مەديتسينا • 30 قىركۇيەك، 2022

دنق تالداۋىنا نەگە جۇگىنەدى؟

44 رەت كورسەتىلدى

ونە بويىمىزدى قۋالىپ، ءومىر سىيلاپ تۇرعان قان – سۋ ەمەس. الپىس ەكى تامىرعا جايىلعان قىزىل سۇيىق جەتى اتامىزدان دا اسىرىپ، قالاي اقپارات بەرىپ تۇر؟ قۇدايدىڭ بۇل قۇدىرەتىن عىلىم مەن ءىلىم عانا تۇسىندىرە الماق. ەندەشە، ءبىز كىمنىڭ ۇرپاعىمىز، بويىمىزدا قانداي تۇقىم قۋالايتىن كەسەل مەن قابىلەت بار، قازىرگى تاڭدا وسىنىڭ ءبارىن وزىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن انىقتاۋعا بولادى.

«زامانىنا قاراي ادامى»، دەگەندەي بۇگىنگى ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ادالدىعىنا كۇمان كەلتىرەتىندەر كەزدەسەدى. ماسەلەن، الماتى شاھارىندا دنق ساراپتاماسىن جاساتۋعا سۇرانىس كوبەيگەن. ادەتتە، دنق-تالداۋىنا جۇبايىم كوزىمە ءشوپ سالدى دەيتىندەر جۇگى­نە­دى، ءارتۇرلى بيوماتەريالدارى مەن قانىما قاتىسى جوق دەيتىن كۇماندىنى جەتەكتەپ كەلەدى.

دنق دەپ وتىرعانىمىز – دەزوكسيريبونۋكلەين قىشقىلى، ياعني اعزاداعى گەنەتيكالىق اقپاراتتىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋىن، ساق­تالۋىن، دامۋى مەن قىزمەتىن قام­تا­ماسىز ەتەتىن ەكى ءتۇرلى نۋكلەين قىش­­قىلىنىڭ ءبىرى – كۇردەلى ماك­­رومولەكۋلا. بارلىق ادامنىڭ دنق-سىنىڭ 99،9%-ى بىردەي بول­عا­نىمەن، قالعان 0،01%-ىنىڭ ءوزى ءتۇرلى ايىرماشىلىقتى تابۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى.

سونىمەن مەگاپوليستەگى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ كەزەكتى جيى­نى وپاسىزدىق تەستىلەرى، بالانىڭ جىنىسى مەن گەنەتيكالىق پاسپورتى، قىسقاسى قالا تۇرعىندارى ارا­سىنداعى تانىمال دنق زەرتتەۋلەرىنە ارنالدى. وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ الاڭىندا قالالىق دنق زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دينا مۋكۋشكينا گەندىك ساۋساق ىزدەرىنىڭ كومەگىمەن تۋىستىق قاتىناس، بالانىڭ جىنىسى، تۇقىم قۋالايتىن قانداي اۋرۋلارعا بەيىم، دارىنى، ۇلتى، ءتىپتى وپاسىزدىق قالاي انىقتالاتىنى جايلى قىزىقتى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. ول دنق تالداۋلارىنىڭ ناتيجەسى تاڭ­عالارلىق مالىمەتتەر الۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىنىن ايتادى.

قازىر مۇنداي مەديتسينالىق قىز­مەت ءتۇرى ەشكىمگە دە تاڭسىق ەمەس، گەنەتيكانىڭ وسى سالاسى تەز دامىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە دنق تالداۋى بۇگىندە جوعارى عىلىمي تەحنولوگيا بولۋدان قالىپ، قاجەت دەپ تاپقان ءار پاتسيەنتكە قولجەتىمدى، كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر ساناتىنا كوشتى.

دنق فيزيكالىق تۇرعىدان تەك تۇقىم قۋالايتىن اقپاراتتى ساق­تاۋ­مەن عانا شەكتەلمەيدى، ءبىر جاسۋشادان بۇكىل اعزانىڭ دامۋىنا نۇسقاۋلىق بولا الاتىن ماكرومولەكۋلا. دنق بىرەگەيلىگى مەن كەرەمەتىن العاش رەت 1984 جىلى 10 قىركۇيەكتە بريتاندىق گەنەتيك الەك دجەففريس انىقتاعان. ول ءار ادامنىڭ دنق-سى قايتالانبايتىن وزىندىك قاسيەتكە يە ەكەنىن بىلگەن. مىنە، سول مەزەتتەن باستاپ گەنەتيكالىق ساۋساق ءىزى تۋرالى تۇسىنىك پايدا بولادى. ساۋ­ساق ىزدەرى سياقتى، گەنەتيكالىق سى­ناق ارقىلى ءسىز تۋىس ەكەنىڭىزدى نەمەسە كۇدىكتى ادامنىڭ قىلمىسقا قاتىسىن انىقتايسىز. دنق العاش رەت ءارتۇرلى گەنەتيكالىق ماتەريال ارقىلى يدەنتيفيكاتسيا جۇرگىزىلەتىن كريمينالدىق سالادا قولدانىلدى. كەيىنىرەك دنق مەديتسينادا قول­دا­نىلا باستادى. كوپتەگەن كەسەلدى ەرتە انىقتاۋعا، تۇقىم قۋالايتىن، تاماقتانۋ ەرەكشەلىكتەرىن، ءتىپتى تا­لانت پەن قابىلەتكە بەيىمدىلىگىن، تۋىستىق قاتىناسى سىندى كۇردەلى جايتتاردى انىقتاۋعا جول اشتى.

«اعزادا ۇيىقتاپ جاتقان تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلار بولادى. ولار ءبىر ۇرپاقتا كەزدەسپەۋى مۇمكىن، كەلە­سى ۇرپاقتا پايدا بولادى. ءدال وسىنداي جاعدايدا قالا تۇرعىندارى گەنە­تي­كالىق فاكتورلاردى زەرتتەۋ ىسىنە جۇگىنەدى. ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار ەرتە دامي باستاعاندا گەنەتيكتەر ادام قانىنداعى بوگدە دنق-نى انىقتاي الادى. سول سياقتى، ەگەر وتباسىندا قانت ديابەتى، جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋلارى بولسا، ونىڭ قانشالىقتى تۇقىم قۋالايتىنىن بىلۋگە بولادى. گەنەتيكتەر جۇكتىلىكتىڭ باسىندا، 10-شى اپتاعا دەيىن ۇرىقتىڭ سوزىلمالى اۋىتقۋلارىن انىقتاي الادى»، دەيدى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى.

بۇگىنگى تاڭدا دنق زەرتحاناسىندا اناسىنىڭ كۇرەتامىرىنىڭ قانى ارقىلى بالانىڭ جىنىسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار. دينا مۋكۋشكينا كۇن سايىن دەرلىك اكەلىك، انالىق جانە تۋىستىق قاتىناستاردى انىقتاۋ ءۇشىن كەلەتىندەردىڭ لەگى ۇزىلمەيتىنىن، ادەتتە، دنق تالداۋلارىنا جۇرت جاسىرىن جۇگىنەتىنىن ايتادى. الماتىلىقتاردىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا ءتۇرلى جايت سەبەپ بولماق. بالاسى وزىنىكى ەكەنىن نەمەسە تۋىس ادامعا جاقىندىعىن، قالا بەردى مۇراعا تالاسقاندار دا دنق تالداۋ­لا­رىنان تورەلىك ىزدەيدى. ءبىرىنشى كە­زەكتە، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-ءبى­رى­نىڭ كوزىنە ءشوپ سالىپ، ساتقىندىق جا­سادى دەيتىن كۇمانى دنق جاساتۋعا دەگەن سۇرانىستى كوتەرىپ وتىر.

«ەگەر دالەلى مەن ءۋاجى بولسا، ءبىز كريمينالدىق ادىستەرمەن دنق-نى انىقتاي الامىز. دنق-نى ءبو­لىپ الىپ، گەنەتيكالىق ءپروفيلىن تەك­سەرەمىز. ياعني سول ادامنىڭ بۇل ادام­عا قانداي قاتىسى مەن تۋىستىعى بار ەكەنىن ناقتى ايتۋعا بولادى»، دەدى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى.

تۇرعىندار اراسىندا تاعى ءبىر تانى­مالى – گەنەتيكالىق جانە الەۋ­مەتتىك سۇرانىسقا يە تەست، ياعني شە­جى­رەسى مەن شىققان تەگىن انىقتاۋ. سونىمەن بىرگە د.مۋكۋشكينا جەر بەتىندەگى بارلىق ادام ءبىر اتا-بابامەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن گەنەتيكتەر كوبىنەسە مەديتسينالىق زەرتتەۋلەرمەن، ءسۇت بەزى، انالىق بەز وبىرى، التسگەيمەر جانە پاركينسون سياقتى اۋرۋلاردىڭ تۇقىم قۋالاۋشىلىعىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋمەن اينالىسادى. مامان ءوز ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە، زەرتحانا­دا گەنەتيكالىق پاسپورت دەپ اتالا­تىن – گەنگە سايكەس تاماقتانۋ ءىسى جۇر­گ­ى­زىلەتىنىنە توقتالدى.

«ادامداردىڭ 40-60%-ىندا ار­تىق سالماق نەمەسە قانداي دا ءبىر تا­عام­دارعا قاتىستى ماسەلە تۋىنداسا، ول دا گەنەتيكالىق فاكتورلارعا بايلانىستى. مىسالى، كەيبىر ادامدار ءدامى ءتىل قۋىراتىن اششى كوفەنى ىشە بەرەدى، قالاعانىن جەيدى، ولار ءۇشىن بۇل قالىپتى ازىق. بىراق كەز كەلگەن تاماقتى اعزاسى قابىلداي المايتىندار بار. دەنەدەگى مايلاردىڭ ىدىراۋى دا گەنگە بايلانىستى جۇرەدى. كەيبىر ادامدار قانداي ديەتا ۇستاسا دا مايلاردىڭ ىدىراۋى 40 پايىز، ەندى كەيبىرەۋلەردە 100 پايىزعا جەتەدى»، دەيدى د.مۋكۋشكينا.

ءتىپتى، قانت، الكوگول، دارۋ­مەن­دەر­دى سىڭىرۋگە دە گەن قىزمەت ەتەدى. الايدا گەنەتيكالىق فاكتورلاردان باسقا، ادامنىڭ ءومىر سالتى، پسيحوميمەتيكاسى مەن تاماقتانۋى دەنساۋلىق ساقتاۋدا از ءرول اتقارمايدى. دە­گەن­مەن دارىگەرلەر ديەتا مەن دەنە قيمىلىن تاڭداعاندا گەنەتيكالىق مار­كەرلەرگە تەكسەرىلۋگە كەڭەس بەرە­دى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار