىرىنە كەرەك ەمەس. ءسويتىپ, عيماراتقا قارايتىن جۇمىسشىلارعا تولەنەتىن ماردىمسىز قاراجات باسشى اۋىسقاندا زاڭسىز دەپ تولەنبەيتىن بولدى. ىشىندەگى كورپە-جاستىق, سىرماق سەكىلدى زاتتاردى باسقا ءىس-شارالارعا دا پايدالانا باستادى. ورالحاننىڭ ەركىن نۇرازحان سالىپ تاپسىرعان سۋرەتى, قىتايدان كەلگەن سۋرەتشىلەر تاپسىرعان پورترەتتەر باسقا كورمەلەرگە الىندى. ورالحاننىڭ كۇمىس قىندى الماس پىشاعى, اناسىنىڭ ساپتاياعى قولدى بولىپ كەتتى. وسىلاي مۋزەي اڭعال-ساڭعال كۇي كەشە باستادى. كەلگەن قوناقتار ۇڭىرەيىپ تۇرعان بولمەلەردى كورىپ, ماعان رەنجيتىن بولدى.
سودان قويشى, بيلىك الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا قوماقتى قاراجات جۇمساپ, ابدىكەرىم ەرەجەپ ۇلىنا ارناپ مەكتەپ-مۋزەيىن سالدى. سول جەردەن ورالحان بوكەيگە ۇلكەن ءبىر بولمە بەردىك. ءسىزدىڭ ءۇي جەكەمەنشىك بولعاندىقتان, ءبىز قاراي المايمىز, سوندا كوشىرسەك دۇرىس بولار ەدى دەپ وزدەرى ۇسىنىس ايتتى. مەن سول كەزدەگى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى رەنات قۇرمانباەۆقا حابارلاسىپ, قابىلداپ الۋ اكتىسىمەن, كوميسسيامەن ابدىكەرىم مۋزەيىنە جاۋاپتى مەكتەپ ديرەكتورى اقتوتى كاسەنۋاليەۆاعا بىرقاتار زاتتاردى تاپسىردىم. وزىمە تيەسىلى دۇنيەلەردى قالدىردىم. ءوز ءۇيىمنىڭ ەسىك تەرەزەسىن شەگەلەپ, ماڭايىن تازالاپ, قارايتىن ادامدارعا تاپسىرىپ كەتتىم. ماسەلەنىڭ كوكەسى ەندى شىقتى, ول مۋزەيگە حالىق بارمايتىن بولعان. حالىق سىرتى جابىق ورالحان ءۇيىن ۇزبەي ىزدەيتىن بولعاندىقتان, نەگە جابىق دەگەن سۇراق تۋىنداپ وتىر.
– ەندىگى وي-ماقساتىڭىز, جوسپارىڭىز قانداي؟
– ابدىكەرىم مۋزەيىننىڭ دە وڭىپ تۇرعانى شامالى. دۇرىس سالىنباعاندىقتان, ىشىنە قارا شىبىن, ۇساق قۇستار تولىپ كەتەدى. مەكتەپ مۇعالىمدەرى بىرەۋ كەلەتىن بولسا, سونى تازالاۋمەن الەك. شتات ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاعان, وبلىستىق مۋزەيلەر كاداسترىنا تىركەلمەگەن. مەملەكەت مەنشىگىندەگى مۋزەيدىڭ جاعدايى وسىنداي. ەندى كەلىپ, بيلىك قايتا مەنەن ءۇيدى سۇرايدى. نە نارسەنىڭ قۇنى بار, كەزىندە قادىرىن بىلمەگەن سوڭ سمەتادا كورسەتىلگەن باعانى سۇرادىم. وسى ءۇيدى تولىققاندى جۇمىس ىستەيتىندەي دارەجەگە جەتكىزۋ جوباسى بار. ارينە, قاراجات تابىلسا. سوندا تولىق سمەتاسى كورسەتىلگەن. 2019 جىلدان باستاپ «و. بوكەي ءۇيى» دەگەن قوعامدىق قور قۇردىم.
مەن جەرگىلىكتى بيلىككە سەنبەيمىن. ەگەمەندىك العاننان بەرى شىڭعىستاي اۋىلى بار قۇندىلىعىنان ايىرىلدى. ايتالىق, 1903 جىلى ابدىكەرىم بولىس سالعان ەكى كورپۋستان تۇراتىن بۇكىل شىعىس قازاقستان كولەمىندەگى قازاق بايلارىنىڭ بالالارىنا ارنالعان تۇڭعىش وقۋ-اعارتۋ ورداسى جەكەشەلەندىرىلىپ, تاريحي جادىگەر تالان-تاراجعا ءتۇستى. ارشاتى اۋىلىنان تەنتەكباي بايدىڭ تەرى يلەيتىن ەكىقاباتتى زاۋىتىن بۇزىپ, ماتەريالدارى بۇقتىرما وزەنى ارقىلى اكەلىپ سالىنعان باستاۋىش مەكتەپ جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتتى. شىڭعىستاي ەلى كىتاپتى كوپ وقيتىن اۋىل ەدى. اۋىلدىڭ ۇلكەن كىتاپحاناسى تاعى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ, مەكتەپكە كوشكەن. اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكى رەت قاراجات بولىنگەنىمەن, ماسەلەسى ءالى شەشىلمەگەن. بۇدان شىعاتىن قورتىندى – ورالحان بوكەي ءۇيىن اۋدان باسشىلىعى دۇرىس جولعا قويا المايدى. و.بوكەيدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىنداعى قۇر ناۋقانشىلىق, بوس ءسوز بولىپ قالادى. ونى ناقتى وبلىس كولەمىندە شەشۋ جولدارى قاراستىرىلۋى كەرەك.
وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ساتىپ الىپ, شىعىس قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارى تىزىمىنە ەنگىزۋدى قاراستىرۋ كەرەك نەمەسە وبلىستاعى باي مەكەمەلەردەن قارجىلاي كومەك ءبولۋدى قاراستىرۋى قاجەت.
– ورالحان بوكەي ەگەر ءتىرى بولسا, قانداي بيىكتەن كورىنەر ەدى؟ مۇمكىن, مۇنشالىقتى قۇرمەتكە يە بولماس پا ەدى؟
– تالانتتى ادام قاي كەزدە دە ءوز بيىگىنەن تۇسپەيدى. زامانداس, كلاسسيك جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «ورالحان ومىرگە شىر ەتىپ كەلگەندە, تالانتتىڭ توپىراعى بۇرق ەتتى», دەگەنى تەگىن ەمەس. شىعىس قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترىنا ورالحان بوكەي ەسىمى بەرىلىپ جاتسا, ەشكىم دە قارسى بولا قويماس. بار عۇمىرىن ادەبيەتكە, قازاقتىڭ رۋحاني كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ارناعان ورالحان بوكەيدىڭ ەسىمىن قالىڭ ەلى ەشقاشان ۇمىتپايدى دەگەن ۇمىتتەمىن.
– شىڭعىستايداعى ورالحان مۋزەيى اشىلماۋى دا مۇمكىن بە؟ ءسوز سوڭىندا وسى ماسەلەنى قاداپ تۇرىپ ءبىر قايتالاڭىزشى.
– قاراشاڭىراعىمىزعا ادامدار ورالحاننىڭ ءۇيى دەپ كەلسە ەكەن دەيمىن. كەيدە ماعان «مۇراجاي» دەگەن ۇعىم سۋىقتاۋ ەستىلەدى. ماسەلە شاڭىراقتىڭ قۇلاماۋىندا. الدا ءالى تالاي جوسپار بار. مۇمكىن, ماعان اعام دا, ءبىزدىڭ اۋلەت تە وسى مىندەتتى جۇكتەپ كەتكەن بولار. مەن قاسيەتتى قاراشاڭىراقتى جوعالتقىم كەلمەيدى. قاراجات كوزى تابىلسا, «و.بوكەي ءۇيى» دەپ قايتا اشامىن, تابىلماسا ءوزىم بارىپ تۇرارمىن. سول جەردە وتىرىپ, اعامنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتايمىن.
اعام كوزى تىرىسىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ بيلىگىندەگى شەنەۋنىكتەرگە تاڭعالۋشى ەدى. مەن دە سولاي. نەگە دەيسىز بە؟ اۋداندى دامىتۋ قورى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەۋدىڭ ورنىنا رەسەيدەن اۋىپ كەلىپ, ءتور التايدى مەكەندەگەن ورىستاردىڭ 1882 جىلى بوي كوتەرگەن پوكروۆ شىركەۋىن قالپىنا كەلتىرەمىز دەگەنىنە تاڭعالدىم. ول ءۇشىن اۋداندى دامىتۋ قورىنان قىرۋار قارجى جۇمسالعان ەكەن. رەستاۆراتسيا جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى 150 تەكشە مەتر قاراعاي دايىندالىپ قويدى دەگەندى ەستىگەندە توبە شاشىم تىك تۇردى...
– اعىڭىزدان جارىلىپ, اشىق سۇحبات بەرگەنىڭىزگە كوپ راحمەت. ورالحان بوكەي ۇيىندە جولىعايىق دەپ تىلەدىم!
اڭگىمەلەسكەن
مەرەي قاينار ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
