ساياسات • 06 قازان، 2022

كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر...

519 رەت كورسەتىلدى

«مالىڭدى جاۋعا،
باسىڭدى داۋعا
قور قىلما، قورعا، تاتۋلاس!»

اباي

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

دۇنيە تىنىشسىز...

پاندەميانىڭ قۇرىعىنان ەندى شىق­­تىق پا دەگەن جەر شارى ەكىگە قاق ايىرىلىپ، ەسى – ەكەۋ، ءتۇسى تورتەۋ كۇي ۇستىندە تۇر.

باسى قازاقتىڭ ۇلى دالاسىن ءدىر ەتكىزگەن قاڭتاردىڭ قاندى قىر­عى­نى­مەن باستالعان جيىرما ءبىرىنشى عاسىر­دىڭ جيىرما ەكىنشى جىلى تامىرىن عاسىرلار قويناۋىنان الاتىن باتىس پەن شىعىستىڭ جاڭا تۇر­پاتتى سۇراپىل تەكەتىرەسىنە جال­عاستى. ادامزات ويى مەن ساناسىنا سال­ماعىن باتپانداپ سالعان وسىناۋ جۇ­رەك تۇرشىگەر عالامدىق ارباسۋلار ايماق­تىق قاقتىعىستار الاڭىنان شىعىپ، ەۋرازيانىڭ ءورى مەن ءتورىن ەركىن كەزۋى، سوعىس ءورتىنىڭ ۇلعايا ءتۇسۋى، ۋكراينانىڭ قالالارى مەن ورمان-توعاي­لارىنىڭ اجال القابىنا اينالۋى ادامزات بالاسىن الاڭداتىپ وتىر.

تۇلەگەن سانا مەن وزگەرگەن قۇندى­لىقتار...

التى قۇرلىقتى الەككە سالىپ، ميل­لياردتاردىڭ جۇرەگىن ۇرەيمەن تۇم­شالاعان قان-قىرعىننىڭ شالىعى تيگەن ەلدەردىڭ قاتارى كوبەيۋدە... سوعىس مايدانى اقپارات مايدانىنا جال­عاسىپ، سانكتسيالار قىرقىسىنىڭ بەتى قايتار ەمەس. كۇنى كەشە ەكپىنى ەلدى ەسەڭ­گىرەت­كەن ەۋرووداقتىڭ جالى قۇلاپ، «قىستان قا­لاي شىعامىز؟» دەگەن ۋايىم قورىعى­نا قامالا باستادى... اقش ۋكرايناعا قارۋ-جاراق بەرۋىن دوعارار ەمەس. رەسەي شەكتەۋلى موبيلي­زاتسياسىن جاريالادى... باس-كوز دەمەي ۋكراينانىڭ ءتورت وبلىسىن وزىنە قوستى...

گەوساياسي احۋالداردىڭ شامادان تىس كۇردەلەنىپ، ۋشىعىپ، تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەنى، قاناتىن كەڭگە جايعانى سونشاما، ساياسات دەيتىن سىلقىم مىنەزدى كارى قىزدىڭ اشپايتىن ەسىگى، باسپايتىن ءتورى، جۇرمەيتىن جەرى، شىقپايتىن ءورى، ايت­پايتىن ءسوزى قالمادى... ورەسكەلدىك پەن وركوكىرەكتىكتىڭ ونسان ۇلگىسى وسەك پەن ەسەپ­تىڭ قارا كورىگىن كۇن-ءتۇن ۇرلەپ باعۋدا...

ۇرپاق ساناسى ارسىزدىقتىڭ تۇت­قىنى بولۋعا اينالعانداي...

ادامزاتقا ءتان ورتاق وكىنىش – وسى!

جەر ەسىمدى پلانەتادا تۇراتىن جەتى جارىم ميلليارد جۇمىرباس پەندە­نىڭ تاعدىر-تالايىن ويىنشىققا اينال­دىرعىسى كەلەتىندەردىڭ جاڭا ءداۋىرى، ايتۋعا اۋىز بارار ەمەس، سوعىسقۇمارلار ءداۋىرى باستالعان سىڭايلى؟!.

تۇمانى مەن كۇمانى قالىڭ ءداۋىر!

وسىنداي اسا كۇردەلى، اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ەل پرەزيدەنتى قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ كەزەكتى ءداستۇرلى جولداۋىن ارناعالى ايدان استى. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ، ماقسات-مۇراتىن انىقتاپ، دايەك­تەۋ باعىتىندا، ءارى قالىپتاسىپ وتىرعان الەمدىك قيىندىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەردەن ەلىمىزدى امان الىپ ءوتۋ ءۇشىن جولداۋدا اتقارىلار ناقتى شارالار مەن ۇسىنىستار ايتىلدى.

ءبىر ايدان استام ۋاقىتتان بەرى حا­لىق تالقىسىنا ءتۇسىپ، جۇرتشىلىق تارا­پىنان كەڭ قولداۋ تاپقان تاريحي قۇ­جات­تا ەل ەرتەڭىن انىقتار باعىت-باع­دارلار بەلگىلەندى. پرەزيدەنت دامۋ­دىڭ جاڭا كە­زەڭىنە اياق باسقان قازاق­ستان­نىڭ بولاشاعى حالقىمىزدىڭ ءوز قو­لىندا ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. «حال­قىمىز جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ساياسي جاڭعىرۋ باعدارىن قولدادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاڭا، ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى اسا ما­ڭىزدى قادام بولدى. ەلىمىزدەگى ساياسي جاڭ­عىرۋ ەندى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ۇلاسۋعا ءتيىس. 

ءبىز «ازامات-بيزنەس-مەملەكەت» ارا­سىن­داعى قاتىناستى تۇبەگەيلى وزگەرتە­مىز. مەملەكەت، ەڭ الدىمەن، بارىنە بىر­دەي مۇمكىندىك بەرىپ، ادىلدىك ورناتا­دى... مەملەكەت ەكونوميكالىق ەركىندىكتى قول­­دايدى. بىراق حالىقتى نارىق تۇراق­سىز­دىعىنىڭ ىقپالىنان بارىنشا قور­عايدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى مەيى­لىنشە ­دامىتادى...» دەي وتىرىپ، ول وسى باعىت­تا جۇرگىزىلەر رەفورمالاردىڭ ناق­تى بەس باعدارىن ۇسىندى.

ولار مىنالار:

ءبىرىنشى: جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات.

ەكىنشى: ناقتى سەكتورلاردى دامىتۋ.

ءۇشىنشى: ەل بولاشاعىنا ارنالعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا.

ءتورتىنشى: مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ.

بەسىنشى: زاڭ جانە ءتارتىپ.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنىپ وتىر­عان ءار باعدار توركىنىندە، سايىپ كەلگەن­­دە، ەل ءومىرى مەن تاعدىرىن وڭ جولعا سالۋ­دىڭ، حالىق ويىن مازالاعان الەۋمەتتىك، تۇرمىستىق قيىندىقتار مەن ساياساتتا كەتكەن اقاۋلىقتاردى، تەڭسىزدىكتەر مەن جۇگەنسىزدىكتەردى شەشۋدىڭ جولدارى مەن جوسپارى تۇر. پرەزيدەنت وسىعان دەيىنگى الەمدىك تاجىريبەدە ءوز ومىرشەڭدىگىن دا­لەلدەگەن، جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ، ونسان ەلدەر­دىڭ الەۋەتىن كۇشەيتكەن، الەۋمەتتىك قيىن­دىقتاردى شەشۋگە مۇم­كىندىك بەرگەن ءومىر ءسۇرۋ مەن تۇرمىس-تىر­شىلىكتى وڭاي­لاتۋدىڭ وڭ ۇلگىلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاندى قالىپتاسقان كۇردەلى، تاريحي احۋالدار قورىعىنان الىپ شىعۋدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جولدارىن ۇسىنىپ وتىر. وتكەننىڭ اششى ساباقتارىن ەسكەرۋ – ەل ­دامۋىنا ىقپال ەتەر بىردەن-ءبىر ومىرلىك فاكتور ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

ويتكەنى...

ول جادى – ماڭگىلىك ايناسى.

حالىق ءوز باسىنان وتكەن تاريحتىڭ تاعدىرلى سىن ساعاتتارىن ەسىنەن شىعار­مايدى. جاقسىسىن دا، جامانىن دا، اۋىرىن دا، جەڭىلىن دە ۇمىتپايدى. ءار ۇرپاق ءوزى ءومىر ءسۇرىپ، وزەگىن ورتەگەن ءومىر، اقيقاتى مەن ۋاقىت شىندىعىن كوكىرەگىندە تۇمارداي ءتۇيىپ، كەيىنگىگە جەتكىزەدى. ءبىزدىڭ ۇرپاق بۇگىنگى ەكى عاسىر توعىسىندا عۇمىر كەشىپ، ۇلتتى ساقتاۋ مەن قورعاۋدىڭ ۇلى مىندەتى يىعىنا تۇسكەن، ەل بولىپ قالۋدىڭ اۋىر سىندارىن وتكەرىپ جاتقان ۇرپاق!

ءبىز – تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرى مەن قاسيە­تىن بىلەتىن ۇرپاقپىز!

تاۋەلسىزدىك ارقاۋى – حالىق.

حالقىنىڭ تاعدىر-تالايىن مانساپ پەن بايلىققا جەتۋدىڭ كوپىرى ەتۋدەن اسقان قاۋىپتى نارسە جوق. جاھاندانۋ ءداۋىرى كەڭەستەر وداعىنىڭ ورنىندا پايدا بولعان تاۋەلسىز ەلدەرگە وسى پسيحولوگيانى كۇندىز-ءتۇنى تىقپالاۋمەن كەلەدى... بۇل – ءبىر ۇلتتىڭ ەكىنشى ءبىر ۇلتتى قارۋدىڭ كۇشىمەن باعىندىرۋدان دا قاۋىپتى، ەكسپانسيانىڭ ايلالى، قاتەرلى ۇلگىسى! «مىلتىقسىز مايدان» اشقانداردىڭ كىشى ۇلتتاردىڭ اقىلى مەن ساناسىن، جانى مەن جۇرەگىن جاۋلاۋدىڭ جولى! «جاھاندانۋ زامانىندا ايداي الەم الاقانداعىداي بولىپ قالعان» (قاسىم-جومارت توقاەۆ) جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا ۇلتتى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى «كوزدىڭ قاراشىعىنداي» ساقتاۋدىڭ اسا قاجەت ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى جاڭا عاسىر ورىندەگى اباي مۇراسى مەن ءىلىمىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تۋرالى جازعان ماقالاسىندا بارىنشا تاراتىپ، تەرەڭ اشقان. پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق سانا مەن ويدى «پىشاقتىڭ جۇزىمەن الىپ وتكەندەي» الىپ ءوتىپ، ءتىلدى ورىستەتۋ، ءدىلدى ساقتاۋ، باتىس پەن شىعىستىڭ ءولىارا تۇسىندا جايعاسقان ۇلى دالانىڭ وتكەنى – بۇگىنى – بولاشاعى جايلى تولعاۋلارى – ۇرپاق ساناسىن تاربيەلەۋدىڭ ۇستىنى تازا ۇستانىمدار ەكەنى ءشۇباسىز.

ءبىز تاڭعى اقپارات كەشكە جەتكەنشە «قارتايىڭقىراپ» قالاتىن قادامى، ويى جۇيرىك، جەدەل زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز.

وي، ءسوز، ءىس دەيتىن ءۇش ۇعىمنىڭ ءبىر­تۇتاس بىرلىگىن بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتپاي تەڭ ۇستاعان جاعدايدا عانا جەڭىس تۋى قولىمىزدا جەلبىرەمەك. كەشەگى ءسوزىڭىز بەن بۇگىنگى ويىڭىز ەرتەڭ اتقا­رىلار ىسىڭىزبەن ساباقتاسىپ جاتۋعا ءتيىس. بۇل ساياساتتاعى مادەنيەت پەن تابان­دى­لىقتىڭ ايقىن كورىنىسى! قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ارعى-بەرگى قوعام، زامان شىندىقتارىن جاسىرىپ-بۇكپەي، ەل تاريحىنا «قاڭتار­دىڭ قاسىرەتى» بولىپ ەنگەن قاندى قىرعىن­نىڭ كەزىندە قيىندىقپەن قالاي بەتپە-بەت تۇرىسقانى، وتكەننىڭ «اعىن اق، قاراسىن قارا» دەپ جاڭىلماي، جازعىرماي باعالا­عانى ەل جادىندا. «تۋرا بيدە تۋعان جوق، تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەيتىن قازاقتىڭ توبە ءبيى – تولە بابامىزدىڭ ءسوزى وسىن­داي­دا ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.

ءيا...

ۋاقىت – سىنشى...

ۋاقىت – ەمشى...

ۋاقىت – ەل ءومىرى مەن قوعام ءومىرىن تارازى تالقىعا سالا وتىرىپ، ءار تۇلعانىڭ، ءاربىر ادامنىڭ ءسوزى مەن ىسىنە ءتۇبى ادال، ءادىل باعاسىن بەرەتىن قاتال، قاتىگەز تورەشى!

ەل پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىن وقىپ وتىرىپ، داپتەر بەتىنە سول كۇندەردە تۇسكەن تومەندەگى جازبالارىما قايىرا كوز جۇگىرتتىم. كۇيىنگەن تۇسىم دا، قاي­عىرعان كەزىم دە، جۇرەگىم اتشا تۋلاپ، بوزداعان ءسات-ساعاتتارىم دا، قىسقاسى، ءبارى-ءبارى بولعان ەكەن...

«قادىرلى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى! ءسىز ەل باسىنا سىن تۇسكەندە وزىڭىزگە ءتان سابىر مەن ۇستامدىلىقتىڭ تاباندى ۇلگىسىن تانىتتىڭىز. بۇگىنگى حالىققا قاراتىپ ايتقان ەكى ءسوزىڭىزدىڭ ەكەۋى دە ەستىر قۇلاققا جەتەردەي قاناتتى ءسوز بولدى. تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرىن ويلاعان ناعىز ەل باسشىسىنىڭ ءسوزى! تاريحي ءسوز! حالىقتىڭ سىزدەن كۇتكەنى دە وسىنداي باعىتى دۇرىس، باعدارلى ءسوز ەدى! ءدال وسى ءسات-ساعاتتاردا تۋعان حالقىڭىز عانا ەمەس، ءسىزدىڭ بۇل شەشىمىڭىزدى ادامزات الەمى اقىلعا سالىپ، وڭ قابىلداعانى كۇمانسىز. «جاۋدى اياعان جارالى» دەيدى ءبىزدىڭ حالىق! ءدال قازىر ەل بىرلىگى مەن اماندىعىن قامتاماسىز ەتۋدەن ارتىق ماقسات جوق! تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءسىز قانداي شەشىمگە بارساڭىز دا حالىق تۇسىنەدى دەگەن سەنىمدەمىز! قاۋىرت قيمىل كەرەك! اللا جار بولسىن! «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەگەن... بۇگىنگى كۇن مەن بۇگىنگى ءتۇن ەل تاعدىرىن ۇلى سىنعا سالىپ وتىر. قازاق ەلىنىڭ ساعى سىنباسىن! باعى سۇرىنبەسىن! اللا ساتتىلىك بەرسىن! نۇرلان ورازالين. 05 قاڭتار، 2022 جىل. 21 ساعات 37 مينۋت» دەگەن سوزدەردى اسىعىس ۆاتساپ ارقىلى سول كەزدەگى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ەرلان قوشانوۆقا جىبەرىپپىن. ەرتەسى ىنىمىزدەن «حاتىڭىزدى پرەزيدەنتكە جەتكىزدىم» دەگەن حابار الدىم.

شىنىن ايتۋ كەرەك، اقپاراتتىق بايلانىس ءۇزىلىپ، التى قۇرلىق الاش جۇرتىندا بولىپ جاتقان قاتەرلى قان-قىرعىن وقيعا­نى «حابار-24»، «روسسيا-24»، ەuronews «ربك»، «حابار» سەكىلدى ساناۋلى ارنا ار­قىلى عانا قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرعان اسا قيىن دا كۇردەلى كۇندەردە، مەن سەكىلدى جان-جۇرەكتەرى كۇيزەلىپ، قازاق ەلىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ، جاراتقانعا جالبارىنىپ، كۇڭىرەنگەندەردىڭ ەسەبىن ەشكىم بىلمەيدى... ويتكەنى ولار كوپ بولدى... وتە كوپ!

«جاڭىلعاندى جازعىرۋ – وڭاي. اداس­قاندى ايىرۋ، وڭ جولعا سالۋ، جونگە شا­قىرۋ – قيىن! جانعا باتقانى – جاڭىلعان دا قازاق! جاڭىلدىرعان دا – قازاق! جى­لات­قان دا – قازاق! جىلاعان دا – قازاق! ولگەن دە – قازاق! ولتىرگەن دە – قازاق! وكىنىشتى!.. ويلاساڭ، سانا مۇزداپ، جۇرەك سىزدايدى... ءورت قۇشاعىندا قالعان الما­تىنىڭ اسەم عيماراتتارىن كورىپ، قا­بىر­عاڭ قايىسادى... وسىدان تۇپ-تۋرا 30 جىل بۇرىن قالىڭ ەل تاۋەلسىزدىك الدىق دەپ، بوركىن اسپانعا اتىپ جاتقاندا دۇنيە ەسىگىن اشقان بەسىكتەگى قىزىلشاقا بالا وسىدان تۇپ-تۋرا 30 جىل 20 كۇن بۇرىن ءجۇز مىڭداي قارالى جۇرت قار ارالاس جاڭبىر جاۋعان جەلتوقساننىڭ 16-سى كۇنى تاۋەلسىزدىك جاريالانعان قاسيەتتى توردە – رەسپۋبليكا الاڭىندا ويىنا كەلگەنىن ىستەپ جاتىر... اتىلعان وق، ءورت شومىلعان عيماراتتار... كەشەگى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ كوزىندەي بولعان، ءسان-سالتاناتى جاراسقان شاھار تورىندەگى قالا اكىمشىلىگى مەن پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنىڭ قىزىل جالىن ورتىنە ورانعان ۆيدەوسىن كورگەندە نە ىستەرىمدى بىلمەي قينالدىم... تاۋەلسىز ەلدىڭ تاعدىرى ۇستارا جۇزىندە تۇرعانىن جانىممەن، جۇرەگىممەن سەزىندىم. «ە، اللا، كەدەيشىلىك پەن جوقشىلىق ايداپ، اداسقان ۇلعا اقىل بەرە گور! اداس­تىر­عانداردىڭ ايىبىن تارت­قىزا كور! ەلدىگىمىزدى ساقتاي كور!» دەگەن جازبالار ءتۇسىپتى كۇندەلىك بەتىنە. 

سودان بەرى... توعىز ايعا تارتا ۋاقىت ءوتتى.

ەل ەسىن جيدى، ەڭسەسىن كوتەردى. ۇلت تاريحىنا «قاڭتار قاسىرەتى» بولىپ ەنگەن سول ءبىر قارالى كۇندەر بىزدەن الىستاعانىمەن، تاقسىرەتتى، تاعدىرشەشتى ءسات-ساعاتتاردىڭ تابى سانادان كەتەر ەمەس، جادىدان شىعار ەمەس...

بۇگىن دە، مىنە، پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ حا­لىققا ارناعان جولداۋىن كەمەل مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ، ادىلەتتى  قازاقستان قۇرۋعا بەت العان ەلدىڭ بولا­شاعىن انىقتار باعدارلى جولداۋىن وقىپ وتىرىپ، سول كۇندەردى ەسىمە الدىم... قاڭتاردان بەرگى توعىز اي كۇللى جەر بەتى تۇرعىندارىنىڭ شاقشاداي باسىن شاراداي ەتىپ، ادامزات بالاسىن بۇرىن-سوڭدى بولا قويماعان سۇراپىل كولليزيالار قورىعىنا ايداپ تىقتى... ەل باسقارۋ مەن ساياسي ءومىردىڭ ءبىلىم-بىلىگىن يگەرىپ، ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن، ءداۋىر تولقىنىندا ءجۇرىپ، قابىرعاسى قاتايىپ، ويى شىڭدالعان، كوزقاراسى بەكىگەن، حالىقارالىق قاتىناس­تار مەن ديپلوماتيانىڭ قىر-سىرىن تولىق مەڭگەرگەن، جاراتىلىسىنان حالىقشىل، قوعامشىل، مەملەكەتشىل قازاقستان باس­شىسى قىسقا ۋاقىت ىشىندە الەمدىك ساياساتتىڭ قۇبىلعان قۇرساۋىنا ءتۇستى. ءبىر سىن­نان شىعىپ، ەكىنشى ءبىر سىننىڭ ەمتيحانىنان ءوتتى. سوزىنەن سۇرىنبەدى. ويىنان جاڭىلمادى... ساياسي تۇلعانىڭ سابىرلى مىنەزى مەن سالماقتى كوزقاراسى قالىڭ ەلدىڭ سەنىمىن بەكىتە ءتۇستى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ىرگەلى ماقسات جولىندا قيىندىق اتاۋلىدان ىقپايتىن ساياساتكەرلىك ۇستانىمىنا ەلدىڭ دە، الەمنىڭ دە كوزى جەتە ءتۇستى. ەل تىزگىنىن ۇستاعان كۇننەن باستاپ «حالىق سوزىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرۋ ءىسىن قولعا العان ساياساتكەر ق.توقاەۆتىڭ تاباندى بەينەسى وسى قىسقا ۋاقىت ىشىندە قالىپتاستى.  نەنى ايتسا دا، نەنى ىستەسە دە اسپاي-ساسپاي، الىپ-ۇشپاي، جۇيەلى تۇردە اتقارۋعا داعدىلانعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ پورترەتى، جۇرت ساناسىندا بەكىدى. جولداۋدىڭ كىرىسپەسىندە ايتىل­عانداي اۋەلى، جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا مەملەكەتتىڭ ساياسي جاڭعىرۋ باع­دارىن انىقتاعان ول – ۇلتتىڭ الەۋ­مەت­تىك ومىرىندەگى اقاۋلىقتاردىڭ استارى ساياساتتاعى بويكۇيەز سامارقاۋلىق پەن ەل ءىشىن ىندەتە جاۋلاعان كوررۋپتسيادا جات­قانىن اشىپ ايتتى. قوعامداعى تەڭ­سىزدىكتىڭ اقىرى «الەۋمەتتىك اشۋ مەن اشىنۋعا» قالاي الىپ كەلگەنىنە حالىق نازارىن بۇردى. «مەملەكەت يگىلىگىنىڭ 50 پايىزى 162 ادامنىڭ قولىندا تۇر­عاندىعى» تۋرالى ءسوزى مەن وفشورلاردا جاسىرىنعان قيساپسىز قاراجاتتى ەلگە قايتارۋ حاقىنداعى ۇكىمەتكە بەرگەن ناقتى تاپسىرمالارى حالىق كوڭىلىنەن شىقتى...

ءادىل ءسوز! ادال ۇعىم!

ساياسات ارەناسىنان اۋلاقتاڭقى­راپ  كەتكەن وسى ءبىر كيەلى ءسوز بەن قاسيەتتى ۇعىمنىڭ قادىرىن كەتىرگەن ۋاقىتقا رەن­جىرىڭدى، الدە اقشا مەن التىنعا ساتىل­عان ارزانقول ساياساتشىلارعا رەن­جىرىڭدى بىلمەيسىڭ؟!. كورىنگەن كوك اتتى­نىڭ قورجىنىنا باي­لانعان توپتار مەن الپاۋىت ەلدەردىڭ «جوباسىنا» اينالعان «تۇلعاسىماقتاردىڭ» ايقاي-سۇرەڭى بەل العان زامان؟! «قارا قىل­دى قاق جارىپ ايتقان» ءادىل بيلەر «كوزدەن بۇلبۇل بوپ ۇشقان» داۋىرگە نە دەرسىڭ؟! جانعا باتادى... اسىرەسە زامانا ءۇردىسى قالىپتاستىرعان بۇگىنگى جەلى بەتىن كەزىپ جۇرگەن «بەت تىرناعىش»، «شاڭقىلداعىش»، «جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيەگە» نەگىزدەلگەن ايقايشىلداردىڭ قاتارى ەسەپسىز كوبەيىپ  بارا جاتقانىنا قىنجىلاسىڭ... تاعدىرى تالاۋعا ءتۇسىپ، وكىنىشكە قاراي، ءۇشىنشى ەلدەر قاتارىنان ۇزاپ شىعا الماي جۇرگەن الاش جۇرتىنىڭ الەۋمەتتىك جەلى جەتەگىنە ەسسىز بايلانۋى ءبىزدى قاتتى ويلانتادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ: «الەم جىلدام وزگەرىپ جاتىر. بىراق كوبىنە جاقسى جاعىنا ەمەس...» دەپ، وسى جىلعى ماۋسىم ايىندا وتكەن پەتەربور فورۋمىنداعى ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.

بۇل ءسوزدىڭ استارىندا ءسوز بەن ويدىڭ قادىرى جۇدەڭكىرەگەن جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ رۋحاني كەسكىنى جاتقانى ايدان انىق... تاريحي شىندىق پەن ساياسي باعا تۋرا بەرىلىپ، ءارى ساۋاتتى، ءارى ءادىل ايتىلعان ءسات-ساعات قاز-قالپى جادىمىز­دا. اسىرەسە ەل پرەزيدەنتىنىڭ بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ جارعىلىق قايشى­لىق­تارى مەن ۇيىمنىڭ قاۋقارسىز­دى­عى تۋرالى ايتقان سىنى الەم جۇرتى­نىڭ ويىنان شىقتى... قيت ەتسە، قازاقستان­عا «سوقتىعۋدى» كاسىپ كورەتىن قايسىبىر رەسەي ساياساتكەرلەرى مەن جۋرناليستە­رىنە دە سول جولى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى اشىق، ايقىن جاۋاپ بەرە وتىرىپ، الەم­نىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى كۇرەتا­مىر ساۋالداردىڭ ءبىرى – دنر مەن لنر تۋرالى ويىن بۇكپەسىز تاراتىپ، ءۇزىلدى-كەسىلدى كەسىپ ايتقانى ەسىمىزدە. سول كۇنى قازاق پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي، تۇلعالىق جاراتىلىسى مەن ۇستانىمىن ايداي الەم تانىدى! سول بريفينگتەن سوڭ التى قۇرلىقتىڭ ساياساتكەرلەرى مەن باسشىلارىنىڭ نازارى بىردەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە بۇرىلدى. تۇلعا تۇعىرى بيىكتەي ءتۇستى.

ءيا...

بۇل – ەل تىزگىنىن ۇستاعان  تۇلعامەن قوسا،  ۋاقىت كولدەنەڭ تارتقان قيىندىقتاردى يگەرۋگە بەت العان قازاق ەلىنىڭ دە بيىگى ەدى...

ەل دامۋىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ دا­مۋىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، جاڭا ءداۋىر قا­لىپ­­تاستىرعان دەموكراتيالىق قۇندى­لىق­تاردى ۇلى دالا جۇرتىنىڭ مىنەز-قۇل­قىنا ساي ورىستەتۋ،  ەل تاعدىرىن ءوز تاع­­دىرى سانايتىن وتانشىل، حالىقشىل، قوعام­شىل تۇلعالاردى بارىنشا  مەملەكەت ىسىنە تارتۋ، عالامدىق تەحنولوگيانى ۇرشىق­تاي يىرگەن ءبىلىمدى، مىنەزدى جاستاردى تار­بيەلەۋ سەكىلدى ىزگى قاسيەتتەرگە كەڭ جول اشۋ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازىر­گى تاڭ­داعى باستى ساياسي، ادامي، تۇلعا­لىق ۇستا­نىمى! بۇل ايتقاندارىمىزدى تۇبە­گەيلى وزگەرىستەرگە تۇسكەن اتا زاڭى­مىز­دان دا، سوڭعى جولداۋدان دا، بىرىك­كەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى مەن شىۇ-داعى سويلەگەن سوزدەرىنەن دە انىق اڭعارامىز.

ەل بۇگىنى مەن ەرتەڭىن قامتاماسىز  ەتەر دامۋ مەن ورىستەۋدىڭ بۇل ايتۋلى پرينتسيپتەرى مەن ۇستانىمدارى مەملەكەت ءومىرىنىڭ ۇزاق مەرزىمىن قامتيتىنى ءسوزسىز. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءار ءسوزى مەن ءار بابى قۇقىقتىق سۇز­گىدەن وتكەن، ساياسي، ەكونوميكالىق قازىق-باۋى بەرىك رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت ەكەنىن اشىپ ايتتى. ول: «قازىر­گى گەوساياسي جاعدايدا ءبىز مەملەكەتىمىزدى بىر­تىن­دەپ نىعايتىپ، رەفورمالار مەن جاڭارۋ باعدارىن نىق ۇستانۋىمىز قاجەت! بارىن­­شا مۇقيات ارەكەت جاساپ، ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەر­زىم­دى مۇددەسىنە ساي جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك! رەفورمالاردىڭ قازىرگى قارقىنىن ساقتاۋ، ساياسي ماسەلەلەردىڭ ءبارىن كەيىنگە قالدىر­ماي شەشۋ اسا ماڭىزدى» دەي كەلىپ، كەزەكتەن ­تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىندى. ­پرە­زيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتى­عىن 7 جىل­مەن شەكتەپ، قايتا سايلانۋعا تىيىم سالۋ نورمالارىن جالپىحالىق­تىق تال­قىعا سالدى. قوس پالاتادان قولداۋ ­تاپ­­قان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستى ءوز جار­­لى­عىمەن بەكىتتى. سايلاۋ مەرزىمىن بيىل­عى 20 قاراشاعا بەلگىلەدى. ءوزىنىڭ سايلاۋعا تۇسەتىنىن مالىمدەدى.

سونىمەن...

«ەندىگى جەتى جىل ىشىندە ەل تىزگىنىن كىم ۇستايدى؟ قالاي ۇستايدى؟» دەگەن ساۋالدار ۇلى دالانىڭ ەندىك-بويلىعىن ەرسىلى-قارسىلى كەزە باستادى. بۇل زاڭدى. دەموكراتيالىق ەل باسقارۋ ۇلگىسىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» دەيتىن قۇرىلىمعا نەگىزدەگەن جاڭا قازاقستاندا ساياسي بيلىكتى انىقتاۋدىڭ الامانى باستالدى.

قازاقتا ەل مەن ەردىڭ ويى مەن ءسوزى، ءىسى مەن ارەكەتى، ماقساتى مەن مىندەتى سىنعا تۇسكەندە ءتىل ۇشىنا ورالار تاۋەكەل دەيتىن ءبىر كيەلى ءسوز بار. «تاۋەكەل دەيتىن جەل قايىق. مىنەسىڭ! مىنەسىڭ دە وتەسىڭ... مۇراتىڭا جەتەسىڭ!» دەيدى سول ماعىناسى مەن ءمانى تەرەڭ ۇعىمعا ءبىزدىڭ ونداعان عاسىردى ۇكىلەپ ۇستاپ، ۇرگەن جەلگە تيگىزبەي، ءۇمىت پەن سەنىمنىڭ شىراعىن سوندىرمەي الىپ كەلە جاتقان الاش ويلى ادال جۇرتىمىز.

بۇگىن دە، مىنە، الاش مۇراتىنىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن، ويى مەن مىندەتىن ارقالاعان قازاق ەلى ءوزىنىڭ ەرتەڭىنە  الىپ بارار جاڭا، تاعدىرلى جولدى تاعى دا تاۋەكەل دەيتىن سول الىپ كەمەنىڭ جەلكەنىنە تاپسىرىپ وتىر.

التى قۇرلىق الاساپىران...

ادامزات الاڭداۋلى...

توعىز ۆالدى داۋىلدىڭ وكىرگەن ءۇنى قۇلاعىمىزعا جەتىپ تۇر...

«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر...» دەگەن ەسكىدەن قالعان ەستى ءسوز ەسكە تۇسەدى. «سىرتىڭدى – جاۋعا، ءىشىڭدى داۋعا الدىرما!» دەگەن بابالارىمىز. ەلدىك تۋىن كوتەرىپ، ەلىنە جول ۇسىنىپ، ادىلەتتى  قازاقستاننىڭ كوشىن باستاعان  تۇلعا اينالاسىنا شوعىرلانار، تاۋەكەل ايتىپ توپتاسار كەزدىڭ كەلگەنىن وي-سانامىزبەن، جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنەر كەزەڭنىڭ قىر استىندا تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك!

 

نۇرلان ورازالين،

اقىن، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 09:55

ۇقساس جاڭالىقتار