رۋحانيات • 03 قازان، 2022

قايراتكەردىڭ باتىل قادامى

90 رەت كورسەتىلدى

ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەپ، تاريحي ادىلدىك تۇرعىسىنان قاراۋ – بۇگىنگى تاريح عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى ءىس. وسى ورايدا ارحيۆ قويناۋىندا جاتقان قۇجاتتار نەگىزىندە كەزىندە سولاقاي ساياسات سالدارىنان ناقاقتان-ناقاق جالا جابىلىپ، تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان قايراتكەرلەردىڭ ءومىرىن تەرەڭ زەردەلەۋ ءىسى جالعاسىپ كەلەدى.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا وتكەن «جۇماباي شاياحمەتوۆ جانە قازاقستاننىڭ 1940-1960 جىلدارداعى قوعامدىق-ساياسي ءومىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا تاريحشى-عالىمدار كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ءادىل باعا بەرۋگە بايلانىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

بيىل 1938-1954 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر-ءنىڭ باسشىسى بولعان، قازاق كسر كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى، ەكىنشى جانە ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان، 1954-1955 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبى­رىنشى حاتشىسى بولعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ تۋعا­نى­نا 120 جىل. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ج.شاياحمەتوۆ جەڭىس ءۇشىن ادامي جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ بو­يىنشا قازاق كسر باسشىلىعىنىڭ شتابىن باسقاردى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن رەس­پۋبليكادا سوعىستان كەيىنگى جىلداردا ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ، سونداي-اق ەلدىڭ يندۋستريالىق، اگرارلىق، عىلىمي-تەحنيكالىق جانە رۋحاني ىرگەتا­سىن قايتا قۇرۋ ءىسى جانداندى. ۇلتتىق باسقارۋ­شى كادرلار لەگى قالىپتاستى. ەلىمىزدە زاۋىت-فاب­ريكالار، تەاتر، مەكتەپ، كاسىپتىك جانە جو­عارى وقۋ ورىندارى، قازاق كسر عىلىم اكا­دەميا­سى اشىلدى. قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا كۆوتا ءبولىندى. 1950-1954 جىلدارى جۇماباي شاياحمەتوۆ كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلا­نادى. ول حالىقتىڭ مۇددەسى مەن مەملە­كەت­تىڭ تۇتاستىعى جولىندا ساياسات جۇرگىز­دى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا، ونەركاسىپ، ءبى­لىم، عىلىم مەن مادەنيەت سالاسىندا جوعا­رى جەتىستىكتەرگە قول جەتىپ، الەۋمەتتىك جوبالار جۇزەگە استى. 1940-50 جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-ستراتەگيالىق جوبالا­رىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى قازاقستان­نىڭ ما­ڭىزى ەداۋىر ارتتى.

جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك راحمان الشانوۆ قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي باتىل قادامدارعا بارىپ، ستاليندىك كەزەڭدە وتە تاۋەكەلدى شەشىمدەرگە بەل شەشە كىرىسكەن ج.شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى الاساپىران زامانعا تاپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «وسىناۋ قيىن كەزەڭدە مۇعالىمدەر دايارلايتىن وقۋ ورنىن اشىپ، قازاق ايەلدەرىنىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋى ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان قادام. جۇماباي شاياحمەتوۆ ورتالىق كوميتەتكە «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى، يگە­رۋ مال جايىلىمىن جويۋعا ۇشىراتادى، جەر­گىلىكتى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن بۇزۋعا اكەپ سوقتىرادى» دەپ قارسىلىق ءبىلدىردى. وسى كەزدە توتاليتارلىق ورتالىق رەسپۋب­ليكا باسشىلىعىن تۇگەل­دەي ­اۋىستىرۋ قا­جەتتىگى تۋرالى شەشىم قا­بىلدادى. جەكە با­­سىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ، قازاق دالاسىن­دا كا­سىپ­ورىنداردىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتۋى – ەل دامۋىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان يگى ءىس. سوندىقتان ج.شاياحمەتوۆ ەسىمىن دارىپ­تەي وتىرىپ، ۇلت جولىندا اتقار­عان يگى ىستە­رىنە ءادىل باعا بەرۋ – ۋاقىت تالابى»، دەدى ر.الشانوۆ.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ ءوز بايانداماسىندا تۇلعانىڭ ەلدىك ۇستانىمى تۋرالى ايتا كەلىپ، «ستالين شاياحمەتوۆتى ەلدىڭ ادامي، وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق الەۋەتىن دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن «شىعىستىڭ قىرانى» دەپ اتادى. شاياحمەتوۆ كورەگەن ساياساتكەر، تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى جانە بىلىكتى باسشى بولا الدى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ قيىن جانە قاراما-قايشى كەزەڭدەردە رەسپۋبليكانى ابىرويمەن باسقارعان ادامنىڭ ءومىر تاريحى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالدىرۋ بۇگىنگى زيالى قاۋىمنىڭ مىندەتى» دەدى.

«جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەل ءۇشىن اۋىر كەزەڭدەردە ەڭبەك ەتىپ، اسىرەسە قازاق ايەل­دەرىنىڭ ءبىلىم الۋى جولىندا قىزدار ينستي­تۋتىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولۋى، حالىق­تىڭ اعارتۋ ىسىنە تەرەڭنەن ءمان بەرۋى تاريحىمىزداعى اقتاڭداق بەتتەردى زەردەلەۋدە قاپەرگە الىنۋى قاجەت»، دەگەن پىكىر ءبىلدىردى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، فيلوسوفيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى گ.قاناي.

ج.شاياحمەتوۆ ءوز زامانىنىڭ تۇلعاسى رەتىندە سول كەزەڭدەگى يدەولوگياعا قارا­ماس­تان، ءبىلىم، عىلىم سالاسىنا ءمان بەردى. بۇ­گىندە ارحيۆتەردە ۇلت قايراتكەرىنىڭ تۇل­عا­لىق، ساياساتكەرلىك قىرىن اشاتىن قۇ­جات­­تار جەتكىلىكتى. كونفەرەنتسيادا پرە­زي­دەنت ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ق.الىمعازي­نوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءا.قۇدايبەرگەنوۆ، بۇۇ-نىڭ جەنەۆا­داعى بولىمشەسى ءتىل قىزمەتى­نىڭ بۇرىن­عى ديرەكتورى ا.شاياحمەتوۆ، تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، ءال-فارابي اتىن­دا­­عى قازۇۋ پروفەسسورى ل.احمەتوۆا، تاۋەل­سىز زەرتتەۋشى ر.شاياحمەتوۆ، مەملەكەت تاري­حى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ت.ءامينوۆ، تاعى دا باسقالار قايراتكەر قىزمەتىنىڭ سان قىرى تۋرالى بايانداما جاسادى. وسى ورايدا تاريحشى-عالىمدار ەلىمىزدىڭ 1940-1950 جىلدارداعى قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق دامۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاي كەلىپ، ج.شاياحمەتوۆتىڭ ەلدى جاڭعىرتۋ جونىن­دەگى جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ مەن رەسپۋبليكا­نى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعا­رۋ­داعى ۇيىمداستىرۋشىلىق، باسقارۋشى­لىق ىزدە­نىستەرى حاقىنداعى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى.

جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەسىمى « ۇلى دا­لانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى اياسىنداعى  تاريحي قايراتكەرلەر تىزىمىنە ەنگەن. وسى ورايدا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستان تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭى بو­يىنشا ارحيۆ قۇجاتتارىندا رەسپۋبليكا باسشىلا­رىنا قاتىستى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن دايەكتى جۇرگىزۋ، تەوريالىق-ادىسنامالىق تاسىلدەرىن دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىرىپ، جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ يدەيالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋ، مەموريالدىق ءىس-شارالار سەرياسىن وتكىزۋ، مەملەكەتتىك ورگاندارعا رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ، سونداي-اق استانا، الماتى، شىمكەنت جانە پەتروپاۆلداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە ەسىمىن بەرۋمەن بايلانىستى ۇسىنىس جاساۋ تۋرالى قارار قابىلدادى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار