ويعان ويماقتاي

ۇلكەن ۇعىمدارعا ۇيىتقى شاعىن جۋرنال ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتى جۇرت­قا جەتكىزۋ جولىندا وتكەن مەن بۇگىندى ۇشتاستىرىپ, اراسىن ۇزبەي جازىپ كەلە جاتقان «القا» جۋرنالىنىڭ جارىققا شىققانىنا دا التى جىل تولىپتى. العاشقى بەس جىلدا ءتۇرلى-ءتۇستى وقۋشى ءداپ­تەرى سەكىلدى بولىپ, جۇرت قولىنا ءتيىپ ءجۇردى. باستاپقى باسىنداعى باس رەداكتورى الىمدى دا شالىمدى, الارى كەتسە دە, ايتارىن ايتىپ قالاتىن باتىل قىز جۇلدىز ءابدىلدا ەدى. ول انا ءبىر جىلدارداعى الاساپىراننىڭ كەسىر-كەساپاتىن قالاي جويۋ كەرەك­تىگىن قوزعاپ, ۇلتىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتتارىمەن سىر-سۇحباتتار جۇرگىزدى. سونىڭ ءبىرى شەراعاڭمەن (مۇرتازا) اڭگىمەسى ەدى. وندا ارداقتى قالامگەر اعامىز: «ءبىر اللادان باسقانىڭ ءبارى ءبىر كەم دۇنيە, – دەپ قوعامداعى بار مەن جوقتى سارالاي كەلىپ, رۋحانيات ماسەلەسىنە ويىسقاندا, – ەرتەدە امانكەلدى سەمبين دەگەن جىگىت بولىپ ەدى. داۋىسى عاجاپ بولاتىن. قوتىراشتار ونىڭ ءوزىنىڭ دە, ونەرىنىڭ دە كوزىن جويدى. داۋىسى ساقتالمادى. ونداي دارىن قازىر بىزدە جوق, بولمادى دا». مىنە, جاقسىنىڭ جاقسىنى ىزدەۋى وسى دەپ بىلەمىز. «كىمنەن كەيىنبىز, كىمنەن ىلگەرىمىز» دەگەن ساراپتاما ماقا­لاسىندا تانىمال جۋرناليست مۇحتار جانۇزاق ۇلى ۇلكەن ويلارىن ورتاعا تاستاپ ەدى. تالانتتى جىگىت سوڭعى جىلدارى كورىنبەي كەتتى. گەرولد بەلگەردىڭ كۇندە­لىكتەرى, بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار مەن الۋان ءتۇرلى تاقىرىپتاردى قامتىعان باتىل اڭگىمەلەر ءجيى بەرىلىپ تۇردى. ال ادەبيەت, ونەر الەمىندەگى ويى انىق, ءسوزى سەرگەك قالامگەرلەردىڭ بايلام-پايىمدارى سەلت ەتكىزبەي قويمايتىن. وتكەن جىلدىڭ باسىنان «القا» توسقالتاڭا سالىپ جۇرەتىندەي شاعىن كىتاپشا ءتارىزدى بولىپ, جارىق كورە باستادى. العاشقى ءنومىرىن بۇگىنگى ورتا بۋىن ون قالامگەردىڭ اڭگىمەسىن جاريالاۋ­دان باستادى. ەكىنشى نومىرىندە سوڭعى جىلدارى جۇرت كوزىنە ءتۇسىپ, جۇلدەلى بولعان ون سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىعىن قامتىدى. ءۇشىنشى نومىرىندە كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنەن شىققان, ءار ءداۋىردىڭ بولمىسىن, تاريحي كەزەڭدەردى, دارا تۇلعالاردى بەينەلەگەن ون ۇزدىك كينو تۋرالى ورتاعا وي تاس­تادى. «ون ۇزدىك كوشىرمەدە» ونەر, ادەبيەت, مادەنيەت تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەردىڭ اق-قاراسى ءسوز بولدى. «ون تىلسىم تاعدىر» دەگەن اتپەن جۋرنالدىڭ ەكى نومىرىنە باسىلعان دۇنيەلەر دە قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى جايلى تاعىلىمدى وي-بايلامدار باسىلدى. بۇلبۇل ءۇندى كۇلاش بايسەيىتوۆا, زامانىنان وزىق جاراتىلعان, كەلەشەك ءۇشىن قىزمەت ەتكەن دارا دا دانا مۇحتار اۋەزوۆ, ايتۋلى شاكەن ايمانوۆتى ەسكە الا وتىرىپ, التايدان شىققان الىپ ورالحان بوكەي ومىرىنەن وي ءوربىتىپ, تاكەن الىمقۇلوۆتاي ءسوز ۇستاعان سارا ساڭلاق سۋرەتكەردىڭ تاعدىرلى جولىن تاراتا ايتتى. جۇرتىم دەپ كەتكەن, تالاي سىن ساعاتتان ءبىلىم-بىلىگىمەن سۇرىنبەي وتكەن زاڭگەر عالىم ناعاشىباي شايكەنوۆ پەن جاراتىلىسى بولەك, پاراسات-پايىمى داۋىرىنەن كوش ىلگەرى كەتكەن, اقيقات ءومىرىنىڭ ءوزى اڭىزعا اينالعان اسقار سۇلەيمەنوۆ, كينوداعى شوقان بەينەسىن سومداپ, سول شوقان سەكىلدى مىنا جالعان دۇنيەدەن جۇلدىزداي اققان ساعي ءاشىموۆ, «بۇل دۇنيەدە كىم ءمۇساپىر, كىم قۇداي, جاراتتى ەكەن نەگە بۇلاي, كىم بۇلاي. ءبىر كۇنى مەن تالكەگىمەن تاعدىردىڭ, مىڭ سوقىردى زالدان كوردىم, سۇمدىق-اي!» دەيتىن اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ, سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى بەكسەيىت تۇلكيەۆ, بەيبىت كۇندە زىم-زيا جوعالىپ كەتكەن اقىن ءادىل بوتپانوۆ پەن دارىندى سۋرەتشى ماعاۋيا امانجولوۆ, تاعى باسقالار تۋرالى سىر شەرتىلدى. «ون ۇلتجاندى سۋرەتكەر», «ون كۇرەسكەر قالامگەر» اتالىپ, ەكى نومىردەن تۇراتىن جۋر­نالدان الار تاعىلىم از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا: ج.مول­داعاليۆ, ب.سوقپاقباەۆ, ءا.نۇر­­­پەيىسوۆ, و.سۇلەيمەنوۆ, د.يسا­بەكوۆ, م.شاحانوۆ, ە.دۇيسەنباەۆ, ج.جاقىپباەۆ, ج.ابدىراشەۆ, ن.ءداۋ­تاي ۇلى, ج.شاشتاي ۇلى, د.ءاشىم­حان­ ۇلى – وسىلايشا جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ارقايسى­سىنىڭ ءومىر وتكەلدەرى سۋرەت­كەرلىگىمەن جالعاسىپ, كۇرەسكەرلىك قۇدىرەتى تولىعا بەرەدى. جاريا­لان­باعان قولجازبالارعا دا ورىن بەرىلىپ, ادەبي سىننىڭ جاي-جاپ­سارى نازاردان تىس قالماي كەلەدى. «القانىڭ» بيىلعى جىلعى ءبىرىنشى ءنومىرى مەمۋارلىق شىعار­مالارعا ارنالدى. س.مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبىنەن» ورىستەگەن اڭگىمە م.ماعاۋيننىڭ «مەنىنە», ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيەسىنە», ق.ىسقاقوۆتىڭ «كەلمەس كۇندەر ەلەسىنە» ۇلاسادى. استا-توك ىشكەن اسقا, ۇلپىلدەتىپ كيگەن كيىمگە ماساڭسىماي, بوپساسى كوپ بوداندىقتىڭ شىنجىرىن بىرت-بىرت ۇزبەك بولىپ, ويى وزىق الاش ۇرپاقتارى «قۇراندى جۇرتتى كوپ جيىپ, ءوز الدىنا ەل ەتسەم» دەپ زامانىندا شارق ۇرعان اقتامبەردى جىراۋداي وداقتىڭ باس قالاسى ماسكەۋدە «جاس تۇلپار» ۇيىمىن قۇرعانى بەلگىلى. سونىڭ اتبايلار دىڭگەگىنە اينالعان مۇرات اۋەزوۆ باستاعان جاس تۇلپارلىقتارمەن اڭگىمەدەن الار ساباق مولىنان. كەڭەس ءداۋىرى القىمنان الىپ, رۋحانيات سالاسىندا قادام اشتىرماي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە ۇلتقا قاجەتتى, جۇرتقا كەرەكتى قيسىنىن كەلتىرىپ, ەسەبىن تۇزەپ اتقارا العان, قىتىمىر زاماندا 30 جاسىندا مينيستر بولعان ءىلياس وماروۆتاي الاش ارىسى تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى اسەرلى وقىلادى. ساناڭدى قالعىتپايدى, ۇيقىداعى ويىڭدى ءتۇرتىپ وياتادى. وسى ارادا مىنا ءبىر جان جادىراتارلىق جايدى ايتا كەتسەك دەيمىز. ول – ويماقتاي جۋرنالدا وردالى ويعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان, سىر-سۇحباتتاردىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالعان قالامگەر جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ تىنىمسىز تىرلىگى ەدى. الدا ايتقان ءىلياس وماروۆ تۋرالى اڭگىمەگە ەلگە تانىمال ازاماتتار سارباس اقتاەۆ پەن نۇرماحان ورازبەكوۆ قاتىس­قان. اڭگىمە-دۇكەندە ەلىن ويلاعان ەل ۇلى ونىڭ ءومىر جولى جايلى تاراتا كەلىپ, ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ: «ورىن ونى ەمەس, ورىندى ول كوركەيتەتىن. وعان جۇمىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايتىن», دەگەن ءسوزىن دايەككە  كەلتىرۋ ارقىلى كەمەل قازاقتىڭ بۇكىل بولمىسىن كوز الدىڭا اكەلەدى. وسى كۇنگى شەنەۋنىكتەر وتىرعان ورنىمەن كورىنىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. شىركىن, ولار دا ءىلياستاي ىرىلىك تانىتسا, ۇلت رۋحانياتى كوش بويى العا كەتەر ەدى. سارباس اعامىز تاعى ءبىر مىنانداي دەرەكتى كەلتىرگەن ەكەن. ول – ۇلت رۋحانياتىن, تاريحىن العا سۇيرەگەن ايتۋلى تاريحشى ە.بەكماحانوۆقا اركەز ءادىل ءسوزىن ايتىپ جۇرەتىن اكادەميك ا.پانكراتوۆانىڭ حاتى ەدى. «قازاقتار قىزىق حالىق ەكەن, مەن تۇسىنبەدىم. گرۋزيندەر وزدەرىنىڭ پاتشالارىن قۇداي قىلىپ شىعارىپ وتىر, وزبەك حاندارىنىڭ بارلىعى وركەنيەتتى, وزىق ويلى ادامدار بولىپ شىقتى. ال قازاق ابىلاي مەن كەنەسارىسىن نەگە سىناي بەرەدى؟ بۇل, مەنىڭشە, دۇرىس ەمەس», دەيدى اكادەميك. كوردىڭىز بە, ءبىز قازاقتى قايتسەم قاتارعا قوسامىن, ەل قىلامىن دەپ جان الىپ, جان بەرگەن, سول جىلدا ازاپ شەگىپ, ءومىرىن قيعان ارىستارىمىزدان «بەتتى باس­تىم, قاتتى ساستىم» (اباي) دەپ جالت بەرىپ جۇرگەندە, ورىس عالىمى مىنا ءسوزدى بەتتى تىرناعانداي ەتىپ العا تارتادى. «القانى» وقىپ وتىرعاندا قۇبىلاسى قىرىق قۇبىلعان زاماندا وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ ورتاسىن التىن كوپىردەي جالعاپ, ويعان ويماقتاي شاعىن دۇنيەمەن-اق ۇلت رۋحانياتىنا وزىندىك ۇلەس قوسۋعا بولادى ەكەن-اۋ دەگەن تۇجىرىمعا تىزگىن تارتتىق. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».