ادامزات دامۋىنىڭ تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن حح عاسىر اياعىندا ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تاۋەلسىز جاڭا مەملەكەتتەر پايدا بولدى. تاريحتىڭ شەشۋىمەن, تاعدىردىڭ جازۋىمەن ءوزىنىڭ بايىرعى اتا-باباسىنان كەلە جاتقان اتا جۇرتىندا قازاق حالقى دا شاڭىراق كوتەرىپ, تۋ تىكتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن جاڭا مەملەكەت بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ, مەملەكەتتىك رامىزدەرىن انىقتادى. مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەلگىلەدى, ۇلتتىق تەڭگەسىن شىعاردى. الەم الدىندا قازاق حالقى وزگە حالىقتارمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە سويلەسە الاتىن بولدى. جاڭا ءداۋىر قارساڭىندا قازاق دەگەن ۇلت بارىن, ول قۇرعان زايىرلى تاۋەلسىز مەملەكەت بارىن بار الەم تاني باستادى. عاسىرلار بويى بابالار اڭساعان تاريحتىڭ سىندارلى ساعاتىندا جاڭا قۇرىلعان مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ۇلى ميسسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا جۇكتەلدى.
تاريح تاعىلىمى
باياندى بولاشاققا, بەرەكەلى تىرلىككە كامىل سەنگەن كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تاڭداۋى سولاي بولدى. ەلىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان ەلباسى قارا نار كوتەرە الماس اۋىر مىندەتتەردى موينىنا الىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مەملەكەت باسقارۋ ينستيتۋتتارىن تولىق قالىپتاستىرىپ, ۇلكەن ابىرويمەن, كەڭ قولداۋمەن ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان باتىل قاداممەن اتتادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا زامان ءمىندەتتەگەن قيىن تاپسىرمالاردى تولاعاي تابىسپەن ورىنداعان قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا جاڭا بەلەستەرگە قۇلاش سەرمەدى. ەلىنە جاڭا باعىت سىلتەپ, حالقىنا جاڭا مىندەتتەردى قويدى.
ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنان اتتاعان ادامزات بالاسىنىڭ الدىندا بۇگىنگى تاڭدا جاڭا مىندەتتەر تۇر. ەندىگى داۋىردە مەملەكەت, حالىق, ەل, ۇلت سەكىلدى ۇعىمداردىڭ ءمان-ماعىناسى وتكەن عاسىرلارداعىداي ساقتالا ما, الدە وزگەرە مە؟ جاھاندانۋ دەگەن الىپ كۇش قايدان پايدا بولدى جانە ونىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولدى؟ ۇلتتىق مادەنيەت دەگەن تۇسىنىكتىڭ شەڭبەر, اياسى قاي كولەمدە قالادى؟ ول بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن ءبىر بولا ما؟ مىنە, وسى سەكىلدى وزەكتى, ەل مەن جەر تاعدىرىنا قاتىسى بار كوكەيكەستى ماسەلەلەر قازىر سانالى ادامنىڭ بارلىعىن تولعاندىرادى. مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە ونجىلدىقتارعا ىلگەرى جوسپارلاي العان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭى ەندى اتقان كەزدە “قازاقستان-2030” اتتى دامۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى. بۇل تاريحي قۇجات بالعىن, بۋىنى بەكىمەگەن جاس مەملەكەتكە تەمىرقازىقتاي باعىت بەرگەن اسا ماڭىزدى باعدارلاما بولعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جايىندا وي قوزعاعاندا ۇنەمى ونىڭ كونە تاريحىنا شولۋ جاساپ, ودان تاعىلىم الۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتىپ كەلەدى. بۇگىنگى مەملەكەت ەلىمىزدىڭ ورنىندا ەرتە زاماننان بەرى قانداي وركەنيەتتەر سالتانات قۇرعانىنا “تاريح تولقىنىندا” اتتى كىتابىندا جان-جاقتى تالداۋ جاساعانى سوعان دالەل. اتالعان ەڭبەگىندە ەلباسى قازىرگى قازاقستان شەڭبەرىندەگى رۋحانيات دامۋىنىڭ التى مىڭ جىلدىق تاريحىن قاراستىرادى. وندا, ياعني ەجەلگى اريلەردىڭ زامانىنان باستاپ, تاڭبالى قونىسى, ەسىك پەن بەسشاتىرداعى قورعاندار, ساق, عۇن تايپالارى, تۇركى قاعاناتى, اراب-يسلام رۋحىنىڭ تەگەۋرىندى تولقىنى, ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاري, احمەت ءياساۋيدىڭ فەنومەندەرى, التىن وردا ءداۋىرى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن تاعدىرى, قازاقتاردىڭ تۋعان جەرى ءۇشىن جانكەشتى سوعىستارى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارىنداعى كەزەڭ, كەڭەستىك توتاليتارلىق قوعامداعى قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىر-تالايى – ءبارى-ءبارى حرونولوگيا بويىنشا رەت-رەتىمەن تىزبەكتەلىپ بەرىلەدى.
قازاق حالقى ءوزىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, ەجەلدەن كەلە جاتقان دالالىق دۇنيەتانىمىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, مادەني ەرەكشەلىگىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن شاشاسىن شىعارماي, شاشىپ-توكپەي بولاشاق ۇرپاققا قالاي جەتكىزە الادى؟ بۇل سۇراققا بەرەر جاۋاپ: قازاق اتتى حالىقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ونىڭ تاريحي وتانى, اتاجۇرتىندا پايدا بولعان قازاق ەلى اتتى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى كەمەل, باياندى بولۋى ءتيىس. التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ارالىقتى الىپ جاتقان قازاقستان مەملەكەتى حالقىنىڭ سانى از ەكەنىن مويىندايمىز. وسى ولكەدەگى جەر استى, جەر ءۇستى بايلىعىنا قىزىعا قارايتىن الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ بار ەكەنى دە راس. وتانىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايى, جان-جاعىنان كۇشتى مەملەكەتتەر قورشاعان قازىرگى قالپى وعان مەيلىنشە سابىرلى ءارى اقىلدى ساياسات جۇرگىزۋگە شاقىرادى. بۇل ورايدا بىزدەر ءۇشىن تەگىمىز ءبىر تۋىستاس حالىقتارمەن ساياسي, ءمادەني, عىلىمي, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاسۋ جولدارىن كوبىرەك ىزدەگەنىمىز پايدالى. وسىنداي بىرلىكتىڭ ناتيجەسىندە, ءبىرىنشىدەن, تۇركى تىلدەس حالىقتار جانە نەگىزىن تۇركى تىلدەس ۇلتتار قۇرايتىن مەملەكەتتەردىڭ بولاشاعى مەيلىنشە عۇمىرلى بولادى. ەكىنشىدەن, اتالعان ينتەگراتسيالانۋدىڭ ارقاسىندا تۇركى تىلدەس حالىقتار الەمگە تۇركى مادەنيەتىن, كوشپەلى وركەنيەت قۇندىلىقتارىن ورتاقتاسىپ تانىستىرا الادى. ءاربىر تەگى تۇركى حالىقتار تاريحى ءبىر ەكەنىن قانشالىقتى مويىنداسا, بولاشاعى دا ورتاق ەكەنىن سونشالىقتى ءتۇسىنۋى قاجەت, دەپ بىلەمىز.
وسى جەردە تاريحتان عيبرات الۋ ءۇشىن ونىڭ قويناۋىنا تاعى دا شولۋ جاساساق. جارتى الەمدى جاۋلاپ الىپ, الىپ ەۋرازيا كەڭىستىگىن تىتىرەنتكەن التىن وردا يمپەرياسى ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا نەگىزى تۇركى تەكتەس جەكە مەملەكەتتەر پايدا بولدى. ولار: قازان حاندىعى, قىرىم حاندىعى, حاجى-تارحان حاندىعى, نوعاي ورداسى, ءسىبىر حاندىعى, قازاق حاندىعى, ۇلى وردا. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, تەرەڭ ءبىلىمدى تاريحشى مۇحتار ماعاۋين “قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى” اتتى كىتابىندا: ء“سويتىپ, جارىم جالعانعا بيلىك قۇرعان التىن وردا ءوزارا تاۋەلسىز جەتى بولىككە ءبولىندى. بۇلاردىڭ جەرىنىڭ كولەمى, حالقىنىڭ سانى, دامۋ دارەجەسى مەن كۇش-قۋاتى ءارتۇرلى دەڭگەيدە بولاتىن. بىراق قاي-قايسىسى دا ءوز تۋىنىڭ استىندا, ءوز بەتىمەن ەل بولىپ تۇرارلىق دارەجەگە جەتكەن. تەك تۋىستىق, باۋىرلاستىق ءوزارا كومەك كەرەك ەدى”, – دەپ جازىپ, ولاردىڭ ىنتىماعىنىڭ بولماعانىنا وكىنىش تانىتادى. بىلە بىلسەك, التىن وردانىڭ اتالعان مۇراگەرلەرى ءبىر-بىرىنە باۋىرمالدىق قولداۋ بىلدىرمەگەننەن كەيىن ءبىرىنەن كەيىن ءبىرى كۇشەيىپ العان رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋزىنا جۇتىلىپ كەتتى. اۋەلى 1552 جىلى قازان حاندىعىن تىزە بۇكتىرگەن رەسەي – ء“بولىپ ال دا بيلەي بەر” دەگەن ساياساتىن بەرىك ۇستانىپ, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ باسىم بولىگىن ءۇش عاسىردىڭ ىشىندە بودان ەلگە, ولار مەكەن ەتكەن الىپ ولكەنى وتار جەرگە اينالدىردى. “امال نە, ءدىنى ءبىر, تەگى ءبىر, ادەت-عۇرپى ورتاق, تىلىندە بولماشى عانا ايىرما بار تۋىستاس تۇرىك-قىپشاق تايپالارىنىڭ باۋىرمالدىعى ىرگەدەگى قاتەردى كورمەي, ءوزارا قىرقىسقا بەيىم تۇردى”, – دەپ جازادى جازۋشى م.ماعاۋين.
كەڭەس وداعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە وتارلانعان ايماقتارىن تەمىر قۇرساۋدا ۇستاپ تۇرۋعا تىرىستى. وتارلانعان حالىقتاردىڭ تاريحي ساناسىن, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىن ءوشىرۋگە كۇش جۇمسادى. الايدا تاريح وزگەشە شەشىم قابىلدادى. بايىرعى قازاق حاندىعىنىڭ مۇراگەرى – قازاق ەلى دەگەن مەملەكەت قايتا تۇلەدى. ولگەنىمىز ءتىرىلدى, وشكەنىمىز جاندى. قازاقستاننان بولەك كەڭەس وداعىنان: ءازىربايجان, تۇركىمەنستان, قىرعىزستان, وزبەكستان سەكىلدى نەگىزگى حالقى تۇركى تەكتەس رەسپۋبليكالار ءبولىنىپ, جەكە شاڭىراق كوتەردى.
ەلباسى الەمدىك كەڭىستىك اياسىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ الاتىن ورنى تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتىر. دۇنيەجۇزىلىك قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە كەز كەلگەن حالىق جەكە-جەكە كەتسە ءوزىنىڭ مادەنيەتىن, بولمىسىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن. ال رۋحاني بىرلىگى بار مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق شارتتارىن جاقىنداستىرۋ ارقىلى الەمدىك ينتەگراتسيالىق جۇيەگە كىرىگە وتىرىپ ەلدەردىڭ ىرگەسىن مىقتاپ, مادەنيەتىن ورنىقتىرا الادى. ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق بىرلىكتىڭ بولۋى, شەكارادان ءوتۋ بارىسىندا جەڭىلدىكتەر جاساۋ, ورتاق ۆاليۋتاعا قول جەتكىزۋ, ورتاق رۋحاني كەڭىستىكتەردى قالىپتاستىرۋ – وسىلاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇنەمى ماسەلە كوتەرەدى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ەلباسىنىڭ كەلەشەككە ارقاشان سەرگەك قارايتىنىن, ۇزاق مەرزىمدى ساياساتتى بولجاي الاتىن ۇلكەن قابىلەتىن بايقاتادى.
قازىرگى كەزدە ەۋروپا حالىقتارىنىڭ, سلاۆيان حالىقتارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. سول سەكىلدى اراب ەلدەرىنىڭ اراسىندا دا ورتاق مۇددە كوزدەيتىن ونداي قۇرىلىمدار بار. مىنە, وسى ماسەلەنى وتە جاقسى تۇسىنگەن ەلباسى تۇركى تەكتەس حالىقتار اراسىندا دا ىنتىماقتاسۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا جەتۋ تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇردى. سونىڭ ناقتى كورىنىسى – ناحچىۆاندا وتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ سامميتىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن, تاريحىن, ادەبيەتىن, ءمادەنيەتىن زەرتتەيتىن تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى ينيتسياتيۆاسى ەدى. بۇل ويىن كەيىن انكاراعا رەسمي ساپارمەن بارعان كەزدە ودان ءارى ءوربىتىپ, ناقتىلى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. ناحچىۆاندا وتكەن ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وندا 2010-2011 جىلدار ارالىعىندا ورىنداۋعا ءتيىستى ناقتى ءىس-شارالار كورسەتىلگەن. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنىڭ ىشىندە قازاق ەلىندە تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن (تۇركى الەمىن زەرتتەيتىن ورتالىق) قۇرۋ, سونداي-اق تۇركى كىتاپحاناسى مەن تۇركى تاريحىنىڭ مۋزەيىن دە جاقىن ۋاقىتتا ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگى ايتىلعان.
ەلباسىنىڭ ۇلكەن باستاماسى – تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قۇرۋدىڭ قانداي تيىمدىلىگى بار؟ بىرىنشىدەن, ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ينتەگراتسياعا قازاق مادەنيەتى, وزبەك ءمادەنيەتى, تۇرىك ادەبيەتى, تۇركى تاريحى سياقتى نارسەلەرمەن كىرە الامىز. بۇل – ءوز الدىنا جەكە شارۋا. بىراق ءبىز جالپىتۇركىلىك وركەنيەت رەتىندە سونىڭ ءبارىن تۇتاستاي پايىمداپ, زەردەلەپ, سلاۆيان مادەنيەتى, قىتاي وركەنيەتى, رومان-گەرمان حالىقتارىنىڭ وركەنيەتى دەگەن سياقتى ءبىر وركەنيەت رەتىندە الەمدىك مادەنيەت تاريحىنان ءوز ورنىمىزدى كورسەتۋگە مۇمكىندىك الامىز. اتالعان يگى شارانىڭ ەكىنشى جاعى: كەز كەلگەن مەملەكەت ەگەر ول بولاشاققا كوز جىبەرىپ, ۇلكەن دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكىسى كەلەتىن بولسا, تەگى جاعىنان ىنتىماقتاسۋ ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىرماعانى ابزال.
كەڭەستىك ءداۋىردىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان زامانىندا ماسكەۋدە كەڭەس تۇركولوگتارىنىڭ كوميتەتى بولدى. ول كوميتەت جىل سايىن تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن جيناپ, ۇلكەن جيىندار وتكىزىپ وتىردى. كوميتەت تۇركولوگياداعى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستاردى جىل سايىن قورىتىندىلاپ, الداعى ءمىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى. كەزىندە ونىڭ ورگانى “سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا” جۋرنالى باكۋدە تۇراقتى تۇردە شىعىپ تۇردى. مىنە, سول كەڭەستىك ءداۋىر تاراعالى بەرى مۇنداي فۋنكتسيانى ەشكىم قولىنا العان جوق. قازىر ءبىزدىڭ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا تۇركولوگيا ماسەلەسىمەن تىڭعىلىقتى اينالىساتىن ورتالىقتىڭ بولۋىن قالايدى. بۇل – پانتيۋركستىك پەن ۇلتشىلدىقتان ادا, ولاردى ناسيحاتتامايتىن, كەرىسىنشە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي, تابيعي قالىپتاسقان تامىرىنىڭ ءبىر ەكەنىن زەرتتەيتىن ىرگەلى عىلىمي ورتالىق بولماق.
بىراق وسىنداي ورتالىقتى ۇيىمداستىرعاندا بىرەۋدىڭ مۇددەسىن اياققا باسىپ, بولماسا باسقاشا ءبىر كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرىپ ەمەس, جۇمىستى تازا عىلىمي نەگىزگە قويۋ ارقىلى زەرتتەۋ ءىسى جۇرگىزىلمەك. بۇل – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى. تۇركى الەمىنە دەگەن ەلباسىنىڭ تۇتاستاي كوزقاراسى قازىرگى الەمدىك ينتەگراتسيالىق, يننوۆاتسيالىق زامانعا سايكەس قالىپتاسىپ وتىر. كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ ءوزارا دوستىعى, ولاردىڭ ۇستانىپ وتىرعان دىندەر اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىمدىلىگى – تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا دا ورنىقسا دەگەن ەلباسىنىڭ يگى تىلەگى بار.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى وسىنداي ءۇلكەن جەمىستەر بەرەتىن بولسا, بۇل ءسوز جوق, ءوتكەن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى قازىرگى ءدۇنيەجۇزىلىك دامۋ پروتسەسىنىڭ اياسىندا زەردەلەي وتىرىپ, مۇنان كەيىنگى بولاشاقتاعى دامۋ ەرەكشەلىكتەرىمىزدى, ونىڭ جولدارىن, تاجىريبەسىن انىقتاۋعا, ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى نەگە قازاق ەلىندە اشىلادى؟
تۇركولوگيا – كەشەندى عىلىم. ونىڭ نەگىزى ون سەگىزىنشى عاسىردا قالانىپ, ءبىزدىڭ زامانعا دەيىن اتالعان سالا بويىنشا ءبىرشاما ىرگەلى زەرتتەۋلەر جازىلدى. الايدا كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن تۇركى الەمىنىڭ تاريحى باتىستىڭ نەمەسە شىعىستىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان, سولاردىڭ يدەولوگياسى ۇسىنعان كونتسەپتسياسى اياسىندا زەرتتەلىپ كەلدى. ءبۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ وتكەن ءداۋىرىن قايتا جازۋعا مۇمكىندىك العان زاماندا تۇركىلەردىڭ ورتاق تاريحىن دا بىرلەسە تۇگەندەۋگە, ونداعى ۇلى رۋحاني جانە ماتەريالدىق ەسكەرتكىشتەردى ناسيحاتتاۋعا, الەم الدىندا تۇركى مادەنيەتى دەپ تانىستىرۋعا لايىق قۇندىلىقتاردى كورسەتۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى دەپ ايتا الامىز.
جوعارىدا اتاپ وتكەن ءازىربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا بولعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءىX سامميتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ “تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا كوپىر بولۋعا ءتيىس... تۇركى الەمى شەڭبەرىندەگى سەرىكتەستىك ەشبىر باسقا مەملەكەتتەرگە قارسى باعىت ۇستاماعانى جانە بولاشاقتا دا ۇستامايتىنى اقيقات” دەگەن ءسوز ايتتى. قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن بۇل وي بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتاردىڭ ساناسىنا ساۋلە سالدى دەپ ايتا الامىز. تۇركى تامىرلاس ۇلتتار, تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر بۇگىنگى تاڭدا ۇلى تاڭداۋ, ۇلى تاريحي ميسسيا الدىندا تۇرعانىن مويىندايدى.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قۇرۋداعى باستى ماقسات – ءتۇبى ءبىر تۋىستاس ۇلتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرە الاتىن, ولاردىڭ تاريحي, مادەني, رۋحاني مۇراسىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىقتى ۇيىمداستىرۋ. تۇركى تامىرلاس تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن, ولاردىڭ الەمدىك عىلىم مەن ونەرگە, ادەبيەتكە قوسقان ۇلەس سالماعىن ايقىنداپ, بۇگىنگى تۇركى تەكتەس بارلىق حالىقتاردىڭ بويىندا ماقتانىش سەزىم ۇيالاتۋدى اسىل مۇرات دەپ تابۋ.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن قازاق مەملەكەتىندە جۇزدەن اسا ۇلت وكىلدەرى بەيبىت ءومىر سۇرەدى. ۇلتتىق نەگىزگە قۇرىلعان قازاقستان مەملەكەتىندە نەگىزگى ۇلت – قازاقتار. ەندەشە, قازاقتاي تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىن تىلەيتىن قازاقستاندا ۇلت جوق ەكەنى دە اقيقات. قازاق ەلىنىڭ تۋى جىعىلماۋى ءۇشىن الدىمەن قازاقتار ۇلت رەتىندە ساقتالۋ كەرەك, قازاقتار جويىلماس ءۇشىن قازاقستان مەملەكەتى جاساي بەرۋى ءتيىس. جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي, جاھاندانۋ ءۇردىسى بۇگىنگى تاڭدا ءورىس الدى. ودان ەشكىم دە قاشىپ قۇتىلا المايدى. ونى وبرازدى تۇردە تاۋدان كوشكەن سەلگە تەڭەسەك, ونىڭ ەكپىنىنە ىرگەتاسى مىقتى, قابىرعاسى قالىڭ ءزاۋلىم سارايلار عانا شىداماق. ەندەشە, كۇش بىرىكتىرىپ, كەز كەلگەن اپاتقا توتەپ بەرەتىن بەرىك ىرگەمىزدى كوتەرگەنىمىز ءلازىم. تۇركى تەكتەس ۇلتتار تاريحىن, رۋحىن جاڭعىرتۋ كەرەك بولىپ تۇر. بۇل ىسكە قازاق ۇلتى قول سوزدى. بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ استاناسىندا قۇرىلعالى وتىرعان تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى – سونىڭ ءبىر دالەلى دەپ سانايمىز.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ قازاق توپىراعىندا ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ تاريحي-مادەني, مورالدىق-ەتيكالىق, ساياسي-ەكونوميكالىق, عىلىمي-ينتەللەكتۋالدىق, ءدىني-كونفەسسيالىق نەگىزدەرى بار. بىرىنشىدەن, كەڭ بايتاق قازاق دالاسى – ەجەلگى ساق, عۇن, تۇركى يمپەريالارى سالتانات قۇرعان كەڭىستىك. ادامزات تاريحىندا جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن عاجايىپ كوشپەلى مادەنيەتتى ومىرگە اكەلگەن بۇل جەردىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى – قازاقتاردىڭ تۇركى الەمىنە وسىلايشا ءۇن تاستاۋعا, ولاردىڭ الدىندا زەردەلى وي كوتەرۋگە تولىق قۇقىعى, تاريحي نەگىزى بار ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. قازاقتىڭ سوزىنە تۇركى جۇرتشىلىعى قۇلاق ارتادى, سەبەبى قازاق ۇلتى اتاجۇرتتا, قاراشاڭىراقتا وتىر.
ەكىنشىدەن, قازىرگى تۇركى حالىقتارى بىركەلكى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلاردا دامىپ وتىر دەي المايمىز. كوپتەگەن شاعىن تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ بولاشاعى كۇماندى ەكەندىگىن جوعارىدا كورسەتتىك. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا كەڭەستەر وداعى سەكىلدى الىپ يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ ورنىنا بىرنەشە دەربەس مەملەكەتتەر پايدا بولعاندا تۇركى الەمىندە ۇلكەن سەرپىلىس ورىن الدى. باۋىرلاس تۇركى حالىقتارىنىڭ باسى بىرىگۋگە ەندى كەدەرگى قالمادى دەپ سەندى كوپشىلىك. الايدا, العاشقى كەزەڭدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قيىندىقتار, جاڭا مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋداعى ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى شارالار تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ينتەگراتسيالانۋىنا كەدەرگى جاسادى. بۇگىنگى تاڭدا جاڭا زاماندا جاڭا مىندەتتەردى الدىنا قويعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر اراسىندا ەكونوميكاسى قارقىندى ىلگەرىلەپ وتىرعان قازاقستان ەكەنىن تۇركى الەمى مويىندايدى. سوندىقتان ونىڭ تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قارجىلاندىرۋعا, ونى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان ۇيىمداستىرۋعا قاۋقارى تولىق جەتەدى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق, گەوساياسي جاعدايى, ونىڭ قىتاي, رەسەي سەكىلدى الىپ مەملەكەتتەر اراسىندا ورنالاسۋى تۇركى حالىقتارىنىڭ عىلىمي ورتالىعى بولۋىنا ابدەن ىڭعايلى. مىڭداعان جىلدار بويى ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قىتاي ەلى باتىستاعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس جاساپ كەلدى. باتىس پەن شىعىس اراسىندا التىن كوپىرگە اينالعان, كورشىلەرىنە ءوزىنىڭ مادەنيەتىن مويىنداتقان تۇركىلەردىڭ تاريح ساحناسىنداعى باعى ءححى عاسىردىڭ باسىندا قايتا جانۋدا. قىتاي مەملەكەتى بۇگىنگى تاڭدا جىل سايىن قارقىندى دامىپ جاتقانىن مويىنداساق, تاريحي مۇمكىندىكتى كۇللى تۇركى الەمى, سونىڭ ءىشىندە الدىمەن قازاق ۇلتى قالت جىبەرمەۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.
تورتىنشىدەن, قازاقستانداعى تۇركولوگ عالىمداردىڭ عىلىمي الەۋەتى, ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى سەكىلدى حالىقارالىق ۇلكەن عىلىمي ورتالىقتىڭ قىزمەتىن باسقارۋعا, جوسپارلى جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تولىق جەتەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ءبۇگىنگى قازاقستانداعى ءتۇركولوگ مامانداردىڭ كوبى رەسەي مەكتەبىنەن وتكەن عالىمدار. تۇركولوگيانىڭ بىردەن-ءبىر ۇلكەن ورتالىعى بولعان كەشەگى كەڭەستىك مەكتەپتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورگەن, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ پرينتسيپتەرىن ۇستانعان وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ تۇركى الەمىنە ايتار تاباندى پىكىرى, ساليقالى ءسوزى بار ەكەنى داۋسىز. الەمدىك عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ العىشارتتارىن بەرىك ۇستانا وتىرىپ, ۇلتتىق مازمۇندا, ۇلتتىق ءمۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ ارقىلى كەشەندى يننوۆاتسيالىق عىلىمي جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. ازات رۋحتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, تازا تەكتى, نامىسى بەرىك, يمانى كامىل, ۇلت ءمۇددەسىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن قازاق عالىمدارى مۇراتى بيىك جاۋاپتى ءىستى تاريح الدىندا ابىرويمەن اتقارا الادى.
بەسىنشىدەن, قازاقتىڭ دالاسى – ەجەلگى زاماننان بەرى مادەنيەتتەردىڭ توعىسقان الاڭى. كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەدى بۇل الىپ ولكەگە. قانداي كۇش سىرتتان كەلىپ سۇقتانسا دا, قازاقتار قيىندىققا توزە ءبىلدى, ءسويتىپ, وزىندىك ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, كوشپەلى مادەنيەتىن, دۇنيەتانىمى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاي الدى. سونىمەن قاتار, قازاقتاردىڭ مىنەزى مەكەن ەتكەن دالاسىنداي دارقان, پەيىلى مەن قوناقجايلىعى جايعان داستارقانىنداي كەڭ ەكەنى امبەگە ايان. قيىن-قىستاۋ زاماندا وسى جەرگە كۇشپەن قونىستاندىرىلعان ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن باۋىرمال قازاق ۇلتى قۇشاعىن جايىپ قارسى الدى. سونداعى باۋىرمالدىعىنىڭ جەمىسىن قازاق ەلى بۇگىن كورىپ وتىر. بيىلعى جىلى قازاق ەلىنىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە ونىڭ كەزىندە جاساعان كەڭدىگىنەن دەپ ايتۋعا بولادى. ءجۇز وتىز ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءتىلىن تابا ءبىلىپ, ءدىنارالىق كەلىسىم ارقىلى بەيبىت تە بەرەكەلى قوعام ورناتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇركى حالىقتارىنىڭ دا باسىن بىرىكتىرە الاتىنىنا كامىل سەنەمىز.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ باستى مۇراتى – الدىمەن, بۇگىنگى بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتاردىڭ تاريحىنا, تىلىنە, سالت-ساناسىنا, مادەني, رۋحاني, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىنا بولە-جارماي بىردەي قاراۋ, ءبىر تۇركى تىلدەس ۇلتتى ەكىنشىسىنەن تومەن ساناماۋ, قايسىسىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەس سالماعى زور, قايسىسىنىكى تومەن دەمەۋ. كەرىسىنشە, بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتار ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتاردى العا تارتا وتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تۇركى مادەنيەتىنىڭ وزىندىك ورنىن انىقتاۋ. سول ارقىلى بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ باسى بىرىگۋ ءۇشىن ناقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ زەرتتەۋ نىساندارىنا نەگىزىنەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى, ءتىلى جانە ادەبيەتى جاتادى. بۇگىنگى زامانعا دەيىن جەكەلەگەن تۇركى حالىقتارى تۇركىلەردىڭ ورتاق تاريحىن تار شەڭبەردە, ءوزدەرىنىڭ بولەك ۇلتتىق دەڭگەيىندە قاراستىرىپ كەلگەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. اسىلىندا ەجەلگى تۇركى تاريحى قازىرگى كوپتەگەن تۇركى تەكتەس ۇلتتاردىڭ ورتاق تاريحى بولعانى ابزال. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الماۋىن قازىرگى تۇركولوگيا عىلىمى قاداعالاۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. تاريحي-الەۋمەتتىك قۇبىلىس بولىپ سانالاتىن ءتىلدىڭ پايدا بولۋى, دامۋ ەۆوليۋتسياسىن تۇركى الەمى شەڭبەرىندە قاراستىرۋ – تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى. تۇركى ءتىلىنىڭ شىعۋ نەگىزىن ورحون-ەنيسەي جازبالارىمەن شەكتەمەي, ونىڭ ارعى عۇن داۋىرىنە قاتىسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ بۇگىنگى تۇركولوگيانىڭ باستى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ءالى دە اشىلماعان ارالدار بار ەكەنى داۋسىز. بۇگىنگى عىلىم عۇنداردىڭ تۇركى تىلدەس بولعاندىعىن دالەلدەيدى. عۇندار زامانى مەن تۇركىلەر ءداۋىرى اراسىنداعى كەزەڭنىڭ سىرى, وسى مەزگىلدەگى تۇركى ءتىلىنىڭ دامۋ, وزگەرۋ فاكتىسى قانشالىقتى بولعانىن تولىق سارالاۋ كەرەك. ادەبيەت ماسەلەسىنە توقتالساق, بىزگە بۇگىن بايىرعى تۇركىلەردىڭ باي ادەبي مۇراسىنىڭ سىلەمدەرى عانا بەلگىلى بولىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. ءبىرشاما زەرتتەلگەن ورحون-ەنيسەي جازبالارىنىڭ ارعى جاعىنداعى عۇن, ساق زامانىندا ومىرگە كەلگەن رۋحاني مۇرانىڭ جانرلىق, كوركەمدىك سيپاتى, يدەيالىق مازمۇنى ءالى دە تولىق اجىراتىلماي جاتىر. قانشاما ادەبي, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز قىتاي جازبالارىندا ءوز زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ تۇر.
قازىرگى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ زەرتتەۋ اياسىن تاريح, ءتىل, ادەبيەت, ەتنوگرافيا, مادەنيەت, نۋميزماتيكا, كارتوگرافيا, ءدىن, دەرەكتانۋ, ونوماستيكا, گەوگرافيا, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, ت.ب. سالالار بويىنشا كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەدى. تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ جاڭاشا تۇلەۋى, زامانعا لايىق دامۋى – بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتار ءۇشىن اسا ءزارۋ قاجەتتىلىك.
كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالار ارالىعىندا قانداي دا بولماسىن ىنتىماقتاسۋعا جول بەرە قويمادى. الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان, مۇستافا شوقاي سىندى ءبىرتۋار پەرزەنتىمىز تىلەگەن تۇركىلىك بىرلىكتى جاقتىرمادى. اسىرەسە, ماسكەۋ ورتا ازيا كەڭىستىگىندە مەكەن ەتەتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇركيا مەملەكەتىمەن مادەني, شىعارماشىلىق, باسقا دا ءبىر بايلانىس ورناتۋعا تۇبەگەيلى جول بەرمەدى. ونداي مۇمكىندىك وسى رەسپۋبليكالار ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان كەيىن عانا تۋعانىن ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرمىز. تۇركى ءتىلدى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەڭ العاشقى باسقوسۋى 1992 جىلى انكارا قالاسىندا ءوتتى. سودان بەرى ون سەگىز جىل ىشىندە باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى 1994 جىلى ىستامبۇلدا, 1995 جىلى ءبىشكەكتە, 1996 جىلى تاشكەنتتە, 1998 جىلى استانادا, 2000 جىلى باكۋدە, 2001 جىلى ىستامبۇلدا, 2006 جىلى انتاليادا باس قوسىپ, تۇركى الەمىنە قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەردى قاراستىرىپ كەلدى. الايدا, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا وتكەن 2009 جىل ەرەكشە بەدەرلەنىپ قالادى دەگەن ويدامىز. ءازىربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركى دۇنيەسى ليدەرلەرىنىڭ سامميتىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تمىك) قۇرىلعانى – تۇركى حالىقتارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي ۋاقيعا. وسىنداي كەڭەس قۇرۋ ءۇشىن تۇركى مەملەكەتتەرى ون سەگىز جىل ۋاقىت كەتىردى. ارينە, ول جىلدار ىشىندە باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. بىراق ول قۇجاتتاردىڭ ءبارى دە اتالعان كەڭەستى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن جاسالعان قادامدار دەپ سانايمىز. بىلە بىلسەك, 2006 جىلى انتاليادا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن جانە اقساقالدار كەڭەسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان بولاتىن. مىنە, بۇگىن ءبىز سونداعى كورەگەن ساياساتتىڭ جەمىسىن ەندى كورىپ جاتىرمىز. ياعني, بىرتە-بىرتە ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى تۇركىلىك الەمدە قولداۋ تاۋىپ, جۇزەگە اسىپ جاتىر.
كەيىنگى جىلدارى ورتالىق ازيانى مەكەن ەتەتىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان كۇشەيۋىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ەگەر وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى تۇركى الەمىندە ءتۇركيا مەملەكەتىنىڭ ءۇنى باسىمىراق شىعىپ, تۇركى دۇنيەسىنە قاتىستى نەگىزگى ۇسىنىستار مەن شەشىمدەردى سول ەل قابىلداپ كەلسە, كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان سەكىلدى جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتىڭ تۇركى الەمىندەگى سالماعى ءبىرشاما ارتتى. ءبىز بۇل جەردە ءوزىمىزدىڭ باۋىرلاس مەملەكەتتەرىمىزبەن ەشقانداي باسەكە ماسەلەسىن ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. قايتا, كەرىسىنشە, تۇركىتىلدەس جەكە مەملەكەتتىڭ كۇشەيگەنى جالپى تۇركى الەمىنىڭ كۇشەيگەنى دەپ ەسەپتەيمىز.
قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر اراسىندا كوشباسشى مەملەكەتكە, ونىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تۇركى الەمىنىڭ ليدەرىنە اينالعانى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە مويىندالعان شىندىق. تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل وتكەن جىلى قازان ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا ءوز ەلىنىڭ جوعارعى ناگراداسى – تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت وردەنىن تاپسىرعاندا: “پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ – اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزدى. ول كورشىلەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ دەليميتاتسياسىن جۇرگىزە الدى. ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا سالاسىندا باۋىرلاس ەلىمىزدىڭ سەرپىندى ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتتى. ول تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا دا شەشۋشى ۇلەس قوستى. ءبىز قازاقستان استاناسىندا, ءتۇركيادان سىرت جەردەگى اتاتۇرىككە ارنالعان العاشقى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلعانىن ماقتان تۇتامىز”, – دەدى.
ابدۋللا گۇل كەشە عانا تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يىعىنا اق شاپان جاۋىپ, قولىنا اسا تاياق ۇستاتىپ تۇرىپ, ونى جالپاق الەمگە تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى دەپ جاريالادى.
بۇل – جالعىز تۇركيا مەملەكەتى باسشىسىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق باۋىرلاس تۇركى اعايىنداردىڭ, جالپى تۇركى الەمىنىڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنتكە بەرگەن ءادىل باعاسى, قازاق ەلىنىڭ مەرەيىن اسقاقتاتاتىن عاجايىپ تاريحي ۋاقيعا.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
تاريح تاعىلىمى
باياندى بولاشاققا, بەرەكەلى تىرلىككە كامىل سەنگەن كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تاڭداۋى سولاي بولدى. ەلىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان ەلباسى قارا نار كوتەرە الماس اۋىر مىندەتتەردى موينىنا الىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مەملەكەت باسقارۋ ينستيتۋتتارىن تولىق قالىپتاستىرىپ, ۇلكەن ابىرويمەن, كەڭ قولداۋمەن ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان باتىل قاداممەن اتتادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا زامان ءمىندەتتەگەن قيىن تاپسىرمالاردى تولاعاي تابىسپەن ورىنداعان قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا جاڭا بەلەستەرگە قۇلاش سەرمەدى. ەلىنە جاڭا باعىت سىلتەپ, حالقىنا جاڭا مىندەتتەردى قويدى.
ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنان اتتاعان ادامزات بالاسىنىڭ الدىندا بۇگىنگى تاڭدا جاڭا مىندەتتەر تۇر. ەندىگى داۋىردە مەملەكەت, حالىق, ەل, ۇلت سەكىلدى ۇعىمداردىڭ ءمان-ماعىناسى وتكەن عاسىرلارداعىداي ساقتالا ما, الدە وزگەرە مە؟ جاھاندانۋ دەگەن الىپ كۇش قايدان پايدا بولدى جانە ونىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولدى؟ ۇلتتىق مادەنيەت دەگەن تۇسىنىكتىڭ شەڭبەر, اياسى قاي كولەمدە قالادى؟ ول بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن ءبىر بولا ما؟ مىنە, وسى سەكىلدى وزەكتى, ەل مەن جەر تاعدىرىنا قاتىسى بار كوكەيكەستى ماسەلەلەر قازىر سانالى ادامنىڭ بارلىعىن تولعاندىرادى. مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە ونجىلدىقتارعا ىلگەرى جوسپارلاي العان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭى ەندى اتقان كەزدە “قازاقستان-2030” اتتى دامۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى. بۇل تاريحي قۇجات بالعىن, بۋىنى بەكىمەگەن جاس مەملەكەتكە تەمىرقازىقتاي باعىت بەرگەن اسا ماڭىزدى باعدارلاما بولعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جايىندا وي قوزعاعاندا ۇنەمى ونىڭ كونە تاريحىنا شولۋ جاساپ, ودان تاعىلىم الۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتىپ كەلەدى. بۇگىنگى مەملەكەت ەلىمىزدىڭ ورنىندا ەرتە زاماننان بەرى قانداي وركەنيەتتەر سالتانات قۇرعانىنا “تاريح تولقىنىندا” اتتى كىتابىندا جان-جاقتى تالداۋ جاساعانى سوعان دالەل. اتالعان ەڭبەگىندە ەلباسى قازىرگى قازاقستان شەڭبەرىندەگى رۋحانيات دامۋىنىڭ التى مىڭ جىلدىق تاريحىن قاراستىرادى. وندا, ياعني ەجەلگى اريلەردىڭ زامانىنان باستاپ, تاڭبالى قونىسى, ەسىك پەن بەسشاتىرداعى قورعاندار, ساق, عۇن تايپالارى, تۇركى قاعاناتى, اراب-يسلام رۋحىنىڭ تەگەۋرىندى تولقىنى, ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاري, احمەت ءياساۋيدىڭ فەنومەندەرى, التىن وردا ءداۋىرى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن تاعدىرى, قازاقتاردىڭ تۋعان جەرى ءۇشىن جانكەشتى سوعىستارى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارىنداعى كەزەڭ, كەڭەستىك توتاليتارلىق قوعامداعى قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىر-تالايى – ءبارى-ءبارى حرونولوگيا بويىنشا رەت-رەتىمەن تىزبەكتەلىپ بەرىلەدى.
قازاق حالقى ءوزىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, ەجەلدەن كەلە جاتقان دالالىق دۇنيەتانىمىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, مادەني ەرەكشەلىگىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن شاشاسىن شىعارماي, شاشىپ-توكپەي بولاشاق ۇرپاققا قالاي جەتكىزە الادى؟ بۇل سۇراققا بەرەر جاۋاپ: قازاق اتتى حالىقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ونىڭ تاريحي وتانى, اتاجۇرتىندا پايدا بولعان قازاق ەلى اتتى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى كەمەل, باياندى بولۋى ءتيىس. التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ارالىقتى الىپ جاتقان قازاقستان مەملەكەتى حالقىنىڭ سانى از ەكەنىن مويىندايمىز. وسى ولكەدەگى جەر استى, جەر ءۇستى بايلىعىنا قىزىعا قارايتىن الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ بار ەكەنى دە راس. وتانىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايى, جان-جاعىنان كۇشتى مەملەكەتتەر قورشاعان قازىرگى قالپى وعان مەيلىنشە سابىرلى ءارى اقىلدى ساياسات جۇرگىزۋگە شاقىرادى. بۇل ورايدا بىزدەر ءۇشىن تەگىمىز ءبىر تۋىستاس حالىقتارمەن ساياسي, ءمادەني, عىلىمي, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاسۋ جولدارىن كوبىرەك ىزدەگەنىمىز پايدالى. وسىنداي بىرلىكتىڭ ناتيجەسىندە, ءبىرىنشىدەن, تۇركى تىلدەس حالىقتار جانە نەگىزىن تۇركى تىلدەس ۇلتتار قۇرايتىن مەملەكەتتەردىڭ بولاشاعى مەيلىنشە عۇمىرلى بولادى. ەكىنشىدەن, اتالعان ينتەگراتسيالانۋدىڭ ارقاسىندا تۇركى تىلدەس حالىقتار الەمگە تۇركى مادەنيەتىن, كوشپەلى وركەنيەت قۇندىلىقتارىن ورتاقتاسىپ تانىستىرا الادى. ءاربىر تەگى تۇركى حالىقتار تاريحى ءبىر ەكەنىن قانشالىقتى مويىنداسا, بولاشاعى دا ورتاق ەكەنىن سونشالىقتى ءتۇسىنۋى قاجەت, دەپ بىلەمىز.
وسى جەردە تاريحتان عيبرات الۋ ءۇشىن ونىڭ قويناۋىنا تاعى دا شولۋ جاساساق. جارتى الەمدى جاۋلاپ الىپ, الىپ ەۋرازيا كەڭىستىگىن تىتىرەنتكەن التىن وردا يمپەرياسى ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا نەگىزى تۇركى تەكتەس جەكە مەملەكەتتەر پايدا بولدى. ولار: قازان حاندىعى, قىرىم حاندىعى, حاجى-تارحان حاندىعى, نوعاي ورداسى, ءسىبىر حاندىعى, قازاق حاندىعى, ۇلى وردا. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, تەرەڭ ءبىلىمدى تاريحشى مۇحتار ماعاۋين “قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى” اتتى كىتابىندا: ء“سويتىپ, جارىم جالعانعا بيلىك قۇرعان التىن وردا ءوزارا تاۋەلسىز جەتى بولىككە ءبولىندى. بۇلاردىڭ جەرىنىڭ كولەمى, حالقىنىڭ سانى, دامۋ دارەجەسى مەن كۇش-قۋاتى ءارتۇرلى دەڭگەيدە بولاتىن. بىراق قاي-قايسىسى دا ءوز تۋىنىڭ استىندا, ءوز بەتىمەن ەل بولىپ تۇرارلىق دارەجەگە جەتكەن. تەك تۋىستىق, باۋىرلاستىق ءوزارا كومەك كەرەك ەدى”, – دەپ جازىپ, ولاردىڭ ىنتىماعىنىڭ بولماعانىنا وكىنىش تانىتادى. بىلە بىلسەك, التىن وردانىڭ اتالعان مۇراگەرلەرى ءبىر-بىرىنە باۋىرمالدىق قولداۋ بىلدىرمەگەننەن كەيىن ءبىرىنەن كەيىن ءبىرى كۇشەيىپ العان رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋزىنا جۇتىلىپ كەتتى. اۋەلى 1552 جىلى قازان حاندىعىن تىزە بۇكتىرگەن رەسەي – ء“بولىپ ال دا بيلەي بەر” دەگەن ساياساتىن بەرىك ۇستانىپ, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ باسىم بولىگىن ءۇش عاسىردىڭ ىشىندە بودان ەلگە, ولار مەكەن ەتكەن الىپ ولكەنى وتار جەرگە اينالدىردى. “امال نە, ءدىنى ءبىر, تەگى ءبىر, ادەت-عۇرپى ورتاق, تىلىندە بولماشى عانا ايىرما بار تۋىستاس تۇرىك-قىپشاق تايپالارىنىڭ باۋىرمالدىعى ىرگەدەگى قاتەردى كورمەي, ءوزارا قىرقىسقا بەيىم تۇردى”, – دەپ جازادى جازۋشى م.ماعاۋين.
كەڭەس وداعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە وتارلانعان ايماقتارىن تەمىر قۇرساۋدا ۇستاپ تۇرۋعا تىرىستى. وتارلانعان حالىقتاردىڭ تاريحي ساناسىن, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىن ءوشىرۋگە كۇش جۇمسادى. الايدا تاريح وزگەشە شەشىم قابىلدادى. بايىرعى قازاق حاندىعىنىڭ مۇراگەرى – قازاق ەلى دەگەن مەملەكەت قايتا تۇلەدى. ولگەنىمىز ءتىرىلدى, وشكەنىمىز جاندى. قازاقستاننان بولەك كەڭەس وداعىنان: ءازىربايجان, تۇركىمەنستان, قىرعىزستان, وزبەكستان سەكىلدى نەگىزگى حالقى تۇركى تەكتەس رەسپۋبليكالار ءبولىنىپ, جەكە شاڭىراق كوتەردى.
ەلباسى الەمدىك كەڭىستىك اياسىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ الاتىن ورنى تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتىر. دۇنيەجۇزىلىك قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە كەز كەلگەن حالىق جەكە-جەكە كەتسە ءوزىنىڭ مادەنيەتىن, بولمىسىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن. ال رۋحاني بىرلىگى بار مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق شارتتارىن جاقىنداستىرۋ ارقىلى الەمدىك ينتەگراتسيالىق جۇيەگە كىرىگە وتىرىپ ەلدەردىڭ ىرگەسىن مىقتاپ, مادەنيەتىن ورنىقتىرا الادى. ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق بىرلىكتىڭ بولۋى, شەكارادان ءوتۋ بارىسىندا جەڭىلدىكتەر جاساۋ, ورتاق ۆاليۋتاعا قول جەتكىزۋ, ورتاق رۋحاني كەڭىستىكتەردى قالىپتاستىرۋ – وسىلاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇنەمى ماسەلە كوتەرەدى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ەلباسىنىڭ كەلەشەككە ارقاشان سەرگەك قارايتىنىن, ۇزاق مەرزىمدى ساياساتتى بولجاي الاتىن ۇلكەن قابىلەتىن بايقاتادى.
قازىرگى كەزدە ەۋروپا حالىقتارىنىڭ, سلاۆيان حالىقتارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. سول سەكىلدى اراب ەلدەرىنىڭ اراسىندا دا ورتاق مۇددە كوزدەيتىن ونداي قۇرىلىمدار بار. مىنە, وسى ماسەلەنى وتە جاقسى تۇسىنگەن ەلباسى تۇركى تەكتەس حالىقتار اراسىندا دا ىنتىماقتاسۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا جەتۋ تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇردى. سونىڭ ناقتى كورىنىسى – ناحچىۆاندا وتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ سامميتىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن, تاريحىن, ادەبيەتىن, ءمادەنيەتىن زەرتتەيتىن تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى ينيتسياتيۆاسى ەدى. بۇل ويىن كەيىن انكاراعا رەسمي ساپارمەن بارعان كەزدە ودان ءارى ءوربىتىپ, ناقتىلى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. ناحچىۆاندا وتكەن ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وندا 2010-2011 جىلدار ارالىعىندا ورىنداۋعا ءتيىستى ناقتى ءىس-شارالار كورسەتىلگەن. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنىڭ ىشىندە قازاق ەلىندە تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن (تۇركى الەمىن زەرتتەيتىن ورتالىق) قۇرۋ, سونداي-اق تۇركى كىتاپحاناسى مەن تۇركى تاريحىنىڭ مۋزەيىن دە جاقىن ۋاقىتتا ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگى ايتىلعان.
ەلباسىنىڭ ۇلكەن باستاماسى – تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قۇرۋدىڭ قانداي تيىمدىلىگى بار؟ بىرىنشىدەن, ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ينتەگراتسياعا قازاق مادەنيەتى, وزبەك ءمادەنيەتى, تۇرىك ادەبيەتى, تۇركى تاريحى سياقتى نارسەلەرمەن كىرە الامىز. بۇل – ءوز الدىنا جەكە شارۋا. بىراق ءبىز جالپىتۇركىلىك وركەنيەت رەتىندە سونىڭ ءبارىن تۇتاستاي پايىمداپ, زەردەلەپ, سلاۆيان مادەنيەتى, قىتاي وركەنيەتى, رومان-گەرمان حالىقتارىنىڭ وركەنيەتى دەگەن سياقتى ءبىر وركەنيەت رەتىندە الەمدىك مادەنيەت تاريحىنان ءوز ورنىمىزدى كورسەتۋگە مۇمكىندىك الامىز. اتالعان يگى شارانىڭ ەكىنشى جاعى: كەز كەلگەن مەملەكەت ەگەر ول بولاشاققا كوز جىبەرىپ, ۇلكەن دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكىسى كەلەتىن بولسا, تەگى جاعىنان ىنتىماقتاسۋ ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىرماعانى ابزال.
كەڭەستىك ءداۋىردىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان زامانىندا ماسكەۋدە كەڭەس تۇركولوگتارىنىڭ كوميتەتى بولدى. ول كوميتەت جىل سايىن تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن جيناپ, ۇلكەن جيىندار وتكىزىپ وتىردى. كوميتەت تۇركولوگياداعى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستاردى جىل سايىن قورىتىندىلاپ, الداعى ءمىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى. كەزىندە ونىڭ ورگانى “سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا” جۋرنالى باكۋدە تۇراقتى تۇردە شىعىپ تۇردى. مىنە, سول كەڭەستىك ءداۋىر تاراعالى بەرى مۇنداي فۋنكتسيانى ەشكىم قولىنا العان جوق. قازىر ءبىزدىڭ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا تۇركولوگيا ماسەلەسىمەن تىڭعىلىقتى اينالىساتىن ورتالىقتىڭ بولۋىن قالايدى. بۇل – پانتيۋركستىك پەن ۇلتشىلدىقتان ادا, ولاردى ناسيحاتتامايتىن, كەرىسىنشە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي, تابيعي قالىپتاسقان تامىرىنىڭ ءبىر ەكەنىن زەرتتەيتىن ىرگەلى عىلىمي ورتالىق بولماق.
بىراق وسىنداي ورتالىقتى ۇيىمداستىرعاندا بىرەۋدىڭ مۇددەسىن اياققا باسىپ, بولماسا باسقاشا ءبىر كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرىپ ەمەس, جۇمىستى تازا عىلىمي نەگىزگە قويۋ ارقىلى زەرتتەۋ ءىسى جۇرگىزىلمەك. بۇل – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى. تۇركى الەمىنە دەگەن ەلباسىنىڭ تۇتاستاي كوزقاراسى قازىرگى الەمدىك ينتەگراتسيالىق, يننوۆاتسيالىق زامانعا سايكەس قالىپتاسىپ وتىر. كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ ءوزارا دوستىعى, ولاردىڭ ۇستانىپ وتىرعان دىندەر اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىمدىلىگى – تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا دا ورنىقسا دەگەن ەلباسىنىڭ يگى تىلەگى بار.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى وسىنداي ءۇلكەن جەمىستەر بەرەتىن بولسا, بۇل ءسوز جوق, ءوتكەن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى قازىرگى ءدۇنيەجۇزىلىك دامۋ پروتسەسىنىڭ اياسىندا زەردەلەي وتىرىپ, مۇنان كەيىنگى بولاشاقتاعى دامۋ ەرەكشەلىكتەرىمىزدى, ونىڭ جولدارىن, تاجىريبەسىن انىقتاۋعا, ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى نەگە قازاق ەلىندە اشىلادى؟
تۇركولوگيا – كەشەندى عىلىم. ونىڭ نەگىزى ون سەگىزىنشى عاسىردا قالانىپ, ءبىزدىڭ زامانعا دەيىن اتالعان سالا بويىنشا ءبىرشاما ىرگەلى زەرتتەۋلەر جازىلدى. الايدا كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن تۇركى الەمىنىڭ تاريحى باتىستىڭ نەمەسە شىعىستىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان, سولاردىڭ يدەولوگياسى ۇسىنعان كونتسەپتسياسى اياسىندا زەرتتەلىپ كەلدى. ءبۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ وتكەن ءداۋىرىن قايتا جازۋعا مۇمكىندىك العان زاماندا تۇركىلەردىڭ ورتاق تاريحىن دا بىرلەسە تۇگەندەۋگە, ونداعى ۇلى رۋحاني جانە ماتەريالدىق ەسكەرتكىشتەردى ناسيحاتتاۋعا, الەم الدىندا تۇركى مادەنيەتى دەپ تانىستىرۋعا لايىق قۇندىلىقتاردى كورسەتۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى دەپ ايتا الامىز.
جوعارىدا اتاپ وتكەن ءازىربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا بولعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءىX سامميتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ “تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا كوپىر بولۋعا ءتيىس... تۇركى الەمى شەڭبەرىندەگى سەرىكتەستىك ەشبىر باسقا مەملەكەتتەرگە قارسى باعىت ۇستاماعانى جانە بولاشاقتا دا ۇستامايتىنى اقيقات” دەگەن ءسوز ايتتى. قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن بۇل وي بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتاردىڭ ساناسىنا ساۋلە سالدى دەپ ايتا الامىز. تۇركى تامىرلاس ۇلتتار, تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر بۇگىنگى تاڭدا ۇلى تاڭداۋ, ۇلى تاريحي ميسسيا الدىندا تۇرعانىن مويىندايدى.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قۇرۋداعى باستى ماقسات – ءتۇبى ءبىر تۋىستاس ۇلتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرە الاتىن, ولاردىڭ تاريحي, مادەني, رۋحاني مۇراسىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىقتى ۇيىمداستىرۋ. تۇركى تامىرلاس تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن, ولاردىڭ الەمدىك عىلىم مەن ونەرگە, ادەبيەتكە قوسقان ۇلەس سالماعىن ايقىنداپ, بۇگىنگى تۇركى تەكتەس بارلىق حالىقتاردىڭ بويىندا ماقتانىش سەزىم ۇيالاتۋدى اسىل مۇرات دەپ تابۋ.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن قازاق مەملەكەتىندە جۇزدەن اسا ۇلت وكىلدەرى بەيبىت ءومىر سۇرەدى. ۇلتتىق نەگىزگە قۇرىلعان قازاقستان مەملەكەتىندە نەگىزگى ۇلت – قازاقتار. ەندەشە, قازاقتاي تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىن تىلەيتىن قازاقستاندا ۇلت جوق ەكەنى دە اقيقات. قازاق ەلىنىڭ تۋى جىعىلماۋى ءۇشىن الدىمەن قازاقتار ۇلت رەتىندە ساقتالۋ كەرەك, قازاقتار جويىلماس ءۇشىن قازاقستان مەملەكەتى جاساي بەرۋى ءتيىس. جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي, جاھاندانۋ ءۇردىسى بۇگىنگى تاڭدا ءورىس الدى. ودان ەشكىم دە قاشىپ قۇتىلا المايدى. ونى وبرازدى تۇردە تاۋدان كوشكەن سەلگە تەڭەسەك, ونىڭ ەكپىنىنە ىرگەتاسى مىقتى, قابىرعاسى قالىڭ ءزاۋلىم سارايلار عانا شىداماق. ەندەشە, كۇش بىرىكتىرىپ, كەز كەلگەن اپاتقا توتەپ بەرەتىن بەرىك ىرگەمىزدى كوتەرگەنىمىز ءلازىم. تۇركى تەكتەس ۇلتتار تاريحىن, رۋحىن جاڭعىرتۋ كەرەك بولىپ تۇر. بۇل ىسكە قازاق ۇلتى قول سوزدى. بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ استاناسىندا قۇرىلعالى وتىرعان تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى – سونىڭ ءبىر دالەلى دەپ سانايمىز.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ قازاق توپىراعىندا ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ تاريحي-مادەني, مورالدىق-ەتيكالىق, ساياسي-ەكونوميكالىق, عىلىمي-ينتەللەكتۋالدىق, ءدىني-كونفەسسيالىق نەگىزدەرى بار. بىرىنشىدەن, كەڭ بايتاق قازاق دالاسى – ەجەلگى ساق, عۇن, تۇركى يمپەريالارى سالتانات قۇرعان كەڭىستىك. ادامزات تاريحىندا جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن عاجايىپ كوشپەلى مادەنيەتتى ومىرگە اكەلگەن بۇل جەردىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى – قازاقتاردىڭ تۇركى الەمىنە وسىلايشا ءۇن تاستاۋعا, ولاردىڭ الدىندا زەردەلى وي كوتەرۋگە تولىق قۇقىعى, تاريحي نەگىزى بار ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. قازاقتىڭ سوزىنە تۇركى جۇرتشىلىعى قۇلاق ارتادى, سەبەبى قازاق ۇلتى اتاجۇرتتا, قاراشاڭىراقتا وتىر.
ەكىنشىدەن, قازىرگى تۇركى حالىقتارى بىركەلكى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلاردا دامىپ وتىر دەي المايمىز. كوپتەگەن شاعىن تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ بولاشاعى كۇماندى ەكەندىگىن جوعارىدا كورسەتتىك. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا كەڭەستەر وداعى سەكىلدى الىپ يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ ورنىنا بىرنەشە دەربەس مەملەكەتتەر پايدا بولعاندا تۇركى الەمىندە ۇلكەن سەرپىلىس ورىن الدى. باۋىرلاس تۇركى حالىقتارىنىڭ باسى بىرىگۋگە ەندى كەدەرگى قالمادى دەپ سەندى كوپشىلىك. الايدا, العاشقى كەزەڭدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قيىندىقتار, جاڭا مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋداعى ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى شارالار تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ينتەگراتسيالانۋىنا كەدەرگى جاسادى. بۇگىنگى تاڭدا جاڭا زاماندا جاڭا مىندەتتەردى الدىنا قويعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر اراسىندا ەكونوميكاسى قارقىندى ىلگەرىلەپ وتىرعان قازاقستان ەكەنىن تۇركى الەمى مويىندايدى. سوندىقتان ونىڭ تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىن قارجىلاندىرۋعا, ونى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان ۇيىمداستىرۋعا قاۋقارى تولىق جەتەدى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق, گەوساياسي جاعدايى, ونىڭ قىتاي, رەسەي سەكىلدى الىپ مەملەكەتتەر اراسىندا ورنالاسۋى تۇركى حالىقتارىنىڭ عىلىمي ورتالىعى بولۋىنا ابدەن ىڭعايلى. مىڭداعان جىلدار بويى ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قىتاي ەلى باتىستاعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس جاساپ كەلدى. باتىس پەن شىعىس اراسىندا التىن كوپىرگە اينالعان, كورشىلەرىنە ءوزىنىڭ مادەنيەتىن مويىنداتقان تۇركىلەردىڭ تاريح ساحناسىنداعى باعى ءححى عاسىردىڭ باسىندا قايتا جانۋدا. قىتاي مەملەكەتى بۇگىنگى تاڭدا جىل سايىن قارقىندى دامىپ جاتقانىن مويىنداساق, تاريحي مۇمكىندىكتى كۇللى تۇركى الەمى, سونىڭ ءىشىندە الدىمەن قازاق ۇلتى قالت جىبەرمەۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.
تورتىنشىدەن, قازاقستانداعى تۇركولوگ عالىمداردىڭ عىلىمي الەۋەتى, ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسى سەكىلدى حالىقارالىق ۇلكەن عىلىمي ورتالىقتىڭ قىزمەتىن باسقارۋعا, جوسپارلى جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تولىق جەتەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ءبۇگىنگى قازاقستانداعى ءتۇركولوگ مامانداردىڭ كوبى رەسەي مەكتەبىنەن وتكەن عالىمدار. تۇركولوگيانىڭ بىردەن-ءبىر ۇلكەن ورتالىعى بولعان كەشەگى كەڭەستىك مەكتەپتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورگەن, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ پرينتسيپتەرىن ۇستانعان وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ تۇركى الەمىنە ايتار تاباندى پىكىرى, ساليقالى ءسوزى بار ەكەنى داۋسىز. الەمدىك عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ العىشارتتارىن بەرىك ۇستانا وتىرىپ, ۇلتتىق مازمۇندا, ۇلتتىق ءمۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ ارقىلى كەشەندى يننوۆاتسيالىق عىلىمي جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. ازات رۋحتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, تازا تەكتى, نامىسى بەرىك, يمانى كامىل, ۇلت ءمۇددەسىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن قازاق عالىمدارى مۇراتى بيىك جاۋاپتى ءىستى تاريح الدىندا ابىرويمەن اتقارا الادى.
بەسىنشىدەن, قازاقتىڭ دالاسى – ەجەلگى زاماننان بەرى مادەنيەتتەردىڭ توعىسقان الاڭى. كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەدى بۇل الىپ ولكەگە. قانداي كۇش سىرتتان كەلىپ سۇقتانسا دا, قازاقتار قيىندىققا توزە ءبىلدى, ءسويتىپ, وزىندىك ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, كوشپەلى مادەنيەتىن, دۇنيەتانىمى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاي الدى. سونىمەن قاتار, قازاقتاردىڭ مىنەزى مەكەن ەتكەن دالاسىنداي دارقان, پەيىلى مەن قوناقجايلىعى جايعان داستارقانىنداي كەڭ ەكەنى امبەگە ايان. قيىن-قىستاۋ زاماندا وسى جەرگە كۇشپەن قونىستاندىرىلعان ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن باۋىرمال قازاق ۇلتى قۇشاعىن جايىپ قارسى الدى. سونداعى باۋىرمالدىعىنىڭ جەمىسىن قازاق ەلى بۇگىن كورىپ وتىر. بيىلعى جىلى قازاق ەلىنىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە ونىڭ كەزىندە جاساعان كەڭدىگىنەن دەپ ايتۋعا بولادى. ءجۇز وتىز ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءتىلىن تابا ءبىلىپ, ءدىنارالىق كەلىسىم ارقىلى بەيبىت تە بەرەكەلى قوعام ورناتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇركى حالىقتارىنىڭ دا باسىن بىرىكتىرە الاتىنىنا كامىل سەنەمىز.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ باستى مۇراتى – الدىمەن, بۇگىنگى بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتاردىڭ تاريحىنا, تىلىنە, سالت-ساناسىنا, مادەني, رۋحاني, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىنا بولە-جارماي بىردەي قاراۋ, ءبىر تۇركى تىلدەس ۇلتتى ەكىنشىسىنەن تومەن ساناماۋ, قايسىسىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەس سالماعى زور, قايسىسىنىكى تومەن دەمەۋ. كەرىسىنشە, بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتار ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتاردى العا تارتا وتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تۇركى مادەنيەتىنىڭ وزىندىك ورنىن انىقتاۋ. سول ارقىلى بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ باسى بىرىگۋ ءۇشىن ناقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ.
تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ زەرتتەۋ نىساندارىنا نەگىزىنەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى, ءتىلى جانە ادەبيەتى جاتادى. بۇگىنگى زامانعا دەيىن جەكەلەگەن تۇركى حالىقتارى تۇركىلەردىڭ ورتاق تاريحىن تار شەڭبەردە, ءوزدەرىنىڭ بولەك ۇلتتىق دەڭگەيىندە قاراستىرىپ كەلگەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. اسىلىندا ەجەلگى تۇركى تاريحى قازىرگى كوپتەگەن تۇركى تەكتەس ۇلتتاردىڭ ورتاق تاريحى بولعانى ابزال. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الماۋىن قازىرگى تۇركولوگيا عىلىمى قاداعالاۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. تاريحي-الەۋمەتتىك قۇبىلىس بولىپ سانالاتىن ءتىلدىڭ پايدا بولۋى, دامۋ ەۆوليۋتسياسىن تۇركى الەمى شەڭبەرىندە قاراستىرۋ – تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى. تۇركى ءتىلىنىڭ شىعۋ نەگىزىن ورحون-ەنيسەي جازبالارىمەن شەكتەمەي, ونىڭ ارعى عۇن داۋىرىنە قاتىسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ بۇگىنگى تۇركولوگيانىڭ باستى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ءالى دە اشىلماعان ارالدار بار ەكەنى داۋسىز. بۇگىنگى عىلىم عۇنداردىڭ تۇركى تىلدەس بولعاندىعىن دالەلدەيدى. عۇندار زامانى مەن تۇركىلەر ءداۋىرى اراسىنداعى كەزەڭنىڭ سىرى, وسى مەزگىلدەگى تۇركى ءتىلىنىڭ دامۋ, وزگەرۋ فاكتىسى قانشالىقتى بولعانىن تولىق سارالاۋ كەرەك. ادەبيەت ماسەلەسىنە توقتالساق, بىزگە بۇگىن بايىرعى تۇركىلەردىڭ باي ادەبي مۇراسىنىڭ سىلەمدەرى عانا بەلگىلى بولىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. ءبىرشاما زەرتتەلگەن ورحون-ەنيسەي جازبالارىنىڭ ارعى جاعىنداعى عۇن, ساق زامانىندا ومىرگە كەلگەن رۋحاني مۇرانىڭ جانرلىق, كوركەمدىك سيپاتى, يدەيالىق مازمۇنى ءالى دە تولىق اجىراتىلماي جاتىر. قانشاما ادەبي, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز قىتاي جازبالارىندا ءوز زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ تۇر.
قازىرگى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ زەرتتەۋ اياسىن تاريح, ءتىل, ادەبيەت, ەتنوگرافيا, مادەنيەت, نۋميزماتيكا, كارتوگرافيا, ءدىن, دەرەكتانۋ, ونوماستيكا, گەوگرافيا, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, ت.ب. سالالار بويىنشا كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەدى. تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ جاڭاشا تۇلەۋى, زامانعا لايىق دامۋى – بارلىق تۇركى تەكتەس ۇلتتار ءۇشىن اسا ءزارۋ قاجەتتىلىك.
كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالار ارالىعىندا قانداي دا بولماسىن ىنتىماقتاسۋعا جول بەرە قويمادى. الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان, مۇستافا شوقاي سىندى ءبىرتۋار پەرزەنتىمىز تىلەگەن تۇركىلىك بىرلىكتى جاقتىرمادى. اسىرەسە, ماسكەۋ ورتا ازيا كەڭىستىگىندە مەكەن ەتەتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇركيا مەملەكەتىمەن مادەني, شىعارماشىلىق, باسقا دا ءبىر بايلانىس ورناتۋعا تۇبەگەيلى جول بەرمەدى. ونداي مۇمكىندىك وسى رەسپۋبليكالار ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان كەيىن عانا تۋعانىن ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرمىز. تۇركى ءتىلدى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەڭ العاشقى باسقوسۋى 1992 جىلى انكارا قالاسىندا ءوتتى. سودان بەرى ون سەگىز جىل ىشىندە باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى 1994 جىلى ىستامبۇلدا, 1995 جىلى ءبىشكەكتە, 1996 جىلى تاشكەنتتە, 1998 جىلى استانادا, 2000 جىلى باكۋدە, 2001 جىلى ىستامبۇلدا, 2006 جىلى انتاليادا باس قوسىپ, تۇركى الەمىنە قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەردى قاراستىرىپ كەلدى. الايدا, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا وتكەن 2009 جىل ەرەكشە بەدەرلەنىپ قالادى دەگەن ويدامىز. ءازىربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركى دۇنيەسى ليدەرلەرىنىڭ سامميتىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تمىك) قۇرىلعانى – تۇركى حالىقتارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي ۋاقيعا. وسىنداي كەڭەس قۇرۋ ءۇشىن تۇركى مەملەكەتتەرى ون سەگىز جىل ۋاقىت كەتىردى. ارينە, ول جىلدار ىشىندە باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. بىراق ول قۇجاتتاردىڭ ءبارى دە اتالعان كەڭەستى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن جاسالعان قادامدار دەپ سانايمىز. بىلە بىلسەك, 2006 جىلى انتاليادا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن جانە اقساقالدار كەڭەسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان بولاتىن. مىنە, بۇگىن ءبىز سونداعى كورەگەن ساياساتتىڭ جەمىسىن ەندى كورىپ جاتىرمىز. ياعني, بىرتە-بىرتە ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى تۇركىلىك الەمدە قولداۋ تاۋىپ, جۇزەگە اسىپ جاتىر.
كەيىنگى جىلدارى ورتالىق ازيانى مەكەن ەتەتىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان كۇشەيۋىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ەگەر وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى تۇركى الەمىندە ءتۇركيا مەملەكەتىنىڭ ءۇنى باسىمىراق شىعىپ, تۇركى دۇنيەسىنە قاتىستى نەگىزگى ۇسىنىستار مەن شەشىمدەردى سول ەل قابىلداپ كەلسە, كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان سەكىلدى جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتىڭ تۇركى الەمىندەگى سالماعى ءبىرشاما ارتتى. ءبىز بۇل جەردە ءوزىمىزدىڭ باۋىرلاس مەملەكەتتەرىمىزبەن ەشقانداي باسەكە ماسەلەسىن ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. قايتا, كەرىسىنشە, تۇركىتىلدەس جەكە مەملەكەتتىڭ كۇشەيگەنى جالپى تۇركى الەمىنىڭ كۇشەيگەنى دەپ ەسەپتەيمىز.
قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر اراسىندا كوشباسشى مەملەكەتكە, ونىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تۇركى الەمىنىڭ ليدەرىنە اينالعانى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە مويىندالعان شىندىق. تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل وتكەن جىلى قازان ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا ءوز ەلىنىڭ جوعارعى ناگراداسى – تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت وردەنىن تاپسىرعاندا: “پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ – اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزدى. ول كورشىلەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ دەليميتاتسياسىن جۇرگىزە الدى. ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا سالاسىندا باۋىرلاس ەلىمىزدىڭ سەرپىندى ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتتى. ول تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا دا شەشۋشى ۇلەس قوستى. ءبىز قازاقستان استاناسىندا, ءتۇركيادان سىرت جەردەگى اتاتۇرىككە ارنالعان العاشقى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلعانىن ماقتان تۇتامىز”, – دەدى.
ابدۋللا گۇل كەشە عانا تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يىعىنا اق شاپان جاۋىپ, قولىنا اسا تاياق ۇستاتىپ تۇرىپ, ونى جالپاق الەمگە تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى دەپ جاريالادى.
بۇل – جالعىز تۇركيا مەملەكەتى باسشىسىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق باۋىرلاس تۇركى اعايىنداردىڭ, جالپى تۇركى الەمىنىڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنتكە بەرگەن ءادىل باعاسى, قازاق ەلىنىڭ مەرەيىن اسقاقتاتاتىن عاجايىپ تاريحي ۋاقيعا.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
