اناۋ ءبىر جىلدارى ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى قاراباق ءۇشىن سوعىستا ءبىرسىپىرا اتاقونىسى يەلىكتەرىنە وتكەنىن ەفيردەن جاريالاعان ازەربايجاندىق ءجۋرناليستىڭ جىلاپ جىبەرگەنى كۇللى الەۋمەتتىك جەلىگە تارالدى. قۋانىشتى جاعدايدى جەتكىزگەن جۋرناليست ەجەلگى جەرلەرىنىڭ قاراماعىنا كوشكەنىنە تولقىپ كەتسە كەرەك. ديكتور سوزدەن ءسۇرىنىپ, ادەپتەن جاڭىلماي ءوزىن ۇستاۋعا تىرىسقانىمەن, كوز جاسىن تيا المادى. قۋانىشتىڭ كوز جاسى دەسەك تە, اتاجۇرت ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەن جۇرتتىڭ شەككەن قاسىرەتى كۇلكىگە جول بەرمەيدى. ەفير الدىنداعى قانشاما دايىندىعىڭ مەن ەرىك-جىگەرىڭدى ەلەمەيدى ول قاسيەت. ويتكەنى ەل مەن جەر, ۇلت پەن جۇرت دەگەن ۇعىمدار عاسىرلار وتە كەلە ءبىر-بىرىمەن ءبىتىسىپ كەتپەسە, وندا ەشتەڭە جوق دەگەن ءسوز. جەردىڭ تۇگى كەتپەسى انىق, ەلدىڭ بولاشاعى كۇماندى بولماق.
كۇنى كەشەگى قىرعىز-تاجىك اراسىنداعى شەكارا قاقتىعىسى دا جەر ءۇشىن تالاستان تۋعان شيەلەنىس. وتكەن ايدا وسى قاقتىعىستان قىرىلعانداردىڭ رۋحىنا قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ 19 قىركۇيەكتى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالادى. توقىمداي جەر ءۇشىن تالاستان قانشاما تاعدىر كۇزگى جاپىراقتاي سەمىپ, جەر-اناسىنا ءسىڭىپ جاتىر.
وسى كۇنگە دەيىن قازاق حالقىنىڭ ىشىنە ءتۇسىپ, پسيحولوگياسىنا اينالىپ كەتكەن قاسيەتتى ەكى ۇعىم بار دەسەك, ونىڭ ءبىرى – اتامەكەنى. بايىرعى تىلدىك قولدانىسىندا الەم دەمەي, جەر-كوك, جەر بەتى اتاعان.
«ەدىل ءۇشىن ەگەستىك, تەپتەر ءۇشىن تەبىستىك. جايىق ءۇشىن جانداستىق, قيعاش ءۇشىن قىرىلدىق, تەڭدىكتى, مالدى بەرمەدىك» دەيتىن ماحامبەت ءسوزىنىڭ بەتىن اشىپ, سىرىنا ۇڭىلگەندە, ۇلان-عايىر كەڭىستىككە تاپ بولاسىز. «قيعاش ءۇشىن قىرىلسا, تەڭدىك پەن مال ءۇشىن» ەكەن. مۇنداعى تەڭدىك ءسوزىنىڭ ماعىناسى – ەركىندىك پەن ازاتتىق, مال-جان – ەل مەن جەردىڭ داۋلەتى, ىرىس پەن نەسىبە. ۇلەسىڭدەگى جەر بەتىندە ۇلت بولىپ ۇيىسارعا, جۇرت بولىپ قوعامداسارعا وسى ەكەۋى دە كەرەك. سوناۋ تۇركىلىك داۋىردەن بەرى التىن وردا زامانىندا كەمەلدەنىپ, قازاق حاندىعى كەزىندە سالتانات قۇرعان وسى سانا مەن رۋح ءبىر ساتكە بولسىن كۇيرەپ قالعان جوق. حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ اۋزىنان بىلاي تۇرلەنىپ شىقتى: «جەر, جەر جانە جەر! ويتكەنى جەرسىز وتان جوق! جەرسىز ادام جوق! جەرسىز مەملەكەت بولمايدى!», دەدى الاش ارىسى. مۇنى ايتۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى, قازاق حاندىعى قۇرىلعالى بەرى بالەن عاسىر بويى ءبىزدىڭ حالىق سوعىسىپ قورعاعان ۇلان-عايىر القاپ حح عاسىردىڭ باسىندا وسى الاش ارىستارى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان شەكاراسى بولىپ رەسمي بەكىتىلدى.
1920 جىلى ماسكەۋگە كيرۆوەنرەۆكومنىڭ №2043 مانداتىمەن كەلگەن ءالىمحان ەرمەكوۆ قازاق ولكەسىنىڭ جاي-كۇيى ءھام ونىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ ماسەلەلەرى جونىندە بايانداما جاساعانى تاريحتان بەلگىلى. كوميسسيانىڭ جۇمىسىن حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنىڭ پرەدسەداتەلى ۆ.لەنين باسقارعان.
ءماجىلىستىڭ قىزعان كەزىندە رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى گ.سافاروۆ:
– تۇركىستانداعى ورىس كۋلاكتارىن رەسەيگە قايتا كوشىرۋ كەرەك! – دەپ تۇرىپ الادى.
لەنين ەرمەكوۆكە قاراپ:
– ءسىز بۇعان قالاي قارايسىز؟ – دەيدى.
ءالىمحان ەرمەكوۆ بۇلاي ىستەسەك, ەكى جۇرت اراسىندا الاكوزدىك پايدا بولۋى مۇمكىن, جەرگىلىكتى قازاقتاردى اتامەكەنىنە دۇرىستاپ قونىستاندىرىپ العانشا, ىشكى رەسەيدەن جاڭا كوشپەلىلەر اكەلۋدى توقتاتا تۇرعان دۇرىس, دەيدى. مۇنى ەستىگەن لەنين:
– عاجاپ! ورتالىقتىڭ وكىلى, ورىس كوممۋنيسى ورىستاردى قازاق جەرىنەن كوشىرۋدى سۇرادى. ال پارتيادا جوق قازاق تەك كوشتى توقتاتا تۇرعان دۇرىس دەيدى. ويلاناتىن جاعداي ەكەن! – دەپ ءماز بولىپ, ەرمەكوۆتىڭ ارقاسىنان قاعادى.
داۋ-داماي ۇزاققا سوزىلادى. سول كەزدە ءالىمحاننىڭ ماجىلىستەن شىعۋىن كۇتىپ وتىرعان الاش ارداگەرلەرى اراسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتتى دەگەن ءبىر ءسوز ەلگە جايىلادى: ء«بىزدىڭ الىمحانمەن بەس ساعات ءسوز تالاستىرۋعا شاما-شارقى جەتكەن ورىستىڭ مىناۋ ساقاۋ ادۆوكاتى ۆلاديمير يليچ ادامزاتتىڭ تورەسى ەكەن!», دەپتى.
لەنين ءماجىلىستىڭ سوڭىندا اۆتونوميا قۇرۋ جونىندە ۇلت ىستەرى حالىق كوميسسارى يوسيف ستالينمەن پىكىرلەسىڭىزدەر, وندا ارنايى جوبا بار دەگەندى ايتادى. ماجىلىستەن سوڭ ءالىمحان وسىنى ءاليحان بوكەيحانعا ايتقاندا, الەكەڭ:
«ستالين نە شەشەر دەيسىڭ؟! ونىڭ بىلىگى مەن ءبىلىمى بەلگىلى عوي!», دەپ ءجۇرىپ كەتىپتى. بەلگىلى سۋرەتشى ءھام جۋرناليست سەيسەنحان ماحانبەتتىڭ مىنا ءبىر كارتيناسىندا قازاق شەكاراسى بەلگىلەنگەن سول كۇننىڭ بەلگىسى تۇر. سۋرەت سوندىعىمەن قۇندى. ال 1920 جىلدىڭ 24 تامىزى سانالاتىن سول كۇننىڭ ءمان-ماڭىزىن ءبىز الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ سوزىمەن تۇيىندەيمىز:
«قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى 1920 جىلى قازان ايىندا جاريالاندى. سونىڭ الدىندا, قازاق جەرىنىڭ شەت-شەگىن بەلگىلەۋ ءۇشىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەكوۆ (بايانداماشى) لەنينگە, بىردە ستالينگە كىرىپ ءجۇرىپ, 1920 جىلى 24 تامىز كۇنى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك تەرريتورياسىن بەكىتتىردى, وعان لەنين مەن ستالين قول قويدى ء(بىز سول بەكىتىلگەن تەرريتوريانىڭ قازىر 15 پايىزىنان ايرىلىپ قالدىق. قاراقالپاقستان, شىرشىق – وزبەكستانعا, ەلەك, التايدىڭ ارعى بەتى, جازاتىر جوتاسى رەسەيگە بەرىلدى). بۇكىل الەم مەملەكەتتەرى 1991 جىلى سول تەرريتوريانى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ جەرى رەتىندە تانىدى».
