قازاقستاننىڭ سەرپىلىسى ءۇشىن تىڭ مۇمكىندىكتەر

ەگەمەن ەلدىڭ ەرتەڭگى ەنشىسى – ەكسپو-2017

ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى 23 جىلىندا كەيبىر ەلدەردىڭ جۇزدەگەن جىلداردا باعىندىراتىن بەلەستەرىن ەڭسەرىپ ۇلگەردى. بىرقاتار الەمدىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ باعالاۋىنشا, ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىنداردا تۇر. ىشكى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن سىرتقى كوپۆەكتورلى ساياسات ءىرى ينۆەستورلاردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا الدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدەگى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال مەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق سوڭعى كەزدەردە اينالامىزدا بولىپ جاتقان گەوساياسي وقيعالاردىڭ اياسىندا تىپتەن ارتا تۇسۋدە. وسىنىڭ ءبارى دە ەلباسىمىز جۇرگىزىپ وتىرعان ساليقالى ساياساتتىڭ جەمىسى. شىن مانىندە سىندارلىلىق پەن سالقىنقاندىلىق عانا ەلگە قۇت اكەلەدى. تۇراقتىلىعى جوق ەلگە قارجى قايدان قۇيىلا قويسىن. تالعات ەرمەگياەۆ, «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى. ەكسپو-2017 – مەملەكەتىمىز دامۋىنىڭ جاڭا كوكجيەگى, الىنباس اسۋلاردى باعىندىرۋدىڭ تاريحي مۇمكىندىگى. عىلىم, ءوندىرىس, بيزنەس ۇشتىگىن بىرىكتىرەتىن جاڭا الاڭ. بۇل حالىقارالىق جاۋاپتى شارا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2014 جىلعى 17 قاڭتاردا قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا دا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. جولداۋدا ەكونوميكاداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سا­ي­ىنعى ءوسىمىن 4 پايىزدان كەمىت­پەۋ, ين­ۆەستيتسيا كولەمىن قازىرگى 18 پايىزدان بۇكىل ىشكى جالپى­ ءونىم كولەمىنىڭ 30 پايى­زىنا دەيىن ۇلعايتۋ, ەلدىڭ سترا­تەگيا­­لىق, ۇدەمەلى يندۋس­تريا­­­­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ قارقى­­نىن ساقتاۋ تاپسىرىلىپ وتىر. وسىلايشا, جان باسىنا شاق­­قان­داعى ىشكى جالپى ءونىمدى قازىر­گى 13 مىڭ دوللاردان 4,5 ەسەگە ارتتى­رىپ, 60 مىڭ دوللارعا جەتكىزۋ­ كوز­دەلگەن. كورسەتىلگەن تاپسىر­­مالاردىڭ ءبىزدىڭ كومپانيا­مىز­­ع­ا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ولاي دەيتىنىمىز, «استانا ەكسپو-­ 2017» ­ۇك» اكتسيونەرلىك قوعا­­مى­­نىڭ نەگىزگى قىزمەتى – ەلى­مىز­گە يننو­ۆاتسيالىق جوبالار ار­قى­لى ينۆەستيتسيا تارتۋ, باسە­كەگە قابى­لەتتى ەكونوميكا قۇرۋعا ۇلەس قوسۋ. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, العاشقى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا XVIII عاسىردىڭ اياعىندا انگليادا قاراپايىم توقىما ءوندىرىسىن مەحانيكالاندىرۋدان باستالعان ەدى. بۇرىن قولمەن ىستەلگەن قارا جۇمىس ءبىر جۇيەگە باعىندىرىلدى. وسىلايشا زاۆود, فابريكالار پايدا بولدى. ەكىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا XX عاسىردىڭ باس كەزىنە سايكەس كەلدى. بۇل ەكەۋى ءبىر كەزدەگى كوشپەندىلەردىڭ اۋىزدىق پەن ۇزەڭگىنى ويلاپ تاپقانى سەكىلدى ادامزات ساناسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ەندى, مىنە, ءبىز ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ قارساڭىندا تۇرمىز. بۇل تۋرالى دا ەلباسىمىز ءوزىنىڭ جولداۋىندا: «كوپتەگەن بولجامدار بويىنشا, الداعى 15-17 جىل قازاقستاننىڭ اۋقىمدى سەرپىلىسى ءۇشىن «مۇمكىندىكتەر كوزى» بولماق. بۇل كەزەڭدە سىرتقى ورتانىڭ قولايلىلىعى, رەسۋرستارعا, ەنەرگياعا جانە ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىستىڭ ارتۋى بايقالادى. ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا قارقىن الادى. ءبىز بۇل كەزەڭدى پايدالانا بىلۋگە ءتيىسپىز», دەپ قاداپ ايتتى. قاي قوعامنىڭ بولسىن قوز­عاۋشى كۇشى – ءوندىرىس. ال وندىرىسكە ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى – ەنەرگيا. ونىڭ ىشىندە اينالا قورشاعان ورتاعا زالالى تيمەيتىن «جاسىل ەنەرگيا» – بۇل زامان تالابى. بارشاڭىزعا بەلگىلى, بۇگىنگى كۇنى جوعارى تەحنولوگيا كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامۋدا. سول ەكپىنمەن ادامزات بالاسى تسيفرلىق الەمگە دە ەنىپ بارادى. جوقتان بار جاساۋعا قابىلەتتى 3D پرينتەرلەر پايدا بولدى. بولاشاقتا ولار تۇتاستاي وندىرىسكە ۇلاسۋى مۇمكىن. جولداۋدا ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارى انىق بەلگىلەنگەن. اتاپ ايتقاندا, الداعى جىلدار جەتى بەسجىلدىققا ءبولىنىپ, ولاردىڭ ارقايسىسى ءبىر ماقساتتى, ياعني مەملەكەتىمىزدىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىن كوزدەيدى. ەكىنشى جانە ودان كەيىنگى بەسجىلدىقتارعا ءموبيلدى, مۋلتيمەديالىق, نانو جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار, روبوتتى تەحنيكا, گەندىك ينجەنەريا سالالارىن, بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن ىزدەۋ مەن اشۋدىڭ نەگىزىن سالۋ جۇكتەلگەن. الداعى ونجىلدىقتاردا سان ءتۇرلى سىن-قاتەرلەر, جاھاندىق نارىق پەن الەمدىك ساياساتتاعى بولجاۋسىز جاعدايلار, جاڭا داعدارىستار از كەزدەسپەيتىنىن, ءححى عاسىردىڭ جەڭىل بولمايتىنىن تۇسىنەمىز. دامىعان قوعامدا ادامداردىڭ ساناسى دا جاڭارىپ, مۇلدەم جاڭا قوعامدىق ولشەمدەرمەن ءومىر سۇرەتىن بولادى. ەلباسى قازاقستاننىڭ العاش­قى زاماناۋي ءىرى ۋربانيستىك ورتالىقتارى – استانا, الماتى, اقتوبە مەن شىمكەنت بولاتىنىن ايتتى. ماماندار بولجامى بويىنشا, رەسپۋبليكامىزداعى قالالىق تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى بولاشاقتا 55 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن ەكەن. سوندىقتان دا «جاسىل ەكونوميكاعا» اياق باسۋداعى ەكسپو-2017 كورمەسى تاجىريبەسىن, اتاپ ايتقاندا, جاڭعىرتىلمالى قۋات كوزدەرىن پايدالانۋدى ماماندارىمىز بولاشاقتا استانادان باسقا دا قالالاردا قولدانسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكى­زۋ – قازاقستاننىڭ نەگىزگى جوبا­لارىنىڭ ءبىرى, سونىمەن بiرگە, ول تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى رەت بىزدە وتكەلى وتىر. نەمىستىڭ «البەرت شپير» كومپانياسىمەن بىرگە كورمە كەشەنىنىڭ شەبەرلىك-جوسپارى دايىندالدى. كەشەننىڭ ۇزدىك ەسكيز-يدەياسىن جانە ەكسپو-2017 سيمۆولى بولاتىن نىساندى تابۋ ءۇشىن حالىقارالىق ارحيتەكتۋرالىق بايقاۋ جاريالانىپ, وتاندىق جانە حالىقارالىق جەتەكشى ارحي­تەكتۋرالىق كومپانيالار قا­تىس­قان بايقاۋ قورىتىندىسى بويىنشا, ادىلقازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن «Adrian Smith + Gordon Gill Architecture» كومپانياسى جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. باس جوسپاردىڭ الدىن الا ارحيتەكتۋرالىق-جوسپارلاۋ شە­شىمدەرىنە سايكەس, 173,4 گەكتار اۋماقتى الاتىن كورمە تەرريتورياسىندا 1,039 ملن. شارشى مەتر عيمارات سالىنادى. ولاردىڭ قاتارىندا: كورمە اۋماعى – 240,4 مىڭ م². - «قازاقستان-استانا» پا­ۆيلونى – 7855 م²; - حالىقارالىق پاۆيلوندار – 94 000 م²; - تاقىرىپتىق پاۆيلوندار – 32 280 م²; - كورپوراتيۆتىك پاۆيلوندار – 25 820 م²; - باسقالارى (ساۋدا, ويىن-ساۋىق­تىق, قىزمەت كورسەتۋشى, ت.ب.) – 35 735 م². - كورمەدەن تىس اۋماق – 715 مىڭ م²; - ءماسليحات ورتالىعى مەن ءباسپاسوز ورتالىعى – 42 050 م²; - جابىق قالا – 350 000 م²; - تۇرعىن ۇيلەر – 266 000 م²; - قوناق ۇيلەر – 40 000 م²; - ۇيىمداستىرۋشى وفي­سى – 17 000 م²; - باسقا دا عيماراتتار (قوي­مالار, تەحنيكالىق قىزمەت نىساندارى, ت.ب.) 83 548 شارشى مەتر اۋماقتى قامتىماق. ەلباسىمىز «كورمەنىڭ ۇلكەن كەشەندەرىن سالۋعا ەڭ الدىمەن ساپا دەڭگەيىنە سايكەس كەلەتىن قازاقستاندىق قۇرىلىس كومپانيالارىن تارتۋ قاجەت, قولدانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى دا مۇمكىندىگىنشە قازاقستاندىق بولسىن», دەپ تاپسىرعان بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. قويىلعان مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋ ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا تىرىسامىز. ال سالىنعان ءاربىر نىسان كەيىن دە حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالارى ءسوزسىز. سونىمەن بىرگە, ەلباسى جول­داۋىندا: «استاناداعى دۇنيە­جۇزىلىك ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىقتى بولاشاقتىڭ ەنەر­گياسىن ىزدەۋ جانە جاساۋ جونىندەگى وزىق الەمدىك ءتاجى­ريبەنى زەردەلەۋ مەن ەنگىزۋ ورتا­لىعىن قۇرۋ ءۇشىن پايدالانۋ كەرەك. ماماندار توبى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» قولداۋىمەن وسى جۇمىسقا كىرىسۋگە ءتيىس. ءبىز قوعامدىق كولىكتى وتىننىڭ ەكولوگيالىق تازا تۇرلەرىنە كوشىرۋگە, ەلەكترموبيلدەردى ەنگىزۋگە جانە ولار ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاساۋىمىز قاجەت», دەلىنگەن. عالامدىق اۋقىممەن العان­دا تارىنىڭ قاۋىزىنداي عانا جەر پلانەتاسىن ايالاپ ۇستاماساق, الاپات اپاتتار ورىن الۋى ءمۇم­كىن. بۇل جايىندا قازىر الەم­نىڭ ىرگەلى عالىمدارى تەرەڭ ويلانىپ جاتىر. ىسىراپشىلىققا جول بەرمەۋ, ۇنەمشىلدىك مادەنيە­تىن ازاماتتارىمىزدىڭ, اسىرەسە, ءالى وسكىن – جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرە ءبىلۋىمىز كەرەك دەپ تۇسىنەمىن. ماڭگىلىك ەل بولۋ دەگەنىمىز – قالاسى مەن اۋىلىنىڭ اراسى جاقىنداعان, حالقىنىڭ ورتا تاپ ۇلەسى باسىم, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 80 جاستى قۇرايتىن, باسەكەگە قابىلەتتى بەيبىت ەل بولۋ دەگەن ءسوز. ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, «استانا ەكسپو-2017» كورمەسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىندا ەلەۋلى كەزەڭ بولىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىندا جانە يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا دايىندىقتا جاڭا الاڭعا اينالادى. كورمەنى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ جانە بۇكىل الەمگە ەكونوميكا, تەحنيكا, يننوۆاتسيا سالالارىنداعى ۇزدىك ۇلگىلەردى پاش ەتۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا, استانا ەكسپو- 2017 مامان­داندى­رىلعان كور­مەسىن بيىك دەڭگەيدە وتكىزۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارى ەش كى­دىرىسسىز جۇرگىزىلە بەرمەك. قىسقا-نۇسقا * «استانا ەكسپو-2017» كورمە كەشەنىنىڭ اۋماعى – 173,4 گەكتار. * «قازاقستان-استانا» ۇلتتىق پاۆيلونى­نىڭ قۇ­رىلىسى 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­دا باستالادى. * قۇرىلىستىڭ بەلسەندى كەزەڭى 2015 جىلعا سايكەس كەلەدى. * كورمە كەشەنىنىڭ تو­لىق­تاي سالىنىپ ءبىتۋى 2016 جىل­دىڭ جەلتوقسانىنا جوس­پارلانىپ وتىر. * حالىقارالىق كورمەلەر كونۆەنتسياسىنا سايكەس, ەكسپو-2017 كورمەسى 2017 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنان 10 قىركۇيەگىنە دەيىن – 3 ايعا سوزىلادى. * كورمەنىڭ وتكىزىلۋى كە­زىندە كۇن سايىن ءتۇرلى مەرە­كەلىك شەرۋلەر, كونتسەرت­تەر مەن فەستيۆالدار وتكىزى­لەتىن بولادى. * كورمەگە الەمنىڭ 100-دەن استام مەملەكەتى, يننوۆا­­تسيالىق تەحنولوگيالار بويىنشا كوشباسشى وننان استام حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. * ەكسپو كورمەسىن وتكىز­ۋ ءۇشىن و باستا ءبىر عانا عيما­رات سالۋ جەتكىلىكتى بولعان بولسا, قازىر ءىرى-ءىرى كورمە الاڭ­دارى مەن تاڭعاجايىپ قالا­شىقتار سالۋعا تۋرا كەلەدى. * ەكسپو – اعىلشىننىڭ ەكسپوزيتسيا (exposition) سوزىنەن الىنعان. كورمە نەمەسە جارمەڭكە دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. جۇزدەگەن جىلدار بويى وسى كورمەنىڭ اياسىندا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تاۋارلارى جۇرت نازارىنا ۇسىنىلىپ كەلەدى.

ەل داڭقىن ەسەلەيدى

وتكەن ايدىڭ سوڭىندا پاريجدە حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسى (حكب) اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى بولدى.  قازاقستاننان بارعان دەلەگاتسيا «ەكسپو-2017»-ءنىڭ تىركەۋ قۇجاتتاما­­­سىن جەتكىزىپ, كورمەگە دايىندىق بارىسى تۋرالى ەسەپ بەردى. تانىس­تىرىلىم ناتيجەسى بويىنشا, اتقارۋشى كوميتەت تىركەۋ قۇجاتتاماسىن ماقۇل­داۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ونى مويىنداۋ جانە جالاۋدى تاپسىرۋ ءۇشىن حكب باس اسسامبلەياسىنىڭ بەكىتۋىنە جىبەرۋ ۇسىنىلدى. جالاۋدى تاپسىرۋ ءراسىمى اعىمداعى جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا وتەدى. وسىلايشا, ۇلتتىق برەندىمىزگە اينالار, ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوزايىمى بولار «استانا ەكسپو-2017» شاراسىنا دايىندىق ۇدەي ءتۇستى. نىسانداردى سالۋ بويىنشا جۇمىس جوسپارى تۋرالى ۇلتتىق كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, وسى ايدا جەر تەلىمىنىڭ قورشاۋلارىن تۇرعىزۋ, وسىمدىك قاباتىن كەسىپ تاستاۋ بويىنشا جۇمىستار, ۋاقىتشا جولداردى سالۋ, قولدانىستاعى ينجەنەرلىك جەلىلەردى كورمە ايماعىنان شىعارۋ, جاسىل كوشەتتەردى قايتا وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. جاز ايلارىندا پاۆيلوندار قۇرىلىسى باستالماق. نەگىزى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ قاربا­­لاس كەزەڭى 2015 جىلعا كەلىپ تۇر, جالپى العاندا, بۇل جۇمىستار 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياقتالماق. وسىعان وراي 2017 جىلدىڭ باسىندا كورمەگە قاتىسۋشى ەلدەر ءوز پاۆيلوندارىن مونتاجداۋ جانە ورنالاستىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى باستايتىن بولادى. جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, 2015 جىلى ىسكە قوسىلىپ, 2016 جىلى تولىق كولەمدە اياقتالىپ بىتەتىن جەو-2 جانە جەو-3 جىلۋ ورتالىقتارىنىڭ جوبالانىپ جاتقان جىلۋ ماگيسترالدەرىنە ەكسپو نىساندارىن قوسۋ جوس­پارلانىپ وتىر. ال ەلەكتر قۋا­تىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى كورمە ايماعىنداعى نىسانداردى «وليمپ» جانە «اۋەجاي-2» قوسالقى بەكەت­تەرىنە قوسۋ, ال كورمەدەن تىس ايماقتاعى نىسانداردى «جاڭا جول» قوسالقى بەكەتىنە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, قازىر قۋاتتىڭ ءوندىرىلۋى جانە تۇتىنىلۋى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجىتى قاراستىرىلىپ جاتىر. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ەلەكتر قۋاتىنىڭ بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن, سونىمەن بىرگە, قالالىق ەلەكتر جەلىلەرىنەن ءوندىرىلۋ جانە تاراتىلۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن, ونىڭ تيىمدىلىگىن, سەنىمدىلىگى مەن ەكونوميكالىق پايداسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەر­مەك. ايتا كەتەرلىك جايت, تەحني­كالىق قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن اعىن­دى نوسەر جاڭبىر سۋىن قاي­تا قولدانۋ ماسەلەلەرىنە قاتىس­تى جۇمىستار اتقارى­لۋدا. كورمە اتاۋىنىڭ ءوزى اي­تىپ تۇرعانداي, بۇل جوبادا قايتا جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرى مەن ەڭ سوڭعى تەحنو­لو­گيالاردىڭ ەلەمەنتتەرى قول­دانىلاتىن بولادى. باستىسى, قايتا جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ كولەمى جەرگىلىكتى كليماتتىق جانە گەوتەرميالىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان ەسەپتەۋ مالىمەتتەرىنىڭ نەگىزىندە انىقتالاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, قايتا جا­ڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىنىڭ قولدانىلاتىنىنا قاراماستان, جوبانىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەكسپو ايما­عى تولىعىمەن ءداستۇرلى قۋات كوز­دەرىمەن قامتاماسىز ەتىلە­تىن بولادى. حالىقارالىق كورمە­لەر تۋرالى كونۆەنتسياعا سايكەس ەكسپو كورمەسى 2017 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنان باستاپ 10 قىركۇيەككە دەيىنگى ارالىقتا – 3 ايعا سوزىلادى. ءبىزدىڭ كورمەگە الەمنىڭ 100-دەن اسا ەلى, 10-نان كەم ەمەس بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم, يننوۆاتسيالىق تەحنو­لو­گيالاردىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلاتىن 10-عا جۋىق كومپانيا قاتىسادى دەپ جوسپارلانۋدا. جالپى, كورمەنى 5 ميلليون ادام تاماشالايدى جانە وعان 2 ميلليوننان اسا كەلۋشى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. قالىڭ جۇرتتى قابىلداۋعا قاۋقارىمىز جەتە مە دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. البەتتە. ويتكەنى, ۇلتتىق كومپانيا كولىك ينفراقۇرىلىمىن ءارى قاراي دامىتۋ ماقساتىندا اۆتوكولىك, تەمىرجول جانە اۋە كولىگىن دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋعا كىرىستى. كولىك جۇيەسىنىڭ وسىلايشا ايتارلىقتاي جاقسارا ءتۇسۋى قازاقستاننىڭ تۋريزم الەۋەتىن, اسىرەسە, ىشكى تۋريزم­دى دامىتۋعا پارمەندى كۇش بەرىپ, قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلۋدى قولجەتىمدى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. كورمەگە دايىندالۋ­ جانە وتكىزۋ بارىسىندا قوعام,­ اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ جاستا­رى تارتىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, ەرىكتىلەردىڭ كومەگىمەن كولىك, تاماقتانۋ, تۇرۋ, مەديتسينا جانە تاعى دا باسقا قىزمەت با­عىت­تارىنىڭ بارلىعىن قوس­قاندا كورمە قوناقتارى مەن قاتى­سۋ­شىلارىن قارسى الۋ ساتىنەن باستاپ شىعارىپ سالۋعا دەيىن ولارعا تولىقتاي كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, كورمەنى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋدەن كۇتىلىپ وتىرعان ۇزاق مەرزىمگە شاقتالعان نەگىزگى ناتيجەلەردىڭ ءبىرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى 20 جىلدا الەمدىك دەڭ­گەيدە وتكىزىلىپ جاتقان ەلەۋ­­­لى شارالار اۋىز تولتىرىپ­ اي­تار­­لىقتاي. ءبارىنىڭ دە ماق­سات-مىندەتى قازاقستاننىڭ اتىن شى­­عارىپ, داڭقىن كوتەرۋ. «اس­تا­نا ەكسپو-2017»-دە سول ماق­سات­تى مەڭ­زەيدى, دەگەنمەن, ونىڭ بىرە­گەي­لىگىنە كۇمان جوق. «ەگەمەن-اقپارات».

ءسان سالتاناتى

ەكسپو شەجىرەسى: پاريج, 1925 جىل

حالىقارالىق ساندىك بەزەندىرۋ ونەرىنە جانە كوركەم ونەركاسىپكە ارنالعان بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى 1925 جىلى ءساۋىر ايىندا پاريج قالاسىندا اشىلدى. ەۋروپا ءسانى مەن سالتاناتى­­­نىڭ استاناسى پاريجدە جالاۋى جەتى اي بويى جەلبىرەگەن بۇل حالىقارالىق كورمە حح عاسىردىڭ قولدانبالى جانە ساندىك بەزەندىرۋ ونەرىندە ادامزات قول جەت­كىزگەن وزىق جەتىستىكتەردى پاش ەتتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن توڭكەرىستەر حح عاسىردا كەڭ قانات جايا باستاعان بۇكىلالەمدىك كورمەلەر شەرۋىن ءبىرشاما تەجەدى. وسىنىڭ ەسەسىن قايتارۋ ماقساتىمەن 1925 جىلى ءساۋىر ايىندا پاريج قالاسىندا ساندىك بەزەندىرۋ ونەرىندە جانە كوركەم ونەركاسىپتە ادامزاتتىڭ قول جەتكىزگەن وزىق جەتىستىكتەرىن پاش ەتۋ ماقساتىندا بۇكىلالەمدىك كورمە جالاۋى جەلبىرەدى. جەتى اي ىشىندە پاريج قالاسىنداعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن 16 ميلليوننان استام ادام تاماشالادى. مۇندا ساندىك بەزەندىرۋ, قولدانبالى ونەر, ارحيتەكتۋرا جانە ارلەندىرۋ سالاسىندا كوپتەگەن مەملەكەتتەر قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر كورىنىس تاپتى. وسى كورمە حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ساندىك بەزەندىرۋ ونەرىندە باس­تاۋ العان «ار-دەكو» اعىمىنا جول اشتى. كورمەگە ۇلىبريتانيا, اۆستريا, نيدەرلاند, ۆەنگريا, پولشا, چەحوسلوۆاكيا, يتاليا, يسپانيا, شۆەتسيا جانە دانيا سياقتى كوپتەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتەر قاتىستى. بۇل حالىقارالىق كورمەنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلى توڭكەرىستەن كەيىن الەم ساحناسىندا پايدا بولعان الىپ سوتسياليستىك مەملەكەت – كسرو-نىڭ العاش رەت وسىنداي الەمدىك اۋقىمدى شاراعا قاتىسۋى بولدى. ونىڭ ەسەسىنە بۇل كورمەگە الەمنىڭ ەكى الىپ مەملەكەتى گەرمانيا مەن اقش قاتىسپاي قالدى. گەرمانيا شاقىرۋدى كەش الدىق دەپ سىلتاۋراتتى, ال اقش «امەريكادا بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق ديزاينى جوق» دەگەن جەلەۋدى العا تارتتى. شىندىعىندا, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باس اگرەسسورى گەرمانيا فرانتسۋزداردىڭ ونەر مەن مادەنيەت سالاسىندا وزىق شىققانىن كورە المادى. اقش-تىڭ دا جەلەۋىنىڭ استارىندا ساندىك بەزەندىرۋ جانە كوركەم ونەركاسىپكە ەۋروپانىڭ زور جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە ىشتارلىق كورسەتۋ پيعىلى جاتقان ەدى. پاريجدەگى بۇكىلالەمدىك كورمە تورتكۇل دۇنيەگە بايلىق پەن بارلىقتىڭ سالتاناتىن پاش ەتكەن فرانتسۋزدىق ونەركاسىپ ونىمدەرىن كەڭىنەن جاريا ەتتى. ساندىك بەزەندىرۋ بۇيىمدارىنىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرى سالتانات قۇردى. وسى كورمە ارقىلى پاريج ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن دە ءسان ونەرى مەن مودانىڭ ينتەرناتسيونالدىق ورتالىعى بولىپ تابىلاتىندىعىن دالەلدەدى. پاريج ايەلدەرىنىڭ كيىم ۇلگىلەرى مەن ساندىك زاتتارى, فرانتسۋز ونەركاسىبىنىڭ ساندىك بەزەندىرۋ ونەرى سالاسىندا شىعارعان ونىمدەرى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قوناقتاردى ءتانتى ەتتى. كورمەدە فرانتسيا جادىگەرلەرى باسىمدىققا يە بولدى. كورمە قالاشىعىنداعى پاۆيلونداردىڭ سورەلەرىندە كوز جاۋىن العان ساندىك زاتتاردىڭ كوپشىلىگى شىن ماعىناسىنداعى وزىق ونەر تۋىندىلارى بولىپ تابىلدى. كەشكە قاراي ونسىز دا اسەم تۇنگى پاريج كەلبەتىن كورمە قالاشىعى پاۆيلوندارىن بەزەندىرگەن سانسىز شام جارىقتارى سامالاداي ەتىپ, كورمەنىڭ كەرەمەتىن جالپى جۇرتقا جاريا ەتتى. ەيفەل مۇناراسىنىڭ ۇزىنا بويىنا جارا­­­­سىم تاپقان جارنامالىق كورىنىستەر حح عاسىردا ادامزات سۇرانىسىنىڭ شىن ماعىناسىندا زور مەجەگە كوتەرىلگەندىگىن كورسەتتى. بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋ ماقساتىندا ارنايى سالىنعان «Hotel d’un Collectionneur» قوناقۇيى سول زامانعى اسا ءىرى جوبالار­دىڭ ءبىرى بولدى. بۇل قوناقۇيدىڭ بولمەلەرىن اتاقتى فرانتسۋز جيھازشىسى جاك-ەميل رۋلمان بەزەندىر­گەن بولاتىن. ءپاريجدىڭ كلاسسيكالىق اعاش شەبەرلەرى­نىڭ كوشباسشىسى جاك-ەميل رۋلماننىڭ قولىنان شىققان ونەر تۋىندىلارى قوناقۇيدىڭ سالتاناتىن ءدۇيىم جۇرتقا تانىتتى. سونىمەن بىرگە, ءسان ونەرى سالتانات قۇرعان بۇل كورمەدە جان-جاك راتو, ەيلين گرەي, ەدگار براند, جان ديۋنان سياقتى فرانتسۋزدىق قاس شەبەرلەردىڭ شىعارمالارى سالتانات قۇردى. فرانتسۋزداردىڭ جادىگەرلەرىنە جەتپەسە دە كور­مەدە شۆەد ونەرىنىڭ وزىق تۋىندىلارى كورەر­مەندەر كوڭى­لىنەن شىقتى. ارحيتەكتور ا. ساال جاساپ شىعار­عان گوللاندىق پاۆيلونداعى جادىگەرلەر دە كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ كوز جاۋىن الدى. يتاليا­لىق ديزاينەر دجيو ءپونتيدىڭ قولىنان شىققان كەرا­مي­كالىق بۇيىمدار كورمەنىڭ گران-ءپريىن جەڭىپ الدى. سونىمەن بىرگە, چەحوسلوۆاكيانىڭ پاۆيلو­نىن­­داعى جادىگەرلەر دە كوپشىلىك كوڭىلىنە جول تاپتى. پاريج قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ ەستە قالار ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى, بۇل كورمەگە كسرو-نىڭ قاتىسۋى بولسا, ەكىنشى جاعىنان ارحيتەكتور ك.مەلنيكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان كەڭەستىك پاۆيلوننىڭ كەرەمەتى بولدى. تەك, اعاشتان ويىپ جاسالعان بۇل ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق تۋىندىسى كورمەگە كەلۋشىلەردى تاڭداندىردى. ساراپشىلار كسرو پاۆيلونىن حح عاسىرداعى الەمدىك ارحيتەكتۋرا ونەرىندەگى تىڭ تۋىندى ەكەنىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى. كسرو پاۆيلونىندا كورىنىس تاپقان كسرو حالىقتارىنىڭ ونەر جادىگەرلەرى دە كەلۋشىلەردى ءتانتى ەتتى. پاريجدەگى بۇكىلالەمدىك كورمەگە كسرو-نىڭ قاتىسۋى فرانتسيامەن ديپلو­ماتيا­لىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ باستاۋى بولدى. جالپى, حالىقارالىق ساندىك بەزەندىرۋ ونە­رىنە جانە كوركەم ونەركاسىپكە ارنالعان پاريج قالا­سىنداعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى ەۋروپانىڭ مادەنيەت جانە ونەر سالاسىنداعى سول زامان­داعى اسا ءىرى وقيعالاردىڭ بىرىنەن سانالدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».

ايقارما بەتتى دايىنداعان

جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».