مۇددەلەر مەن مۇمكىندىكتەر توعىسى

قازىرگى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداققا قاتىستى ماسەلەلەر ەڭ كوپ قوزعالاتىن تاقى­رىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنىڭ سەبەبىن, ءسوزسىز ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ارينە, اتالعان وداقتىڭ قۇرىلۋىن قوعامنىڭ ءاربىر ازاماتى ءوزىنىڭ جەكە كوزقاراسى تۇرعىسىنان ءارتۇرلى تۇسىنەدى. ال ماماندار ينتەگراتسيا ۇدەرىسى نەگىزىندە ايماعىمىزدا ماڭىزدى گەوستراتەگيالىق, گەوساياسي, ەكونوميكالىق جانە گەومادەني بەتبۇرىستاردىڭ بولىپ جاتقانىن العا تارتۋدا. كەشە تاۋەلسىزدىك سارايىندا دە­مو­كرا­تيالىق كۇشتەردىڭ «قا­زاقستان-2050» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى وتىرىسىندا وسى ماسەلە تالقىلاندى. جيىندى اشقان «نۇر وتان» پارتيا­سى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك: «ەلىمىزدىڭ ساياسي پارتيالارى مەن ءىرى قوعامدىق ۇيىمدارى مۇشە­لىك ەتەتىن كواليتسيا اسا وزەكتى ماسەلە بويىنشا ءارالۋان ءمۇد­دەلەردى توعىس­تىرىپ, مەملە­كەتتىك باستامالاردىڭ اشىق تالقى­لانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, سول ارقىلى ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇراقتىلىعىنا قىزمەت ەتەتىن ۇنقاتىسۋ ينستيتۋتى», دەي كەلە, پىكىرلەسۋ الاڭىنا وزەك بولعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى ءوز پىكىرىن جەتكىزدى. بۇل تۋرالى ول بىلاي دەدى: «ارينە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ماسەلەسىنىڭ ءاربىر قازاق­ستان­دىقتى تولعاندىراتىنى بەل­گىلى. بۇل رەتتە ءبىز وسىنداي ورتا­دا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە ءتوڭى­رە­گىندە قوعامدا تۋىنداپ وتىر­عان بارلىق ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىپ, ولاردى حالىققا ءتۇسىندىرىپ, جەت­كىزۋدى قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن ءۇمىتىمىز بار». ب.بايبەك, سونداي-اق, ءوز سوزىندە 1994 جىلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرا­زيالىق كەڭىستىكتە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك قۇرۋ جونىندە بىرەگەي باستاما كوتەرگەنىن, سول ۋاقىتتان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ستراتەگيالىق يدەياسى كەزەڭ-كەزەڭ­مەن ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. «ماسەلەن, 2000 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. 2010 جىلدان بەرى كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستادى, ال 2012 جىل­دان باستاپ قازاقستان, بەلا­رۋس جانە رەسەي ەلدەرى ءوزارا ىق­پالداستىقتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ءوتتى. 28 ساۋىردە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق وداق «ءوزارا تيىمدىلىك پەن ءاربىر قاتىسۋشى ەلدىڭ پراگماتيكالىق مۇددەلەرى ەسكەرىلىپ, ەرىكتىلىك, تەڭ قۇقىلىق پرينتسيپتەرىنە سۇيەن­گەندە عانا ءوز ناتيجەسىن بەرە­تىن­دىگىن» ايتقان بولاتىن. ەندى, مىنە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى تاريحي شارت­قا قول قويۋ كوزدەلىپ وتىر. ينتە­گرا­تسيانىڭ تۇپكى ءمانى – ەلى­مىزدىڭ سەرپىندى دامۋىن جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا جاڭ­عىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىندا «مۇمكىندىك تەرەزەسىن» ايقا­را اشۋ», دەدى بۇل ورايدا ب.بايبەك. جيىن بارىسىندا ول, سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىزگە 160 ملرد. دوللار­دان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيالار تارتىلعانىن, ءىجو ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايعانىن, ەلىمىز­دىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى 100 ملرد. دوللارعا جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 3 مەملەكەت – قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ءوز كاسىپكەرلەرى ءۇشىن 2,2 ترلن.-نان استام اقش دوللارى كولەمىندە جالپى مولشەرى 170 ميلليوندى قۇرايتىن نا­رىق­قا جول اشسا, ولاردىڭ بىرلەس­كەن يمپورتىنىڭ كولەمى 360 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن بولادى. «تۇپتەپ كەلگەندە, تەڭ تەرە­زەلى ەكو­نوميكالىق ينتەگراتسيا وداعى­نان ايرىقشا كەدەندىك, تران­­زيت­تىك جەڭىلدىكتەرگە, قار­جى نا­­رىعىنا, قوماقتى تاۋار سۇرا­­نى­سىنا يە بولاتىن وتان­دىق بيز­نەستىڭ, ونىمدەردىڭ ءارتۇر­لىلىگىنە, ولاردىڭ ساپاسىنىڭ ارتۋىنا, ياعني باسەكەلەستىك باعاعا, وسى­لار­دىڭ ناتيجەسىندە ءال-اۋقات وسىمىنە قول جەتكىزەتىن قاراپايىم تۇتى­نۋ­شى – حالىقتىڭ ۇتارى ءسوزسىز. بۇل ەلبا­سىنىڭ 2050 جىلعا دەيىن مە­جە­لەگەن ستراتەگياسىنىڭ دا باس­تى ماقساتى», دەدى ول بۇل رەتتە. ب.بايبەكتەن كەيىنگى ءسوز پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆقا بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە: «20 جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيالىق وداقتى قالىپتاستىرۋ يدەياسىن جۇرتشىلىققا ۇسىنعانى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق كوزقاراسى بولعانىن انىق سەنىممەن ايتا الامىز. كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرعان ءبىز ەندى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ قارساڭىندا تۇرمىز. 29 مامىردا ءۇش مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ماڭىزدى شاراعا دايىندىق جۇمىستارى بۇرىننان بەرى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى», دەدى. ول, سونداي-اق, 2011 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي باسشىلارى 2015 جىلعى 1 قاڭتاردا كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ حالىقارالىق شارتتارىن قابىلداپ, سونىڭ نەگىزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ مىندەتىن بەلگىلەگەنىنە توقتالدى. «سول ۋاقىتتان بەرى شارتتىڭ جوباسىن دايىنداۋ, جەتىلدىرۋ جانە كەلىسۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ول قازىرگى ۋاقىتتا قول قويۋعا دايىن», دەدى ب. ساعىنتاەۆ. وسىلاي دەي كەلە, ول بۇگىنگى تاڭدا قوعامدا «ۇشتىكتىڭ» ينتەگراتسيالىق ۇدە­رىس­تەرىنىڭ اسەرىنەن ەلدىڭ ەگەمەندىگىنە قانداي دا ءبىر نۇقسان كەلۋ تۇر­عى­سىندا كوپ پىكىر ايتىلاتىنىن, الايدا, ماسەلەنىڭ بايىبىنا تەرەڭدەپ بارماي جاتىپ, قانداي دا ءبىر بايلام جاساۋ دۇرىس ەمەستىگىن العا تارتتى. «بىرىنشىدەن, ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق – ساياسي بىرلەستىك ەمەس. شارتتىڭ وزەگىندە تەك ەكو­نوميكالىق ىقپالداستىق ماسە­لەلەرى عانا كورىنىس تاپقان. سون­دىقتان, ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا بۇل وداقتىڭ ساياسيلانۋىنا جول بەر­مەيمىز. ەكىنشىدەن, بۇل وداق ايا­سىندا مەملەكەتتەر «بارلىعىنا بىردەي», «تەڭ قۇقىلىق» سەكىلدى ۇس­تانىمداردى نەگىزگە الۋى ءتيىس. ياعني, وداق كوميسسياسىنىڭ ءمۇ­شە­لەرى قانداي دا ءبىر ماسەلەنى ورتاق كونسەنسۋس اياسىندا شەشۋى قاجەت. ال كونسەنسۋسپەن مەملە­كەت باسشىلارى بەكىتكەن ماسەلەلەر ءتۇي­ىندەلىپ وتىرادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. جيىن اياسىندا سويلەگەن سوزىندە ب.ساعىنتاەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان كەيىن دە قازاقستان ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن ودان ءارى جۇرگىزىپ, ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداستىعىن دامىتا بەرەتىنىن جەتكىزدى. «بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ءبىز ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ وڭ ناتيجەلەرىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ماسەلەن, 2013 جىلى «ۇشتىك» ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 24 ملرد. دوللاردان اسىپ جىعىلدى. ال جالپى, العاندا 2009 جىلدان وسى ۋاقىتقا دەيىن كەدەن وداعىنا مۇشە سەرىكتەستەرمەن اراداعى تاۋار اينالىمى 88,3 پايىزعا وسكەن. بۇل – ايتارلىقتاي كورسەتكىش. سەبەبى, بىزدە كونديتەرلىك ونىمدەردىڭ ەكسپورتى – 3 ەسەگە, ترانسفورماتورلار ەكسپورتىنىڭ كولەمى – 11 ەسەگە, تسەمەنت ەكسپورتى – 16 ەسەگە, بەلارۋس پەن رەسەيگە شاعىن تونناجدى جۇك كولىكتەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى 17 ەسەگە ارتىپ وتىر. بۇل ءالى دە كەلتىرۋگە بولاتىن مىسالداردىڭ تەك كەيبىرى عانا. دەمەك, بىزگە ساۋدا باسەكەلەستىگىندە ۇتىلىپ كەلەمىز دەپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق», دەدى بۇل رەتتە ول. وتىرىس اياسىندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان اكىمبەكوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا, ەكونوميست عالىم باينازاروۆ, سالىق تولەۋشىلەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى جاننات ەرتىلەسوۆا سىندى ساراپشىلار دا ءسوز الىپ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا توڭىرەگىندە وي ءبولىستى. جيىن سوڭىندا دەموكراتيالىق كۇش­تەر­­دىڭ «قا­زاق­ستان-2050» جالپىۇلتتىق كوالي­تسيا­سىنىڭ ۇندەۋى قابىلداندى (ۇندەۋ ءبو­لەك جاريالانىپ وتىر). ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».