بالۋان شولاق

تەگىندە كەڭ قولتىك, مول قولدى, مىرزالاۋ دا حالىقپىز عوي. سولارىمىز الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس دەيتىندەي تىرشىلىكتىڭ تىنىمسىز قارىم-قاتىناستارىنان عانا ەمەس, ايتىلار لەبىز, بەرىلەر باعالاردان دا بىلەۋلەنە ءبىلىنىپ قالىپ جاتادى. اسىرەسە, اسىرە ماداق, اسىرا اسقاقتاتۋلارىمىزدان. كەيدە ەلگە, قوعامعا بەلگىلى ءبىر سالادا ەڭبەگى سىڭگەن ەلەۋلى ءبىر ازاماتتى «قايتالانباس تۇلعا» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ۇكىمدەي ەتىپ اتايتىنىمىز بار. ال وتەسى ۋاقىت بولسا كەلە-كەلە الگى بەرىلگەن باعانىڭ بوياۋىن وڭدىرىپ, مايەگىن سولدىرىپ تاستايدى. بۇل جيىلەۋ كەزدەسەتىن جاعداي. سيرەك ۇشىراساتىنى – ءبىر شىن مانىندەگى ەرەك, ەرەسەن تۇلعانى قايتالاي الماي ۋاقىتىڭىزدىڭ, زاماندارىڭىزدىڭ ءوزى الەككە تۇسەدى. تاريح اناسى – مەزگىلدى سولاي «الەككە سالىپ» قويعانداردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى, مەنىڭ پايىمىمدا, بالۋان شولاق – نۇرماعامبەت بايمىرزا ۇلى. قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى ءومىر-بولمىسىنداعى ەڭ جارقىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى, اتىنىڭ ءوزى-اق جاسىعاندى جىگەرلەندىرەتىن, تاسىعاندى تاۋبەسىنە كەلتىرەتىن قاھارمان سەرىنىڭ مىنا دۇنيەگە كەلگەنىنە 150 جىل, انا دۇنيەگە كەتكەنىنە 95 جىل تولىپ وتىرسا دا ول قايتالانعان جوق. سان قىرىنىڭ ءبىرى بىرەۋدە كەزدەسكەنىمەن وزگەسى تابىلمايتىن ناعىز ءبىرتۋار تۇلعا! تاعدىر-تالايىنا جازىلعان بىردە كەسەك, بىردە نازىك شىنايى سەزىمنەن ولەڭ ورەتىن اڭقىلداعان اقىن, ولەڭىنە تەك وزىنە عانا ءتان دىبىستىق بوياۋىنىڭ مەيلىنشە قانىقتىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ءان شىعاراتىن عاجايىپ سازگەر, كوكشەتاۋ, حانتاۋ, الاتاۋ, قاراتاۋدان ءان اسىرعان ءانشى, ات ويىندارىنىڭ اسقان شەبەرى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن, قىران باپتاپ قۇس سالعان ايگىلى ساياتشى, كورگەننىڭ كوزى تويار كورىكتى, جاۋىرىنى جەرگە ءتيىپ كورمەگەن تەڭدەسسىز بالۋان, ەرتەكتەگى تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي الاپات كۇش پەن فانيگە كەلىپ, باقيعا وزعانشا حالقىم, قازاعىم دەپ سوققان ۇلى جۇرەك يەسى. وسىناۋ جاۋھارداي جارقىراعان اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبارى ەمەس, ءبىرى عانا بىرەۋدىڭ باسىنا قونسا, ءسوز جوق, دابىسىنىڭ داڭعايىر بولارىنا سونىڭ ءوزى-اق جەتەر ەدى. ال راحىمى مول اللاتاعالا بۇدان اتتاي 150 جىل بۇرىن كوكشە وڭىرىندەگى بۇلاندى ورمانىنىڭ ءبىر پۇشپاعى – تاستىوزەكتەگى ءۇيسىن اۋىلىندا اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەر بايمىرزا جارىقشاق ۇلى مەن ونىڭ قۇداي قوسقان قوساعى قالامپىر جەتپىسقىزىنا وسە كەلە الگىندەي قاسيەتتىڭ ءبارى ءون بويىنان تابىلاتىن دۋلىعا سىيماس تورسىق شەكەلى, ەكى كوزدى توستاعانداي ۇل سىيلاپ تەك تاڭىرگە عانا ءتان جومارتتىق جاساپتى. ءسابيدىڭ ەسىمى نۇرماعامبەت ەدى. ءيا, بۇل 1864 جىل بولاتىن. ءدال وسى جىلى پاتشالى رەسەي اسكەرلەرى تۇستىكتەگى اۋليەاتا مەن شىمكەنت, تۇركىستاندى الىپ, قازاقستاندى وتارلاۋىن تولىق اياقتاعان-دى. ەندى قورعانسىز حالىقتىڭ جەر-سۋىن تارتىپ الىپ, وعان قاراشەكپەندىلەردى ءبىرجولاتا ورنىقتىرىپ, ەلگە ەڭسە كوتەرتپەستەن ەزگىنى تىندىرا بەرۋ عانا قالعان-دى. ۇلى دالانىڭ سوڭعى تۇياق سەرپەرلەرى – يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارىلار كەلمەسكە كەتكەنىنە دە تالاي زامان بولعان. قازاقتىڭ كوز جاسىن سۇرتەتىن جارىق جاھاندا ەشبىر قۇدىرەتتى دە جاناشىر الاقان قالماعانداي كەزەڭ ەدى ول. سونداي مەزگىلدە وسىناۋ ولكەدە اۋەلى قوتىر, شورتان, بۋراباي ستانيتسالارىن سالعان وتارشىلار ەندى كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ قاق ورتاسىنا جانە ءبىر بەكىنىس سالۋدى قاراستىرادى. ول ءۇشىن ۇياداي عانا ءۇيسىن اۋىلى تاڭداپ الىنادى دا قىلىش, مىلتىق اسىنعان جەندەتتەر جەتىپ كەلىپ, اۋىلدىڭ جاس-كارى, ەركەك-ايەلىن قامشىنىڭ استىنا الىپ ۇيلەرىنەن قۋىپ شىعىپ, ءۇي-جاي, قورا-قوپسىعا وت قويادى. ءسويتىپ, ءبىر اۋىلدى ءبىر-اق كۇندە جوق قىلادى. مىناداي سۇمدىققا قارسى قىلار امالى جوقتىقتان كۇيىنىپ جىلاعان اكەسى بايمىرزانى كورگەن ءسابي نۇرماعامبەت كەسىلگەن اعاش دوڭبەكتىڭ ۇستىنە شىعىپ: – جىلاماڭىزشى, اكە؟! مەن بويىم مىناداي بولعاندا بۇلاردان كەك قايتارامىن! – دەيدى كوزى وتتاي جانىپ. بالا باتىر سەرتىندە تۇرادى. ەسەيە كەلە كەكتى ءبىر ەمەس, سان مارتە قايتارادى. قۇداي بەرگەن ەرەسەن كۇش-قايراتى مەن اسقاق رۋح, ار-نامىسىنىڭ ارقاسىندا وتارشىلداردىڭ ۇلىعىنا دا, ۇلتاراعىنا دا دەس بەرمەيدى. ول جۇرگەن, جۇرەدى-اۋ دەگەن جەردە كازاك-ورىستاردىڭ قايسىسى بولسا دا مومىن قازاقتى بۇرىنعىشا قورلاي بەرۋدەن, قيانات جاساۋدان تايسالادى, ايىلىن جيىپ, اۋلاق كەتەدى. ءومىرىنىڭ وسى قىرىن الىپ قاراعاندا بالۋان شولاق ارىرەكتەگى سەگىز سەرىمەن, ودان كەيىنگى جاياۋ مۇسا, بەرتىنىرەكتەگى ءمادي, ءيمانجۇسىپ, باتاقتىڭ سارىسىمەن تاعدىرلاس پا دەگەندەيسىز. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى, اباقتىعا وتىرۋى دا ۇقساستاۋ بولعانىمەن ودان شىعۋى باسقاشالاۋ. سونىڭ ءبىرىن شوكەڭنىڭ ءوزى «اتادان ۇل تۋمايدى مەندەي ساباز» دەيتىن شاعىن داستان تارىزدەس سيۋ­جەتتى ولەڭىندە وتە ادەمى سۋرەتتەيدى. وقىرمانعا قىزىقتىلىعى ءۇشىن تۋىندىنى تۇگەلگە جۋىق كەلتىرەيىك: – اتادان ۇل تۋمايدى مەندەي ساباز!.. تۇرمەدە جاتىر ەكەن وڭكەي ماڭعاز. التى كۇن اق تۇرمەگە قاماعان سوڭ, ءتۇسىردى ميروۆويدان ماعان قاعاز. اقىلىم ءبىر باسىما ەمەس ارزان, تاۋانىم شاعىلعان جوق بۇل قاعازدان. قاعازدىڭ مەن تۇرىنە قاراپ تۇرسام, جەتى جىل كاتىرگىگە مەنى جازعان!..   بوزبالا, مىقتى بولساڭ-قاستى جەمىر, تىسىڭدە قايرات بولسا-تاستى كەمىر. جۇرەگى قامالعاننىڭ شايقالسىن دەپ, سەگىزكوز قابات قىلىپ قاققان تەمىر...   بويىما كۇش بىتكەنگە ەتتىم شۇكىر, قاجىسام اباقتىدا-بەتكە تۇكىر. تەمىرىن ەكى جۇلقىپ تارتقانىمدا, كىرپىشى جەرگە ءتۇستى كۇتىر-كۇتىر...   جىگىتپىن ءتاڭىرى باسقا جاققان شىراق, كۇشىمە نە تۇرادى مەنىڭ شىداپ. اياق پەن قولىمداعى بۇعاۋلاردىڭ, شىنجىرىن سول ارادا ءۇزدىم بۇراپ...   سۇراساڭ قوتىر, شورتان ءبىزدىڭ بولىس, التى-اق كۇن اق تۇرمەنى قىلدىم قونىس. سەكىرىپ تەرەزەدەن قاقپا بارسام, كۇزەتشى قالعىپ وتىر ەكى ورىس. قاسقايىپ قالعىعانعا ك ۇلىپ تۇردىم, ولارعا كۇش جەتەرىن ءبىلىپ تۇردىم. ەكەۋىن ەكى قويىپ تالدىردىم دا, ىلگەرى ودان ءارى ءجۇرىپ بەردىم.   تاۋەكەل السىن ەردى پاناسىنا, اقىلدىڭ قاراڭدارشى داناسىنا. قالدىرىپ كەتەم بە دەپ اقبوز اتتى, كەپ كىردىم ميروۆويدىڭ قوراسىنا.   اقبوزات بىلىنبەيدى ءبىزدىڭ سورعا, جانۋار, ءتۇستىڭ بە الدە جايعان تورعا؟.. ەسىگىن كونيۋشنانىڭ بۇزىپ كىرىپ, شىعاردىم ءبىرى رىساك, ءبىرى جورعا...   ويلاسام, مىنا دۇنيە جالعان ەكەن, ىزدەگەن ماقساتىنا بارعان ەكەن. اقبوزعا كەلەرىمدى مەنىڭ ءبىلىپ, ەسىككە شويىن ق ۇلىپ سالعان ەكەن.   وڭداعان بالا جاستان مەنىڭ جولىم, بىلمەدىم دۇنيەنىڭ وڭ مەن سولىن. بويىما وسى كۇشىم قالاي سىيعان, ق ۇلىپتى ج ۇلىپ الدى شولاق قولىم.   – اقبوزات, اينالايىن مەنىڭ قالقام! سەن ءۇشىن تالاي تاستى قىلدىم تالقان – جەتەكتەپ شىلبىرىنان شىعارعاندا, اياعان باستى اتىم الشاڭ-الشاڭ.   جىلقىنى نەگە كەرەك بوسقا ماقتاپ, اتتى ايت, مىنگەن ەرىن جۇرگەن ساقتاپ. توعىز جىل توپقا مىنگەن جانۋارىم, يەگىن سالدى يىعىما ەكى جاقتاپ...   اتادان ۇل تۋمايدى مەندەي ساباز, تۇرمەدە قالدى شىركىن تالاي ماڭعاز. ميروۆوي قورلىعىنا شىداي الماي, تۇبىندە فونارىنىڭ جازدىم قاعاز.   «تۇرمەگە التى كۇندەي بولدىم قوناق, سويلەۋگە ميزامىڭدى ءتىلىم ولاق. جورعا مەن اقبوزاتتى الىپ كەتكەن, سۇراساڭ, مەنىڭ اتىم – بالۋان شولاق!». جالىندى جۇرەك, تەگەۋرىنىنە تەمىر دە شىداماس كۇش-قايرات, مۇقالماس جىگەر, اسقاق رۋح, پىراق تەكتەس اقبوزات... مۇنىڭ ءبارى قوسىلا كەلە كۇن استىندا قوس قاناتى جارق-جۇرق ەتەر ناعىز پوەزياعا, كوككە شانشىلا ورلەر وزگەشە انگە اينالماي ما؟!.. ولار تۇتاسا, تۇلعالانا كەلە بالۋان شولاق بولىپ كەتەدى... بالۋان شولاق دەمەكشى, نۇر­ماعامبەتكە وسىنداي لاقاپ اتتىڭ تاعىلۋى جايلى ارقيلى اڭگى­مە بار. جامبىل اتامىز جاقسى كورگەندىكتەن «بالۋان شولاق» دەپ اتاپ كەتكەن ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ ايگىلى حيكاياتىندا مۇنداي اتتى وعان اكەسى ساعىنايدىڭ اسىندا اتاقتى پاڭ نۇرماعامبەت بەردى دەيتىنى بەلگىلى. ءۇش جۇزگە ساۋىن ايتىلعان ول ايتۋلى اس بەرىلگەن 1876 جىلى نۇرماعامبەت نەبارى 12-اق جاس­تا بولعان ەكەن. مۇنشالىقتى بالانىڭ اتاقتى تۇردە بالۋانمەن بەلدەسۋى ەش قيسىنعا كەلمەيتىن سياقتى. جانە دە ول ءوز ولەڭىندە: – بالاسى بايمىرزانىڭ بالۋان شولاق, وڭ قولىم وتقا كۇيىپ بولدىم ولاق, – دەيتىندەي نۇرماعامبەت بالۋان رەتىندە تانىلعان كەزىندە ساۋساعىنىڭ كەمىستىگىنە وراي بالۋان شولاق دەگەن اتاۋىن حالىقتىڭ ءوزى بەردى دەۋ شىندىققا ساي كەلەتىن سەكىلدى. قالاي بولعاندا دا وسىناۋ ەسىم بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە مەيلىنشە ىستىق, بارشاعا رۋح بەرەتىندەي قاسيەتتى اتقا اينالعانى انىق! ءبىرسىپىرا دەرەكتەرگە قاراعاندا ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى دەيتىندەي جاس ۇلاننىڭ العاش رەت بالۋان رەتىندە توپقا ءتۇسۋى 15 جاسىندا, 1879 جىلى شورتاننىڭ (ششۋچينسكىنىڭ) بازارىندا قورعان جاقتىڭ ءبىر بايباتشاسىنا ەرە كەلگەن كوك كوز, اقسارى ءداۋ اقشاعا كۇرەسىپ, كازاك-ورىس پەن قازاقتىڭ نەبىر مىقتىلارىن جەر قاپتىرىپ جاتادى. ءجاسوسپىرىم نۇرماعامبەت ۇلكەندەردىڭ «كاپىر كاپىرلىگىن ىستەپ, ءبىر جەرىڭدى مەرتىكتىرىپ جۇرەر, قوي» دەگەنىنە قاراماستان بەلدەسىپ, تۇكتى كەۋدەنى استىنا باسادى. قارشاداي باسىمەن ءا دەگەننەن-اق تۋعان ەل-جۇرتىنىڭ ابىرويىن وسىلايشا اسىرعان ونىڭ اتاق-داڭقى تەز جايىلا باستايدى. ەندىگى ءبىر ايگىلى كۇرەسى 1895 جىلى ول كەزدە ۇلى كنياز, كەيىننەن رەسەيدىڭ ەڭ سوڭعى پاتشاسى II نيكولاي ومبىعا كەلگەندە بولادى. بالۋانداردىڭ ءبارىن قيراتا جەڭىپ, ەڭ سوڭىندا اتاقتى كاروننىڭ قابىرعاسىن قاۋساتادى. قازاق جىگىتىنىڭ عاجايىپ ەرلىگىنە ريزا بولعان بولاشاق پاتشا اتى جازىلعان التىن ساعات سىيلايدى. بۇل سىيدىڭ كەيىن ۇلىقتار مەن وپاسىز بولىستاردىڭ تالاي بالەسىنەن قۇتىلۋىنا دا سەپتىگى تيەدى. وسى جەڭىستەن كەيىن شوكەڭ العاش رەت: – بۇل كۇندە وتىز بىردە مەنىڭ جاسىم, قامالدىڭ بۇزاتۇعىن تاۋ مەن تاسىن. زالوگ ساپ جەتپىس بەس سوم كۇرەسكەندە, سىندىردىم كارون بالۋان قابىر­عاسىن, – دەپ ولەڭدەتكەن ەكەن. مۇنى ول كەيىن قايتالاعان كەزىندە سول تۇستاعى جاس مولشەرىنە قاراي «قىرىق توعىزدا... ەلۋ بىردە...» دەگەندەي وزگەرتىپ ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى. اسىلى نۇرماعامبەت اتامىز ءوزىنىڭ سۇيىكتى ءىنىسى, قازاق دالاسىنىڭ تاعى ءبىر اتىشۋلى الىبى قاجىمۇقانداي بىرىڭعاي كۇرەسپەن اينالىسۋدى كاسىپ ەتپەگەن. ال جاستاۋ كەزىندە رەسەي يم­پەرياسىنىڭ ورتالىعىنا بارىپ كۇش سىناسقاندا اتاعى ايداي الەمگە تارالار ما ەدى, كىم ءبىلسىن. ونىڭ ەسەسىنە توسىنە تاس قويعىزىپ بالعامەن ۇرعىزۋ, بۇلشىق ەتتەرىن تىستەتۋ, سوم تەمىردى مايىستىرىپ بىلەككە, مويىنعا وراۋ, بولات قۇبىردى بىرت-شىرت سىندىرۋ, اتپەن شاۋىپ كەلە جاتىپ ونىڭ ساۋىرىنان ءوتىپ ەرگە قايتا وتىرۋ سەكىلدى باسقا دا قايران قالارلىق ونەرلەرى ەلگە ءجيى كورسەتىلىپ, قازاق دالاسىندا تسيركتىڭ نەگىزى قالانىپ ەدى... جاراتۋشى اللا ونى ءتاننىڭ عالامات قۋاتىمەن كەلەتىن وسىنداي سان قىرلى ونەردىڭ وردە وزار اقتاڭگەرى ەتىپ قانا قويماي, وعان قاي زامان, قانداي قيامەتتە دە شىڭدالىپ شيىرشىق اتپاسا ءمۇجىلىپ مۇقالمايتىن اسقاق تا اسىل رۋح بەرىپتى. ال مۇنداي رۋح مىنا جالعان دۇنيەنىڭ قاي قاپاسىنا بولسا دا قامالىپ, ەتەگىن جاسقا, كوكىرەگىن شەرگە تولتىرىپ وتىرا المايتىنى حاق. قانداي زۇلماتقا بولسا دا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ, ماحامبەت اتامىزشا ايتقاندا, «اقىرىپ تەڭدىك سۇرايدى», شەرحان اعامىزشا ايتقاندا, «نوقتاعا باسى سىيمايدى». بالۋان اتامىزدىڭ «قامالداڭ بۇزاتۇعىن تاۋ مەن تاسىن» دەۋىندە ۇلكەن استار جاتىر. ول بۇل سوزبەن ءوزى ءبىر-ەكى رەت قامالىپ شىققان اق پاتشانىڭ اباقتىسىن ايتىپ وتىرعان جوق, رۋحاني ازاتتىقتى بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان الۋدى ماقسات تۇتاتىنىن مەڭزەگەن. وسىنداي ماقسات-مۇرات جۇرەگىنىڭ ەركىندىك كەڭىستىگىن ۇزدىكسىز, ءۇزىلىسسىز تىلەۋى اداماتا-حاۋانادان بەرگى ادامزاتتىڭ ەڭ ۇزدىك ونەرىنە مەيلىنشە ەركىن دە ىركىلىسسىز الىپ كەلدى. ول – ءان مەن ولەڭ, ولەڭ مەن ءان, قازاق توپىراعىندا ايرىقشا وركەن جايعان قايتالانباس قىزىل-جاسىلدى قىمبات كورىنىس – سال-سەرىلىك ەدى. توعىز جاسىنان باستاپ ارقانىڭ اسەم اندەرىن اۋەلەتكەن بالۋان اتانىڭ سازگەرلىگى دە ەرتە باستالعانعا ۇقسايدى. تابيعاتىنان وجەت, وزىندىك وي-پىكىرى ەرتە ويانعان ول كوكشە ءوڭىرى اسپانىنداعى جارقىراعان جۇلدىزدار ىسپەتتى ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي سەكىلدى ساڭلاقتار سارىنى, ونەر ۇلگىلەرىمەن عانا شەكتەلىپ, ءوز ءۇنىن قۇمىقتىرىپ, جارىق دۇنيەگە جار سالماستان تۇرا الماس تا ەدى. وسىنداي جاراتىلىستىق جاعدايىنان بولسا دا سازگەرلىك تالانتى ەرتەدەن اشىلىپ, ءدۇيىم ەلگە تانىلا باستاعان ءتارىزدى. بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن اندەرىنىڭ ۇزىن سانى 50-گە جۋىقتايدى ەكەن. ءتورت ءانىن العاش رەت نوتاعا ءتۇسىرىپ, 1925 جىلى شىققان «قازاق حالقىنىڭ 100 ءانى» اتتى جيناقتا جاريالاعان – ۇلتىمىزدىڭ مۋزىكا ونەرىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى الەكساندر زاتاەۆيچ. ول كىتابىندا: «بالۋان شولاقتىڭ مەن جازىپ العان اندەرىنىڭ ىشىندەگى تاماشاسىنىڭ ءبىرى – «سارىن». بۇل ءوزىنىڭ ۆيرتۋوزدىعىمەن, كوسىلە شىرقالاتىن قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى» دەيدى. بالۋان اندەرىنىڭ كەلەسى ءبىر تۇگەندەۋشىسى بوريس ەرزاكوۆيچ ەكەنىن زور العىسپەن ەسكە الۋ ءلازىم. ول سوناۋ 1938 جىلى مۋزىكالىق فولكلوردى جيناۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان ەكسپەديتسيامەن كوكشە وڭىرىنە كەلىپ, شوكەڭنىڭ ءبىرتالاي اندەرىن جازىپ الادى, ءتۇر-ءتۇسى جاعىنان اكەسىنە وتە ۇقسايتىن, شوكەڭنىڭ ءوزى «اتتەڭ, باتەنىم ۇل بوپ تۋعاندا عوي!» دەپ وكىنەتىن سۇيىكتى قىزى ءباتيما – باتەننىڭ وتباسىندا بولادى. ال 1952 جىلى اتاقتى ابىز اتا, ءانشى, سازگەر كەنەن ازىرباەۆتىڭ ورىنداۋىندا 11 ءانىن نوتاعا تۇسىرەدى. اسىل مۇرانى جيناۋعا زەينۇر قوسپاقوۆ, گۇلنار مولداشوۆا, تاليعا بەكقوجينا سياقتى مۋزىكا ماماندارى دا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. بالۋان شولاق اندەرىنە ولاردى جادىنان شىعارماي, تاڭدايىنان تاس­تاماي جۇرگەن حالقىمىز ءوز باعاسىن كوپ زاماننان بەرى بەرىپ كەلەدى. ساز ونەرىنىڭ مايتالماندارى – كوريفەيلەرى ءار كەزدەرى ايتقان پىكىرلەرى دە اسا قۇندى. «عاليا» ءاننىڭ تورەسى, ۇلكەن جۇرەكتەن, شىنايى سەزىمنەن شىققان ءان. مۇندا ليريكا دا, عاشىقتىق, ىنتىقتىق سەزىم دە, بالۋان شولاققا ءتان الاپات كۇش تە بار», دەگەن ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ۇلى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ. «بالۋان شولاق اندەرى مەنى ەركەككە لايىق وزىندىك اۋەندى – ىرعاعىمەن, كۇردەلى ريتميكالىق اۋەزىمەن جانە پوەتيكالىق ولەڭنىڭ قۋاتى ءارى باتىرعا ءتان رۋحىمەن باۋراپ العان-دى», دەگەن بوريس ەرزاكوۆيچ. بالۋان شولاق اندەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, شەبەرلىكپەن ورىنداپ حالقىمىزعا قايتا سىيلاعان كەنەن ازىرباەۆ, تۇرىسبەك ەلەۋبەكوۆ, مولداحمەت تىربيەۆ, مۇسا اسايىنوۆ, يگىباي الىباەۆ, قوسىمجان باباقوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, نۇعىمان ءابى­شەۆ, مۇحتار وتەباەۆ, ماعاۋيا كوش­كىنباەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ سەكىلدى ونەرپازداردىڭ رۋحتارىن اسقان رازى­لىقپەن جانە ءبىر ەسكە الىپ, قايرات بايبوسىنوۆ باۋىرىمىز باستاعان بۇگىندەگى ءبىرتالاي ونەر ورەندەرىنە العىس ايتساق كەرەك-ءتى! بۇل رەتتە سون­داي-اق شوكەڭنىڭ جەتىسۋدى ارالاعان كەزىندە شىعارعان «سۋسامىرداعى ءان», «قىرعىزداعى ءان», «قاراتاۋدا قالىڭ ەل», «جەتىسۋمەن قوشتاسۋ ءانى» سياقتى بۇرىندارى جالپى جۇرتقا بەلگىسىزدەۋ بولىپ كەلگەن شىعارمالارىن جيناس­تىرىپ, سازدىق قازىنامىزعا قوسىپ كەتكەن كورنەكتى قالامگەر بالعابەك قىدىربەك ۇلى اعامىزدىڭ رۋحىنا دا باس يۋ ءلازىم. بالۋان شولاق قاسىنا ءىنىسى تاۋەكەل باستاعان سەگىز سەرىك الىپ الاتاۋ اتىرابىنا 1914 جىلدىڭ جازىندا كەلەدى دە سونداعى جالپاق ەلدى, بۇرىنعى اتا-بابالارى ءوسىپ-ونگەن ولكەنى, ءتىپتى, باۋىرلاس قىرعىز ەلىن دە ارمانسىز ارالايدى. وزىنەن بۇرىن دابىسى جەتكەن داڭقتى ۇلىن مۇنداعى جۇرت حان كوتەرىپ قارسى الادى. ءبىر عانا اتاقتى نوعايباي اۋىلىندا ەكى ايداي دۋمان قۇرادى. ءسات, ماڭكە, ءداۋىتالى, بايبولات, قوجبانبەت, بۇرالقى, كەرىمباي سەكىلدى جاقسى-جايساڭداردىڭ ارداقتى قوناعى بولادى. رياسىز سىي-سياپات كورەدى. اتالاس اعاسى جىلىسباي باي سەكىلدى كىسىلەر تايتۇياق التىن , ءۇيىرلى جىلقى سىيلايدى. ەلدىڭ قۇرمەتىنە ريزا كوڭىلدەن ءان-ولەڭ تۋادى. – بايمىرزانىڭ بالاسى بالۋان سەرى, ارالادىم ءۇيسىندى ارى-بەرى. جەتىسۋدىڭ جەرىنە اۋناعان سوڭ, تارقاپ كەتتى ءىشىمنىڭ قايعى-شەرى, – دەيدى. سەرى مۇندا دا وندىردەي ونەرلى جاستاردىڭ باسىن قوسادى, ارقانىڭ ءىنجۋ-مارجان اندەرىن ۇيرەتەدى. بەيسە­باي قاراتاي ۇلى, بەيسەنباي ۇمبەت­باي ۇلى, كەنەن ءازىرباي ۇلى, شۇكىتاي ابدىكارىم ۇلى سەكىلدى تالانتتى ءىزباسار­لار تابادى, اسىرەسە, كەنەندى قاسىنان تاستامايدى. ءالى ەستە, 1959 جىلعى ماۋسىمدا كەنەن اتانىڭ ۇيىندە بولعانىمدا اتا-تەگىمدى سۇراپ ءبىلىپ: «اينالايىن, مەنىڭ كەنەن بولۋىما شاراپاتى تيگەن بالۋان شولاق اعامنىڭ اتالاس ۇرپاعى ەكەنسىڭ عوي! قانە, بەتىڭنەن سۇيەيىنشى», – دەۋىنىڭ وزىندە دە شوكەڭە دەگەن شەكسىز قۇرمەت, تانتىلىك جاتسا كەرەك. «مەنىڭ ۇستازدارىم سارىباس, جامبىل, بالۋان شولاق» دەپ وتىرار ەدى كيەلى قاريا... بالۋان شولاق كوكشەتاۋدان الىس­تاعى الاتاۋ مەن قاراتاۋعا ات ارىتىپ, تون توزدىرىپ نەلىكتەن كەلدى؟ جەلىگىن مەزگىل جەلى ۇشىرعانمەن سولىعى باسىلا قويماعان سال-سەرىلىك سەيىلى مە؟.. جوق, باس­تى ماقساتى جاسىنىڭ ەگدەلىككە بەتتەگەن شاعىندا بولسا دا اتا-بابالارىنىڭ بايىرعى مەكەنىن كورىپ, ونداعى تۋىستارىن تاۋىپ تانىسىپ قايتۋ بولاتىن. وسى رەتتە شوكەڭنىڭ اتا تەگىن, وندا دا تىكەلەي قاتىستىلارىن قايتالاي كەتەيىك. ءۇيسىننىڭ ۇلىسبەگى بايدىبەكتىڭ دومالاق انا اتانعان ايەلى ءنۇريلادان تۋعان تىلەۋبەردى-جارىقشاق, جارىقشاقتان-دۋلات, ودان شىمىر, ودان بەكبولات. بەكبولاتتان-قارىمبەت, ودان سامبەت. سامبەتتەن-قوسى. ول ۇلى تولە ءبيدىڭ توڭىرەگىندەگى باتىرلاردىڭ ءبىرى, اڭىراقاي شايقاسىنا مىڭباسى رەتىندە قاتىسقان. سول قوسى باتىردىڭ التى ۇلىنىڭ كەنجەسى (جەڭگەلەرى كەنجەسارى دەپ اتاعان) قويايدار جەتى جاسىندا تولە ءبيدىڭ كوزىنە ءتۇسىپ باتاسىن العان, كەيىن بەلگىلى باتىر, بي بولعان. قويايداردان دوسمامبەت, ودان سەيتىمبەت, ودان ەسەنتاي. ەسەنتايدان قازانعاپ, ودان جارىقشاق, ودان بايمىرزا. بايمىرزادان نۇرماعامبەت – بالۋان شولاق!.. ال حانتاۋى ەتەگىندەگى دالاقاينار, بۇلان­بايدى جايلايتىن سامبەتتىڭ تۋلاق باتىر باستاعان ءبىر شاعىن اۋىلىنىڭ سول ءبىر الماعايىپ زاماندا سولتۇستىككە ۇدەرە كوشۋىنە سەبەپ قازاق ەلىنىڭ وڭتۇستىگىن وتارلاپ وتىرعان قوقاندىقتاردىڭ كورسەتكەن قورلىعىنا توزبەي, ولاردىڭ ءتورت-بەس وكىلىنىڭ كوزى جويىلۋى ەدى. كوپ ازاپپەن كوكشەگە جەتكەن اعايىنعا مۇنداعى اقسارى كەرەي مەن ارعىننىڭ اتىعاي, قاراۋىلى ءوزارا كەلىسىپ كەڭ قونىس بەرەدى. ءسويتىپ ءۇيسىن اۋىلى پايدا بولىپ, وندا ەسەنتايدىڭ قازانعابى دا ەرجەتەدى, ەكى ايەلىنەن ون ۇل سۇيەدى. نەمەرەسى بايمىرزانى ابىلاي حاننىڭ قاراۋىلدان شىققان ايتۋلى باتىرى قانايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى قالامپىر سۇلۋعا ۇيلەندىرەدى. ەكى جاعىنان دا وسىنداي تەكتى, ارقا مەن الاتاۋ, التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى كۇللى قازاق­تىڭ بالۋان شولاعى ناعىز كەمەل شاعىندا, ەكى-ءۇش-اق كۇن اۋىرىپ, 1919 جىلعى 18 قاڭتاردا قايتىس بولادى. اعايىندارى شوكەڭنىڭ تىزەسى باتقان قاراشەكپەندىلەر ءمايىتىن قورلار ءارى قازاق قاھارمانىنىڭ جوقتىعىن بىلسە جىعىلعان جالدارى كۇدىرەيىپ شىعا كەلەر دەپ جاسىرىپ جەرلەيدى. كەيىنىرەكتە جايىق بەكتۇروۆ, مارات نابيەۆ سەكىلدى يگى-جاقسىلار بەيىتتىڭ باسىن قارايتۋ جونىندە ءبىراز ارەكەتتەر جاسايدى. بىراق تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ەل ەس جيعان سوڭ بالۋان اتانىڭ 140 جىلدىعى اتالىپ اس بەرىلىپ, 2005 جىلى جامبىل وبلىسى جۇرتشىلىعىنىڭ كۇشىمەن ساۋلەتكەرلىك ونەردىڭ ۇلگىسىندەي بيىكتىگى جيىرما مەترگە جۋىق ستەلا, سەگىز قىرىن بەينەلەيتىن گرانيتتى شاعىن توبە ورناتىلدى. قۇدايعا شۇكىر, قانىكەي بايبىشەسى ەكەۋىنىڭ بۇگىندە يساجارىنان دا, قۇدايبەرگەنىنەن دە تاراعان نەمەرە, شوبەرە-شوپشەكتەرى ءوسىپ-ءونىپ جاتىر. اماندىق بولسا, بيىل ۇلى اتالارىنىڭ 150 جىلدىعىن ەل-جۇرتتىڭ ورتاسىندا اتاپ وتپەك... ...ادەتتە بالۋان اتامىزدى ەسكە العان سايىن مەنىڭ كوز الدىما ول كىسىمەن قاتار ماحامبەتتىڭ وي-قيالىمداعى, باۋىرجاننىڭ كوزىمەن كورگەن بەينەلەرى ەلەستەيدى دە قۇلاعىمدا فيردوۋ­سيدىڭ ءوزىم اۋدارعان مىنا سوزدەرى جاڭ­عىرىعادى: – ۇمىت بولار ءبارى مىنا وپاسى جوق جالعاندا, ەكى-اق نارسە ەل ەسىندە قالىپ جاتسا تاڭ قالما: قاھارماننىڭ ەرلىگى مەن اسىل ءسوزى دانانىڭ, وتە بەرەر بۇزىپ-جارىپ عاسىرلاردىڭ قامالىن... ارعىنباي بەكبوسىن.