تانىم • 30 قىركۇيەك، 2022

قىتايدا باسىلعان اباي مەن مۇحتار مۇراسى

104 رەت كورسەتىلدى

1929 جىلى شىڭجاڭ بيلەۋشىسى جين شۋرىن (1928-1933) كەڭەس وداعىمەن ساۋدا كەلىسىمشارتىن جاساپ، سونىڭ اياسىندا ەكى ەل اراسىندا ونەر، ءبىلىم، مادەنيەت الماسۋ ىسكە استى. سول دوستىق ءداستۇردى جالعاعان شىڭ شىساي (1933-1944) شىڭجاڭ بيلىگىنە كەلگەننەن كەيىن، اسىرەسە 1933-1935 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وداعىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى.

«شىڭ شىساي كەڭەس وداعىمەن «دوستاسۋ» ساياساتىن جۇرگىزدى. ءوزى كەڭەس وداعى بولشەۆيكتەر پارتيا­سىنا مۇشە بولدى جانە قىتاي (جۇڭگو) كوممۋنيستىك پارتياسىنا كىرۋ­دى ءوتىنىش ەتتى. وسى كەزدە كەڭەس ودا­عى­نان ءبىرسىپىرا ماركسيزم-لەنينيزم شىعارمالارى، ءارتۇرلى عىلىمي، ادە­بي كىتاپتار شىڭجاڭعا تارالدى. ال­ما­تى­دان، تاشكەنتتەن باسپا ماشينالارى اكەلىنىپ، شىڭجاڭدا ۇيعىر، قازاق تىلدەرىندە تۇڭعىش گازەتتەر شى­­عا­رىلدى. سول كەزدە شىڭجاڭنىڭ جەر-جەرىندە اشىلعان ۇيعىرشا، قا­زاق­شا جاڭاشا مەكتەپتەردىڭ وقۋ­لىق­­تارى دا تۇگەل كەڭەس وداعىنان اكە­لىن­دى» («قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى». شىڭ­جاڭ حالىق باسپاسى، ءۇرىمجى. 2005 جىل. 5-بەت).

1935 جىلى ىلەدە قازاق تىلىندە «توڭكەرىس تاڭى» اتتى گازەت شىعىپ، ونى اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلى باس­قار­دى. التايدا ءشəرىپحان جەڭىس­حان­ ۇلى كوگەداەۆ 1934 جىلى كەڭەس وداعىنان باسپا ماشيناسىن الدىرىپ، 1935 جىلى قازىرگى «التاي گا­زە­تىنىڭ» تۇڭعىش سانى «شىڭجاڭ التاي گازەتىن» شىعاردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىمەن ستالين مەن شىڭ شىساي اراسى قو­جى­رادى.

الايدا 1944 جىلعى شىعىس تۇر­كىس­تان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى جانە ونىڭ الدى-ارتىنداعى ۇگىتتىك جۇمىستار شاعىن ۇلتتارعا كوپتەگەن تيىمدىلىك الا كەلدى. كەڭەس وداعى­نىڭ ارنايى ۇيىمداستىرۋىمەن قا­زاق­ستاندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى الىپبيىمەن باسىلعان ۇيعىر، قازاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنال، كىتاپتار شىڭ­جاڭ­عا كوپتەپ كىردى. قازاقستاندىق ادە­­بيەت ۇلگىلەرىنىڭ شىڭجاڭ قازاق­تا­رىنا كەڭىنەن تاراۋى وسى كەزەڭنەن باستالدى.

كوپ وتپەي، ياعني 1949 جىلى كوممۋنيستەر باسشىلىعىنداعى جاڭا قىتاي بيلىگى ورنادى دا، 1950 جىلى كە­ڭەس وداعىمەن دوستىق كەلىسىمشارت نەگىزىندە جاڭا قارىم-قاتىناس قا­لىپ­تاستى. ادەبيەت جاعىندا الەم ادە­­بيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن بىرگە، ماك­­سيم گوركي، ۆلاديمير ماياكوۆسكي، مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارى شىڭ­جاڭ­عا تارادى.

«قىتاي ۇكىمەتى ازاتتىق كەزەڭى اتا­عان 1949-1957 جىلدار ارالى­عىن­دا­عى كە­زەڭ­دە دە قىتاي قازاقتارى مەن كە­ڭەس وداعى قۇرامىنداعى قا­زاق­ستان قالامگەرلەرىنىڭ بايلانىسى ءبىرشاما تەرەڭ بولدى. 1956 جىلى سəبيت مۇقانوۆ، 1957 جىلى عابيت مۇسىرەپوۆ قىتاي جەرىندەگى قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا بولىپ قايتتى. ءتىپتى سول جىلدارداعى شىڭجاڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا دا قازاقستاندىق قالامگەرلەردىڭ اقىل-كەڭەسى مەن ۇلەسى مول بولدى» (ج.شاكەن ۇلى «قىتاي قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى»، زەرتتەۋلەر. الماتى، Palitra Press، 2018 جىل).

م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى وسى جىلداردا شىڭ­جاڭ قازاق وقىرماندارىنىڭ قولىنا ءتيدى. ءسويتىپ اتالعان جىلدار ىشىن­دە قازاقستاندىق قازاق اقىن-جازۋ­شى­لا­رىنىڭ شىعارمالارى شىڭجاڭ قا­زاق­تارىنا كەڭىنەن تارالۋمەن بىرگە بىرقاتار ەڭبەك قىتاي تىلىنە اۋدارىلا باستادى.

ابايدىڭ ولەڭدەرىن، قاراسوزدەرىن جانە مۇحتار اۋەزوۆتى حان تىلىنە ال­عاش­قى ءتارجىمالاۋشى قىتاي ەلىن­دە­گى سىبە ۇلتىنان شىققان قاباي. شىن ەسىمى حا حۋانجاڭ. ول شۇار ينستيتۋتىنىڭ ورىس ءتىلى فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، 1973 جىلعا دەيىن ىلە ايما­عى­نىڭ كۇنەس، نىلقى اۋداندارىندا ءارتۇرلى قىزمەتتەر اتقارعان. 1973 جىلى بەيجىڭدەگى «ۇلتتار باسپاسىن­دا» رەداكتور، اۋدارماشى بولىپ جۇ­مىس ىستەگەن. قىتاي، ورىس، قازاق تىل­دەرىن تولىعىنان مەڭگەرگەن.

قابايدىڭ ابايدى اۋدارۋى 1950 جىلداردىڭ ورتا كەزىنەن باستاۋ الادى. 1955 جىلى ول ابايدىڭ «ەس­كەندىر» اتتى پوەماسىن قىتاي تى­لى­نە اۋدارىپ، بەيجىڭدە شىعاتىن «اۋدار­مالار» (8-سان) جۋرنالىندا شى­عارعان ەكەن. 1958 جىلى ابايدىڭ پوەمالارىنىڭ اۋدارماسىن توپتاپ، «اباي داستاندارى» دەگەن اتپەن «حالىق ادەبيەتى باسپاسىنان» كىتاپ ەتىپ شىعارادى. سول جىلى ۇرىمجىدە شىعاتىن ء«تاڭىر تاۋ» (8-سان) جۋرنالىنا «قازاقتىڭ ۇلى اقىنى – اباي» دەگەن ماقالاسىن قىتاي تىلىندە جاريالايدى.

1982 جىلى «ابايدىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرىن»، 1984 جىلى «ابايدىڭ قاراسوزدەرىن» جەكە-جەكە شىڭجاڭ حالىق باسپاسىنان قىتاي تىلىندە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. 1993 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىنىڭ قارساڭىندا «اباي شىعارمالارىنىڭ تولىق جي­نا­عىن» قىتاي تىلىندە اۋدارىپ، دايىنداپ، بەيجىڭدەگى «ۇلتتار باسپاسىنان» شىعاردى. جيناققا ابايدىڭ 168 ولەڭى، 3 پوەماسى، 45 قاراسوزى، ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى» اتتى ەڭبەگى كىردى. قاباي ەندىگى جەردە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» جانە «اباي جولى» ەڭبەكتەرىن تارجىمالاۋعا كىرىستى. 1997 جىلى «ابايدىڭ» 1-تومى بەيجىڭدەگى «ۇلتتار باسپاسىنان» قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. ول مۇ­نىمەن توقتاپ قالماي، 1995 جىلى قىركۇيەكتە «ۇلتتار باسپاسىنان» «ابايدى زەرتتەۋگە ارنالعان ماقالالار جيناعىن» قىتاي تىلىندە شىعاردى. اتالعان جيناققا م.اۋەزوۆ باستاعان ابايتانۋعا قاتىستى قازاق­ستان­دىق قالامگەرلەردىڭ ەڭبەگى كىرۋ­مەن قاتار، ءوز تاراپىنان جازىلعان 14 ماقالاسى دا ەنگەن.

1991 جىلدان كەيىنگى تəۋەلسىزدىك كەزەڭى ەكى ەل قازاعىنىڭ قارىم-قاتى­نا­سىنا كەڭ جول اشتى. قازاق اقىن-جازۋ­شىلارىنىڭ كىتاپتارى شىڭ­جاڭ­دا جارىق كورۋى ۇردىسكە اينالدى. ءبىر م.ماقاتاەۆ شىعارمالارىنىڭ ءوزى 8 رەت باسىلىم كورگەن. م.Əۋەزوۆ، س.مۇقانوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ، Ə.نۇر­پە­يىسوۆ، ءى.ەسەنبەرلين، م.ماعاۋين، و.بوكەەۆ، Ə.كەكىلباەۆ، ق.مىرزاليەۆ، ت.ايبەرگەنوۆ، ت.مولداعاليەۆ، م.شا­حا­نوۆ، م.ايتقوجينا، ن.كەلىمبەتوۆ، ر.وتارباي، ق.Əشە ت.ب. قالامگەر كىتاپ­تا­رى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىق كوردى. بۇل جاقسى باستاما وسى كۇندەرگە دەيىن جالعاسىپ، تەك كىتاپ تۇرىندە عانا ەمەس، شىڭجاڭدىق باسىلىمداردىڭ بə­رىندە دە قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ شىعار­ما­لارى جاريالانىپ كەلەدى.

اباي مەن مۇحتاردى قىتاي تىلىنە ارنايى اۋدارۋمەن اينالىسقان ەكىنشى قالامگەر-جازۋشى، اۋدارماشى قايشا تاباراكقىزى.

ق.تاباراكقىزى ادەبي جاسامپاز­دىق­پەن قوسا، اۋدارماشىلىق جۇمى­سى­مەن اينالىسىپ، قازاق تىلىندەگى شىعارمالاردى قىتاي تىلىنە اۋدارۋدا ۇلكەن مىندەتتى ۇستىنە الىپ، «ەلجاۋ كۇنبي» (س.جانبولاتوۆ)، «جان» (ب.قۇسبەگىن) (1-توم)، «تاڭجارىق ولەڭ­دەر جيناعى»، «ەرتىس كىلكىپ اعادى»، «قازاق ەرتەگىلەرى»، «قۇز با­سىن­­دا­عى اڭشىنىڭ زارى» قاتارلى كە­سەك-كەسەك روماندارمەن بىرگە م.اۋەزوۆ، م.شاحانوۆ، م.ماقاتاەۆ شى­­عار­ما­لا­رىن قىتاي تىلىنە اۋداردى. م.اۋەزوۆ باستاعان قازاقستاندىق قالام­گەرلەر ەڭبەگى شىڭجاڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا، دامۋىنا يگى ىقپال جاسادى.

1933-1935، 1955-1957 جىلدار ارا­­لىعىنداعى قىتاي-كەڭەس وداعى دوستىعى جəنە ەكى اراداعى ۇزاق مەر­زىم­دىك توڭ جىبىگەن 1980-جىلداردىڭ ىشىندە «قاراعاندى»، «بوتاگوز»، «قازاق سولداتى»، «اباي»، «اباي جولى»، «ۇلپان»، «قان مەن تەر» سياق­تى تۋىندىلار ءəرتۇرلى جولدارمەن قولدان قولعا ءوتىپ، وقىرمان ءشولىن قان­دىردى.

شىڭجاڭ قازاق əدەبيەتىندەگى تاريحي تاقىرىپتاعى روماندار، مەيلى، سان جاعىنان بولسىن، مەيلى، ساپا جاعىنان بولسىن، شىڭجاڭنىڭ بۇگىنگى əدەبيەتىنە وكىلدىك ەتەدى. دەسە دە، بۇل رومانداردا ءبىر ورتاق ەرەكشەلىك بار دەسە، ول – مۇحتار Əۋەزوۆتەي قارا ناردىڭ سوڭىنان ەرگەن بوتا-تاي­لاقتاردىڭ əدەبيەت كوشىن كەرۋەنگە اينالدىرعانى دەر ەدىك. جəنە دە بۇل رومانداردا ءبىر ورتاق كەمشىلىك بار دەلىنسە، ول دا وسى كوشتىڭ شيىرىنان شىعا الماعانىمىز دەپ مويىندار ەدىك.

شىڭجاڭ قازاقتارى ابايدى قالاي تانىسا، م.اۋەزوۆتى دا سولاي تانىدى. ءتىپتى شىنايى ومىردەگى اباي بەينەسىنەن گورى، اۋەزوۆ قالامىنان تۋعان «اباي» ولارعا بارىنشا «تانىس» بولدى. اۋەزوۆتىڭ ابايدىڭ كوركەم بەينەسىن جاساۋى – شىڭجاڭ قازاق قالامگەرلەرىنە ۇلگى-ونەگە بولدى. وسى جولدى ۇلگى تۇتقان قازاق قا­لامگەرلەرى كوپتەگەن روماندى ومىر­­گە اكەلدى. وسىلايشا، شەتەل قا­زاق ادەبيەتى ءۇشىن ۇلى تۇلعا – مۇحاڭ ۇس­تازدىق مىنبەرگە كوتەرىلىپ، ەل جادىنان وشپەستەي ورىن الدى.

 

ءجادي شاكەن ۇلى،

جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى تومەندەدى

قارجى • بۇگىن، 16:10

ۇقساس جاڭالىقتار